Qyzǵaldaqtar, sarǵaldaqtar

Iá, Qazaqstandy qyzǵaldaqtyń 

otany dep sanaıtynymyz, bizdiń oıy­myz­sha, ádiletti. О́ıtkeni bir ǵana Túrkistan oblysy aýmaǵynda 64 jabaıy qyzǵaldaqtyń 34 túri ósedi. Tarıhı tu­jyrym boıynsha, qyzǵaldaq Jibek Joly beldeýindegi Qazaqstannan asyp, Iranǵa, Túrkııaǵa jetkizilgen odan ári Gollandııaǵa barǵan. Nátıjesinde gol­landyqtar «qyz­ǵald­aq ımperııasyna» aınaldy.

Qyzǵaldaq – Túrkistan oblysynyń dalalyq aımaqtarynda jıi kezdesetin gúl. Búginde oblysymyzda qyzǵaldaqtyń 20-ǵa jýyq túri ósedi. Bıiktigi 30-50 sm, sabaǵy jumyr, tik bolyp ósedi. Ta­my­rymen jalǵasqan býynynda pııaz­shyǵy bolady. Gúl qorshaýy aq nemese sary bolyp keledi. Jemisi – qýashaq. Qyz­ǵaldaqtyń tuqymyn kúzde gúl túskennen keıin jınap alyp, ony qurǵaq, salqyn jerde saqtap, kóktemde egedi. Ásemdik úshin ósiriletin qyzǵaldaq gúlin hosh ıisti zat alý maqsatynda paıdalanady. Qyzǵaldaq tuqymdary Qazaqstan aýma­ǵynda tabıǵatta da keń taralǵan ósimdik, ol kógaldandyrýda da jıi paıdalanylatyn ósimdik. Barlyq túri 20-25 kún aralyǵynda gúl jaryp shyǵady. Qyzǵaldaq gúliniń túsi aqtan qaraǵa deıingi aralyqta alýan túrli bolyp keledi.

Gollandııa qyzǵaldaqtary myńdaǵan týrısterdi jınasa, Qazaqstandaǵy qyz­ǵaldaq adamnyń aralasýynsyz ósip-ónip jatyr. Biraq Gollandııa tabıǵatynda bul gúldiń ózdiginen ósip shyǵýy kem de kem, sondyqtan qyzǵaldaqtar tek ar­­naıy kútimmen, qoldan ósiriledi. Osyn­daı jaǵdaılardy eskere otyryp, Aqsý-Jabaǵyly qoryǵyndaǵy, son­daı-aq Jambyl oblysyndaǵy Berkar bo­tanıkalyq qoryǵy men Túrkistan oblysyndaǵy «Krasnaıa gor­ka» arnaıy mamandandyrylǵan qoryq­ta­ryn­daǵy qyzǵaldaq gúlderi memleket qor­ǵaýyna alynǵan. Solardyń ishinde Baıqońyrdyń sımvolyna aınal­ǵan Reseı botanıkteriniń qurmetine atal­­­ǵan Borshov qyzǵaldaǵynyń orny erekshe. Baıqońyr jerinde ǵana óse­tin bul qyzǵaldaq kóktemgi ýaqytta ta­qyr jerde sap-sary bolyp jaınap­ turady. Qumdy jáne saz-qumdy shól­derde ósim­tal keletin Borshov qyzǵaldaqtary Qazaq­stannyń «Qyzyl kitabyna» engizilgen. Al Bıbershteın qyzǵaldaǵy Qazaqstan aýma­ǵynda ǵana emes, ózge elderde de jıi kez­desedi. Kóp kútimdi qajet etpeıtin bul gúl shópti ósimdikterdiń lalagúl tobyna jatady. 

Qazaqstannyń tek soltústik aýdandarynda ósetin Shenk qyzǵaldaǵy ózine nazar aýdartpaı qoımaıdy. Bul alýan túrli Greıg qyzǵaldaǵy sııaqty kóptegen qazir­gi zamanǵy qyzǵaldaq sorttarynyń negi­zin qalady. Ol Qazaqstannyń ǵana emes, Reseıdiń de «Qyzyl kita­byna» engizilgen. Bul qyz­ǵaldaqtyń gúl­deri men tuqymdaryn jı­naýǵa qatań tyıym salynǵan. Al ja­baıy sorttar negizinen tuqym esebinen kóbeıedi. Gúldi jula otyryp, biz­ ósimdikke qa­jet qorektik zattarsyz­ qal­dy­ramyz jáne qaıta qalpyna kelýine uzaq jyldar kerek. Greıg qyzǵaldaǵy demekshi, qazaqstandyq qyzǵaldaqtyń bul túri alǵash ret «Regel» dep sıpatta­lyp, Qarataý taýlarynan alynǵan. Ony Reseı Orman qaýymdastyǵynyń pre­zıdenti Semıýel Alekseevıch Greıgtiń qurmetine «Greıg qyzǵaldaǵy» dep atady. Qyzǵaldaqtyń bul túri HIH ǵasyrdan beri seleksııada keńinen qoldanylyp ke­ledi jáne odan eki júzden astam elı­talyq qyzǵaldaq sorttary alyndy, olar­dyń keıbireýleri Gollandııada ózi­niń kórkemdigimen týrısterdiń kóz qýanyshyna aınalǵan. Sondaı-aq Eýropanyń kóptegen botanıkalyq baq­tarynda ósiriledi. 

Kóktem týa qazaq dalasy túrli-tústi kilemdeı qulpyryp, sáýirden mamyrǵa deıin gúldep turatyn qyzǵaldaqtar aty­rapqa ajar beredi. Qysqa ýaqyt búr jarsa da, sony óz kózińmen kórýge ne jetsin! Osy gúldiń qadirin túsinbegen adamzat kesi­rinen Greıg qyzǵaldaqtary sırek kez­desetin jáne joıylyp ketý qaýpi tón­gen ósimdikter tizimine engen. Osy qyz­ǵaldaqtardyń sırek sorttary ósetin aımaq­tarda jyl saıyn patrýlder uıymdastyrylady. Bul ásirese Jambyl oblysynyń aýmaǵynda baıqalady. Qazaqstannyń «Qyzyl kitabyna» engen qyzǵaldaqtardy julǵany úshin 3 AEK mólsherinde aıyppul belgilengen. Biraq aıyppulmen árdaıym qutylý múmkin emes bolǵandyqtan, Qazaqstan Úkimeti Qylmystyq kodekstiń 290-babyna sáıkes, qyzǵaldaqtardy julýǵa tyıym salyp, julǵan jaǵdaıda 3 jyl mer­zimge bas bostandyǵynan aıyrý jazasy taǵaıyndalǵan. Al qyzyl qyzǵaldaq tu­qymdaryn julǵany jáne satqany úshin 4 jylǵa deıin qylmystyq is qoz­ǵalýy múmkin. 

Dıloram TAÝASAROVA, 

Tarıhı-mádenı etnografııalyq

 ortalyqtyń qyzmetkeri