Bıologııalyq ádis – halyq densaýlyǵyn qorǵaý kepili

Beısenbi, 28 maýsym 2012 7:34

Damyǵan elderde hımııalyq pestısıdterdi qoldanýǵa jáne ósimdik sharýashylyǵy ónimderiniń quramyndaǵy toksıkologııalyq qaldyqtarǵa degen talaptardy kúsheıtip, aýylsharýashylyq ónimderin óndirýshilerge bıologııalyq ádisti keńinen qoldanyp, ósimdikti qorǵaýǵa májbúrleıdi. Munymen qatar memlekettiń jáne jeke sektordyń qarjylaı kómektesýiniń arqasynda bul baǵytta irgeli jáne qoldanbaly ǵylymı zertteýler júrgizilýde.

Beısenbi, 28 maýsym 2012 7:34

Damyǵan elderde hımııalyq pestısıdterdi qoldanýǵa jáne ósimdik sharýashylyǵy ónimderiniń quramyndaǵy toksıkologııalyq qaldyqtarǵa degen talaptardy kúsheıtip, aýylsharýashylyq ónimderin óndirýshilerge bıologııalyq ádisti keńinen qoldanyp, ósimdikti qorǵaýǵa májbúrleıdi. Munymen qatar memlekettiń jáne jeke sektordyń qarjylaı kómektesýiniń arqasynda bul baǵytta irgeli jáne qoldanbaly ǵylymı zertteýler júrgizilýde.

Kóptegen elder ósimdik qorǵaýda ekologııalyq taza tehnologııalarǵa belsendi túrde ótip jatsa, al Qazaqstanda kerisinshe, ósimdikti zııankes­terden qorǵaý – bul tek ýly hımıkattarmen (pestısıdtermen) óńdeý ǵana degen uǵym qalyptasqan.

Qazaqstanda 1991 jylǵa deıin birneshe ondaǵan bıozerthanalar jumys istegen, bıoádisti qoldaný kólemi 400 myń gektardan astamdy quraǵan, sonyń ishinde maqtada – 250 myń ga, jemis daqyldarynda – 20 myń ga, kókónis daqyldarynda – 35 myń ga. Mysaly, 1987 jylǵa deıin bir ǵana Almaty oblysynda trıhogrammany (entomofag – paıdaly býnaqdene) 25 myń gektardan astam jerge, al bıopreparattardy 7,5 myń gektarǵa qoldanyp, ýly hımıkattardy qoldaný kólemin aıtarlyqtaı tómendetken. 1960-80 jyldary ósimdik qorǵaýda bıo­ádisti qoldaný boıynsha ǵylymı zertteýler belsendi túrde júrgizildi.

О́kinishke oraı, Qazaqstanda sońǵy 20 jylda bıoádis boıynsha ǵylymı zertteýler jáne ony óndiriste qoldaný 1990 jyl­dar­daǵy ekonomıkalyq daǵdarystyń, agrarlyq qaıta qurýlardyń, ǵylymǵa bólinetin qar­jynyń qysqarýynyń jáne ımporttyq pestısıdterdiń rynokty jaýlaýy áserinen toqtady.

Respýblıkamyzdyń agrarlyq sektorynda pestısıdterdi baqylaýsyz qoldanýdyń artýy Qazaq ósimdik qorǵaý jáne karantın ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń ǵalymdaryn qatty alańdatady. Bul qorshaǵan ortanyń (ashyq sý qoımalary jáne jer asty sýlary, topyraq, atmosfera) lastanýyna, pestısıdterge tózimdi zııankesterdiń paıda bolýyna jáne ýly hımıkattar tabıǵı ekobıojúıeniń (qustar, balyqtar, jabaıy ańdar jáne paıdaly býnaqdeneliler) joıylýyna áserin tıgizedi.

Adam densaýlyǵyna ýly hımıkattardyń keri áser etýiniń eń asa qaýipti fak­torlar­dyń biri – ol búrký kezinde adamdardyń ýlanýy, ósimdik jáne janýarlar, azyq-túlik ónimderinde toksıkologııalyq qaldyqtar­dyń jınaqtalýynyń áserinen ártúrli onko­logııalyq jáne allergııalyq aýrýlardyń, erkekter men áıelderdiń bedeýligi, túsik tas­taýy jáne jańa týylǵan balalarda pato­logııalyq belgileriniń paıda bolýy. My­salǵa, bizdiń málimet­teri­miz boıynsha, Oń­tústik Qazaqstan oblysy­nyń maqta egetin aýdandarynda jyldan-jylǵa áleýmettik shıelenis artýda, ol maqtada ýly hımıkattardy jón-josyqsyz jáne shamadan tys artyq qoldanýymen baılanysty.

Bizge, ıaǵnı ǵalymdarǵa osy maqta egetin aýdannyń fermerleri men turǵyndary maq­tany asa qaýipti zııankesterden, atap aıt­qanda, maqta kóbelegi men órmekshi keneden qorǵaý úshin memleket qarajaty esebinen berilgen pestısıdterdi jaýapsyz qoldaný­dy toqtatý jóninde kómek suraıdy. Mysaly, tek qana maqta kóbelegine qarsy memleket bıýdjetinen jyl saıyn orta eseppen hımııalyq kúreske (ınsektısıdterdi satyp alý búrký úshin) 200 mln. teńge bólinedi.

Bıýdjettik aqshanyń orynsyz paıdalanyp jatqanyna biz naqty dálel keltire alamyz, sebebi zııankesterdiń hımııalyq ınsektısıdterge (zııandy jándikterge qarsy qoldanatyn ýly hımıkat) daǵdy­lanýynyń arqasynda pestısıdterdiń zııankeske qarsy tıimdiligi tómendeıdi. Maq­ta egistikterinde tonnalap paıdalanǵan ýly hımıkattardyń mıllıardtaǵan shyǵy­ny jergilikti halyqtyń densaýlyǵy men ekologııasyna orny tolmas zaqym kelti­rýde. Jergilikti halyqtyń narazylyǵyna qaramastan, ınsektısıdterdiń zııankesterge áseri bolmasa da, memleket bıýdjetiniń qarjysy esebinen áli de satyp alý jalǵasyp keledi.

Sóıtip adam densaýlyǵyna áserin tıgi­zetin tıimsiz ýly hımıkattar aýyz sýǵa, mal jeıtin ósimdikterge, odan ári adam organızmine túsýi áli de jalǵasýda, budan basqa maqta egistikterin óńdeý barysynda aýylǵa jaqyn turatyn turǵyndar tunyp turatyn hımııalyq tumanmen dem alady.

Maqtaaral aýdanynyń qurmetti azamaty, maqtashy-fermer Sabyrov Elemes osy másele boıynsha bizdiń ǵalymdarǵa, aýdan ákimine, depýtattarǵa, Úkimetke qaıta-qaıta úndeý jasady. Aqyrynda, onyń pestısıdtermen adam organızminiń ýlanýyna alańdaýshylyǵy jáne olardyń maqta sharýashylyǵynyń arqasynda jetken ekonomıkalyq tabystary úshin Ońtústik Qazaqstan oblysynyń ákimdigi olardy qoldap, 2010 jyly memleket-jekemenshik áriptestigi ortalyǵy negizinde Maqtaaral aýdanynyń Jetisaı qalasynda bir bıolo­gııalyq zerthana ashty. Paıdaly býnaq­de­nelilerdi (entomofagtardy) jappaı kó­beıtý úshin mehanı­kalandyrylǵan jelini osy bıozerthanaǵa О́zbekstannan satyp ákeldi. Alaıda bul áreketter «teńizge tamshydaı» ǵana boldy, sebebi bir bıozerthana ózekti máseleni sheshý úshin tym jetkiliksiz.

Bul óńirge múmkin bolsa, Qazaqstanda shyqqan,­ ǵylymı qoldaýdaǵy, tehnologııa­lyq jelilerimen jabdyqtalǵan kem degende 30 bıozerthana qajet. Bul ózekti máselemen bizdiń ǵalymdar jumys jasap jatyr. Sonymen qatar, ósimdikti bıolo­gııa­lyq ádisti qoldanyp, qorǵap jatqan aýylsharýashylyq ónimderin óndirýshiler­diń sýbsıdııa alýyna kómek jasaýda.

Adamdardyń pestısıdtermen ýlanýynan, qorshaǵan ortanyń lastanýynan saq­taý úshin bıologııalyq tásil hımııalyq tásilden basymyraq bolyp, bolashaqta ol «negizgi» tásil bolmaq jáne sýbsıdııa memlekettik bıýdjetten berilýi tıis. Biz­diń ınstıtýttyń ǵalymdary AShM-ge bir­neshe márte ótinish bildirip pestısıdterdi satyp alý úshin, memlekettik bıýdjetten bólinetin sýbsıdııanyń eń bolmaǵanda 10 paıyzyn bıologııalyq tásildi damytýǵa bólýdi surady. Aqyrynda bizdiń bastamamyzdy aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi quptap, 2010 jyly vedomstvolyq bólim­she­lerge bıologııalyq ádispen jumys isteý úshin Qazaq ósimdik qorǵaý jáne karantın ǵylymı-zertteý ınstıtýtynda «bıometod» bólimin jáne tolyǵymen jabdyq­talǵan tájirıbelik zerthanalar ashýǵa ruqsat bergen. Biz óz usynystarymyzdy joǵary ınstansııaǵa jiberdik, qazirgi kezde sol bastamamyzdan belgili bir nátıje shyǵarý úshin belsendi jumystar júrgizip jatyrmyz.

Búginde Qazaqtyń ósimdik qorǵaý jáne karantın ǵylymı-zertteý ınstıtýty «Kaz­AgroInnovasııa» AQ jáne Aýyl sharýa­shylyǵy mınıstrliginiń qoldaýy­men bıo­agentti zııankesterge qarsy qol­danýǵa qa­tysty keń kólemde úgit nasıhat júrgizýde. Osy jaǵdaılardyń arqasynda OQO ákim­diginiń bıopreparatpen, ento­mofagtarǵa suranysy ósip otyr, maq­tashy fermer­ler­diń egistiginde zııankesterge qarsy qolda­nylǵan ınsektısıd­terdiń tıimdiligi tómen bolyp, ekono­mı­kalyq turǵydan alǵanda olardy qoldaný tıimsiz bolyp shyqty.

Elbasy qoıǵan mindetterge oraı bizdiń ınstıtýt ınnovasııalyq ósýge ǵylymı aýqymdy tehnologııaǵa kóshýge bet burýda. 1990 jyldary álemge belgili gollandyq entomolog Van Lenternniń entomofagtarmen bıopreparattardy ósirip-baptaý tehnologııasy, hımııalyq pestısıdterdi óń­dep shyǵaryp, qoldanýdan áldeqaıda arzan ekenin dáleldegen. Ol bıologııalyq ádis­tiń qorshaǵan ortaǵa tıgizetin áseriniń áldeqaıda joǵary jáne adam densaýly­ǵy­na zııan keltirmeıtinin, al paıdasyn aqsh­a­men eseptep jetkizý qıyn ekenin aıtady.

Qazaqstanda ǵalymdar bıologııalyq ádisti ósimdik qorǵaý salasynda qoldanýdy ári qaraı damytýy kerek pe? Árıne, kerek. Elbasymyzdyń ǵalymdardy jan-jaqty qoldaýynyń arqasynda ǵylymdy respýb­lıkanyń bıýdjetinen qarjylandyrýdyń ózi bizdi osy baǵytta jumys isteýge jigerlendiredi.

Bıologııalyq ádisti Qazaqstannyń oń­tústik jáne ońtústik-shyǵys – maqta, kókónis, kartop, jemis-júzim, jylyjaı sharýashylyqtary damyǵan óńirlerinde órkendetý qajet. Bolashaqta jylyjaı kólemi júzdegen gektarǵa jetetin bolady. Atalmash daqyldardyń kóbi, ásirese kókónis, jemis júzim ónimderi óńdelmeı, pisirilmeı tamaqqa tikeleı qoldanatyn­dyqtan, zııankesterden qorǵaý jumysyn júrgizgende negizgi tásil bıologııalyq tásil bolýy kerek.

Joǵaryda aıtylǵandardy eskere otyryp, ekologııalyq taza, naqty ádisti jáne zııandy organızmdermen kúresý tehnologııasyn jetildirý, sonyń ishinde paıdaly býnaq deneliler bıoagentterdi jáne bıopreparattardy zııankesterge qarsy qolda­ný ǵylymnyń eń negizgi baǵyty bolyp otyr. Sondyqtan bul jumysqa Úkimet tarapynan, ásirese Aýyl sharýashylyǵy, Den­saýlyq saqtaý jáne Qorshaǵan ortany qor­ǵaý mınıstrlikteriniń qoldaýlary qajet.

Bul ǵylymı zertteýlerdiń nátıje­sin­de zııankesterden bolatyn shyǵynnyń tó­men­deýine jáne aýylsharýashylyq óndi­risinde qoldanylatyn pestısıdterdiń kóleminiń qysqaratynyna, qorshaǵan ortany qorǵaý, halyqtyń densaýlyǵyn saqtaý jáne Qa­zaqstan Respýblıkasynyń azyq-túlik jáne ekologııalyq qaýip­siz­di­gin qamtama­syz etýge qosylǵan ǵylymı úles bolmaq.

Abaı SAǴITOV,

QR UǴA akademıgi, Qazaq ósimdik qorǵaý jáne karantın

ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń bas dırektory.