Otandyq «aqyl-oı ortalyqtary» básekege qabiletti me?

Qarjy kózi. Qazaqstandaǵy «aqyl-oı ortalyqtarynyń» qarjylandyrý kólemi maman tartý, saraptama sapasymen tikeleı baılanysty. Sebebi jalaqy deńgeıi kóptegen sarapshylardy bir ortalyqtan ekinshisine aýysyp júrýge májbúrleıdi. Máselen, Tuńǵysh Prezıdent Qoryna qarasty Álemdik ekonomıka jáne saıasat ınstıtýtynda jalaqy joǵary (300 myń teńge aınalasynda). Alaıda, Prezıdent Ákimshiligi janyndaǵy Qazaqstannyń strategııalyq zertteýler ınstıtýtynda jas mamandar 70-80 myń teńge kóleminde aılyq alady. Árıne bul maman turaqsyzdyǵyna ákeledi. Jalaqynyń tómendigi saraptama, ǵylym salasyna jas mamandardyń, túlekterdiń kelýine kedergi.  

Qarjylandyrý isi ǵylymı ortalyq­tar­dyń menshik nysanyna da baılanys­ty. О́ıtkeni otandyq kóptegen «aqyl-oı orta­lyqtary» belgili bir vedomstvoǵa baǵynyshty bolady. Sáı­kesinshe, ol orta­lyq ózi baǵyna­tyn vedomstvonyń saıasatyndaǵy qatelikterdi zertteýlerde ashyp kórsete bermeıdi. Bul sarapshylardy mazalaıtyn suraqtyń biri. Batys el­derinde mundaı think tank-tar ádette úkimetten táýelsiz bolǵandyqtan (non-governmental), olardyń saraptamalary da beıtarap jazylady, sáıkesinshe paıdaly. Táýelsiz deıtinimiz, kóbiniń negizin qalaǵandar iri kásipkerler, lordtar, barondar jáne basqalar. Máselen, ataqty Brýkıngs ınstıtýty, Karnegı qory, RAND korporasııasy, Transparency International, Chatham House sekildi zertteý uıymdarynyń eshbiri eshqandaı úkimettiń quramyna kirmeıdi.  

Qarjy kózi, ásirese Qazaqstandaǵy jeke ortalyqtar úshin qıyn másele. О́ıtkeni olar ne memlekettik tapsy­rys­qa, ne Soros sekildi halyqaralyq uıym­­­dardyń granttaryna táýeldi. Sol úshin kóptegen jeke «aqyl-oı ortalyq­ta­ryn­da» uıymnyń tek jetekshisi ne 2-3 maman ǵana jumys isteıdi. Ondaı ortalyqtardyń qataryna A.Chebotarev­tyń «Alternatıva», G.Ileýovanyń «Stra­­­tegııasyn» jáne basqalardy jat­­­qyzýǵa bolady. Budan bólek, qar­jy kóziniń azdyǵy mamandardy tek beril­­gen tapsyrys aıasymen shekteıdi.  Olar ózderi qyzyqqan salada táýelsiz zertteý júrgize almaıdy nemese tek bir salanyń has mamany bola almaıdy. Qytaı­tanýshy tapsyrys tússe eldegi dinı jaǵdaıdy da zerttep kete beredi.  Bol­masa, Aýǵanstan jónindegi otandyq mamandar Kabýlǵa múldem barmaı, pýshtý tilin meńgermeı, tek kitap, saıttardaǵy aqparat arqyly zertteý júr­gizýge májbúr. Al olardyń shet­eldik áriptesteri Aýǵanstanǵa ǵylymı maq­satpen jıi baratyn týrıster desek, artyq emes. Iаǵnı, saraptamalarǵa bıznes, bankter, jeke kompanııalar, úki­met­tik emes uıymdar da tapsyrys bermeı, jaǵdaıdyń ózgerýi qıyn.

Saraptama. Saraptama sapasy Qazaq­stan mamandary úshin sheshilmegen másele. Nege? Sebep kóp. Birinshiden, saraptamanyń otandyq ádistemesi, standarty qabyldanbaǵan. Ár sarapshy shama-sharqy kelgenshe jazady. Olardyń arasynda kóbik sózdi kópirtýdi una­tatyndar da az emes. О́ıtkeni Qazaq­stan­nyń JOO-larynda ǵylymı eńbekti jazý­dy kóbi­ne úıretpeıdi. Al Batys ýnıver­­sı­tet­­terinde qatardaǵy stýdent ár jaz­­ǵan sóı­lemi úshin dálel keltirýi kerek eke­­­nin biledi. Sapa máselesi osylaı alǵa shyǵady. 

Eldegi saıasattanýshy, áleý­met­tanýshylardyń saraptamasyn álsiretetin kelesi bir tus – ıdeologııalyq komponent. Taǵy da joǵarydaǵy máselemen baılanysty. Úkimetten qarjy alatyn ǵylymı ortalyqtar óz saraptamasynda aldymen memlekettik saıasatty maqtaıdy, oǵan birneshe bet arnaıdy, sodan keıin ǵana negizgi máselege kóshedi. Bul talap keıde standartqa aınalyp ketedi. Máselen, kezinde saıası jarnama taqyrybynda kandıdattyq dıssertasııa qorǵaǵan jas ǵalymǵa Joǵary attestasııalyq komıssııa «Joldaýdan nege úzindi keltirmeısiń?» dep aıyp taqqan. Al Prezıdent óz joldaýlarynda álgi taqyrypty qozǵaǵany este emes. 

Alaıda sol saraptamalar sheshim qabyldaıtyn saıası qyzmetkerlerge jete me? Bul kúrdeli suraq. Sebebi keıbir mamandar ózderi jazǵan saraptamanyń shendi azamattardyń kabınetterinde shań basyp jatatynyn aıtady. Bálkim osy úshin Qazaqstan Úkimeti keıbir strategııalyq qujat­tar­dy daıarlaýda turaqty túrde shetel­dik ǵylymı, keńes berýshi orta­lyq­tarǵa júginedi? Alaıda óz sarapshy­la­ry­myz sheteldikter álemdik jaǵdaıdy jaqsy baqylaǵanymen, Qazaqstannyń ishki prosesterine tereń úńile almaıdy dep synaıdy. 

Jalpy, saraptama sapasyna kelgende ataqty  Heritage foundation ortalyǵynyń óz standarty bar eken. Ol boıynsha kez kelgen sarap­ta­ma­lyq materıaldy kongresmen AQSh Kongresiniń ǵımaratynan Vashıng­ton­daǵy Reıgan áýejaıyna deıin baratyn jolda kóliginde oqyp, túsine alýy kerek. Ol sonda ǵana paıdaly bolady. Iаǵnı, saraptama barynsha qysqa ári nusqa jazylyp, sońynda qorytyndysy men keńesteri qosyla berilýi kerek. 

Alaıda otandyq «aqyl-oı orta­lyq­tary» jazyp jatqan sarap­ta­ma­lardyń bir úlken kemshiligi bar. Ol – qoǵamǵa qoljetimsiz. Tek tap­syrys bergen mekemege jetkizip otyrady. Saıttaryna jarııalamaıdy. Munyń qoǵamnyń jalpy damý deńgeıine úlken kesiri bar. Azamattar kóptegen mańyzdy máseleler boıynsha naqty aqparattan beıhabar. Sondyqtan sybystarǵa tez beriledi. Máselen, aldyńǵy jyldary elde pedofıl kóbeıdi, gepatıt aýrýy artty dep el dúrlikti. Alaıda statıstıkaǵa qarasaq, jyldaǵy deń­geı­­den kóp ózgeris joq. Tek sol oqıǵa­lar­dy jazatyn saıttar, áleýmettik jeli jáne basqa da aqparat quraldary damydy. Mundaı saraptamalardy qatardaǵy azamattardyń oqyp otyrýy nege mańyzdy? Mysaly, Brıtanııada Breksıt máselesi kóteril­gende, qarapaıym halyqqa deıin Eýroodaqtan shyǵý ne qalý qansha mıllıard fýnt-sterlıng shyǵyn shyǵatynyn ne paıda ákeletinin bilip, sony dálel retinde mıtıngterde, ózara dıskýssııada aıtyp júrdi. Iаǵnı, halyq kóbirek aqparattanǵan saıyn shynaıy jaǵdaıdy bilip otyrady, qaýesetterge boı aldyrmaıdy.  

Aımaqtar. Otandyq «aqyl-oı ortalyq­ta­rynyń» negizinen Astana men Almatyda shoǵyrlanýy sońǵy kezde úlken máselege aınaldy. Sebebi aımaqtardaǵy halyqtyń kóńil kúıi, narazylyǵy, ishki problemalary tolyq zertteledi dep aıta almaımyz. Tek qana tapsyrys túskende respýblıka boıynsha 1200-2000 adamnyń pikiri suralady. Iá, bul áleýmettaný erejesi boıynsha jetkilikti. Biraq Jambyl, Qaraǵandy, Almaty, Túrkistan oblys­tarynda kezinde bolǵan ultaralyq kıkiljińder nemese iri óndiris aıasynda jıi bolatyn eńbek daýlary óńirlerdiń tereń zerttelmegenin dáleldeıdi. 

Onyń óz sebebi bar. Aımaqtarda turaqty saraptama júrgizetin ǵyly­mı ortalyqtar joqtyń qasy. Tek Shymkent qalasynda Qazaqstannyń strategııalyq zertteýler ınstıtý­ty­nyń fılıaly ashylǵan. Qalǵandary oblystyq ákimdikke qarasty aqpa­rat­tyq-taldaý bólimi. Olar ǵylymı-­
zertteýlerden buryn esep jazýmen aınalysatyny taǵy bar. 

Mamandar. Qazaqstanda tereń saraptama júrgize alatyn saıasattanýshy, áleýmettanýshy, ekonomıst mamandar saýsaqpen sanarlyq. Al qoǵamdyq damýdaǵy qundylyq, kózqaras ózgeristerin dál basyp, jaza altyn fılosof tipti kem. Búgingi Qazaqstanǵa sol mamandar aýadaı qajet ekenin Úkimettiń otstavkasy kórsetti. Sebebi qoǵamda tek ekonomıkalyq, qarjy problemasy ǵana emes, adamnyń bılikke, ózgelerge, keleshekke senimi de úlken máselege aınaldy. 

Birshama salada kásibı tulǵalar jetkiliksiz. Máselen, qytaıtanýshy dep tek K.Syroejkındi ǵana ataımyz. Ádil Káýkenov te bar. Kon­flık­tologııada G.Nasımovanyń ǵana esimi aıtylady. Ýrbanıstıka, demografııa, áskerı-saıası ǵylymda moıyndalǵan maman kórinbeıdi. Al olar qazir Qazaqstan úshin óte qajet. Tipti, Jastar jylynda jastar máselesin turaqty túrde 10 jyldaı zerttegen maman sırek. Iá, Talǵat Qalıev basqaratyn «Jastar» ǵylymı-zertteý ortalyǵy jumys isteıdi. Biraq nege eken belgisiz, jastar saıasatyn baqylaý, damytý jónindegi keńesterge ǵalym, sarapshylardy emes, bloger, vaıner, telejúrgizýshilerdi shaqyra bastady. Bálkim bul sol sala mamanynyń azdyǵyn kórsetetin shyǵar.

Jalpy, álemdik praktıkada «aqyl-oı ortalyq­tarynan» shyq­qan ma­man­dar prezıdentterge senimdi serik, qajet keńesshi bola bilgen. Keıde saıa­sı ózgeristerge yqpal etken. Máse­len, M.Gorbachev pen R.Reıgannyń  Reıkıavıkte 1986 jylǵy kezdesýin uıymdastyrýda akademık G.Arbatov jáne onyń AQSh jáne Kanada ınstıtýtynyń róli joǵary bolǵan. Al Kondolıza Raıs saıasattaný ǵyly­­mynan shyǵyp,  AQSh-tyń Mem­lekettik hatshysy deńgeıine kóte­ril­gen birden-bir sarapshy. Ol Shyǵys Eýropa, KSRO salasyna mamandanǵan. Qazaq­standa da mundaı mysal bar. Prezıdent Ákimshiligine qarasty zertteý ortalyqtarynda istep, joǵary saıası qyzmetke taǵaıyn­dal­ǵan azamat retinde Marat Tájın, Máýlen Áshim­baev­ty aıtýǵa bolady. 

Zertteý aımaǵy. Qazaqstanda saıası zertteýlerdiń dúmpýi 2000 jyldardyń basyna keldi. Ulttyq qaýipsizdik, saıası tranzıt, Ortalyq Azııa, aqparattyq qaýipsizdik jıi saralanǵan taqyryp boldy. Biraq naqty bir salaǵa mamandanǵan ıns­tıtýttar kem edi. Alǵashqylary jabylyp qaldy. Búgin joq. Sondyqtan qazir reseıtaný, qytaıtaný, ortalyq- azııataný, Taıaý Shyǵysty zertteý ǵylymı ortalyqtarynyń qajettiligi kórinip tur. Bul Qazaqstanda kópten beri aıtylyp kele jatqan másele. Biraq áli qolǵa alynbady. Basqany aıtpaı, kórshi Qyrǵyz eli, О́zbekstandaǵy prosesterden qoǵam, keıde saıasattanýshylar da beıhabar, alaıda alystaǵy Venesýelanyń búge-shúgesine deıin bilip otyr.  Keıbir derekterde Qytaıda Ortalyq Azııa men Qazaqstandy zertteıtin 40-qa jýyq ınstıtýt bar dep jazady. Iаǵnı, kórshilerdi, syrtqy saıasatymyzdaǵy mańyzdy elderdi tolyq zertteý Qazaqstan úshin mańyzdy bolyp tur. 

Sóz sońynda. Qazaqstan «aqyl-oı  ortalyqtarynyń» sapasy jaǵynan qý shóppen aýyz súrtpeıdi. Máselen, jyl saıyn álemniń úzdik zertteý orta­lyqtaryn anyqtaıtyn  Global Go To Think Tank Index Report ese­bin­de Qazaqstannyń strategııalyq zertteýler ınstıtýty 2018 jyly 140-orynǵa jaıǵasty (AQSh-ty esep­temegende). Ortalyq Azııada 2-shi eken. Jalpy, bul másele jas sarap­shy­lardy (analıtık) daıarlaıtyn jańa mektep qajet ekendigin kórsetti. Oǵan qosa, qazir áleýmettik zertteýlerdi jyldam júrgizýge, ony taldaýǵa múmkindik beretin birneshe kompıýterlik baǵdarlamalar shyqty. Al otandyq «aqyl-oı ortalyqtarynyń» kele­shek­tegi damýy ashyq naryqqa shyǵyp, ózge­lermen básekelesýinde ekenin ýaqyt dáleldep jatyr. Eger olar únemi úkimetke qol jaısa, onda sarap­ta­ma sapasy da, damý baǵyty da, mamandar quramy da ilgerileı qoımas. О́ıtkeni saraptama naryǵyna Oljas Qudaıbergenov, Dármen Sádýaqasov basqa­ratyn Strategııalyq bastama­lar orta­lyǵy, Dasco Consulting Group sııaqty jańa formattaǵy uıym­dar keldi. Alaıda áli de bolsa Qazaq­stan­­daǵy konsaltıng, saraptama, stra­tegııalyq qujattardy daıarlaý, aýdıt salasyndaǵy ulttyq kompanııa­lar, úkimet bóletin úlken qarajat otan­dyq ortalyqtarǵa emes, Big 4 qura­my­na kiretin   Deloitte, PwC, Ernst & Young, KPMG-nyń elimizdegi fılıalda­ryna ketip jatqany belgili. Bul da Qazaqstandaǵy saraptama isine keri áser etetin bir faktor. Eger sol qarajat otandyq «aqyl-oı ortalyqtaryna» jumsalsa, zertteý sapasy da ózgerer me edi?!  

Nurmuhamed BAIǴARA,

«Egemen Qazagstan»