Qazaqstan jáne Arab Ámirlikteri áıelderi: Sıfrly bıznes baǵdary

Onyń quramyna Týrızm ındýstrııasy komıtetiniń tóraıymy M.Murzamadıeva, «Atameken» ulttyq kásipkerler palatasy Isker áıelder keńesiniń tóraıymy L.Ramazanova, sondaı-aq barlyq óńirden 30 kásipker áıel kirdi.

Bizdiń saparymyzdyń maqsaty – BAÁ Isker áıelder keńesi uıymdastyrǵan Qazaq­stan men BAÁ áıelderiniń birin­shi bıznes-forýmyna qatysý edi. Baǵdar­lama óte tyǵyz boldy, ár kúni túrli is-sharalar ótti.

Áńgimemdi sol eldegi áıelderdiń jaǵ­daıynan bastaıyn.

BAÁ-de 1973 jyldan beri áıel teń­digi, olardyń jaǵdaıyn jaqsartý máse­lelerimen aınalysatyn alǵashqy uıym – Jalpy áıelder odaǵy (GWU) jumys istep keledi. Ony sheıha Fatıma bınt Mýbarak basqarady.

Áıelderge qatysty memlekettik saıa­sat olardy jan-jaqty qoldaýǵa baǵyt­talǵan. 2021 jylǵa qaraı genderlik teń­dikti qamtamasyz etýden álemdegi jetek­shi 25 eldiń birine aınalý maqsaty qoıylǵan. 

Búginde Federaldy ulttyq májilis tóraıymy bolyp arab álemindegi alǵash­qy spıker áıel – Amal ál-Kýbeısı saı­lanǵan. Qazirgi kabınet 31 mınıstr­den tursa, sonyń 9-y – áıelder. Osy­laı­sha, kabınette áıelderdiń repre­zen­ta­tıvtiligi 29 paıyzǵa deıin ulǵaı­tyldy. Tutastaı alǵanda, olar BAÁ jumys kúshiniń 46%-inen asady.
Ámirlikter qazir Taıaý Shyǵystyń meılinshe turaqty eliniń biri bolyp otyr. Bul onyń ornyqty ekonomıkalyq jaǵdaıyna, ıkemdi áleýmettik saıasatyna, jumyssyzdyq deńgeıi tómendigine baılanysty. Atalǵan úderisterge arab áıelderi mańyzdy úles qosýda.

Dúnıejúzilik bank Atlasynyń máli­metteri boıynsha, 2018 jyly álem­degi ishki jalpy ónim (IJО́) deńgeıi eń joǵary elder arasynan BAÁ – 29-shy, jan basyna shaqqandaǵy IJО́ jóninen – 6-shy, al arab álemi elderi arasynda IJО́ jóninen 2-shi oryn aldy. 2018 jyl qorytyndysynda IJО́ 435 mlrd AQSh dollaryn quraǵan.

Ekonomıkasynyń negizgi salalary: munaı men gaz óndirý jáne óńdeý, qurylys, kommýnıkasııa, port jáne aeroport qyzmetterin kórsetý, energetıka men ónerkásip, aqparattyq tehnologııa men bank sektoryn damytý, bilim berý jáne densaýlyq saqtaý.

Ámirlikter shaǵyn jáne orta bıznesti qoldaýǵa erekshe kóńil bóledi. Qazir onyń tirkelgen sýbektileriniń sany 400 myńnan asady.  

Elde saıası, ekonomıkalyq jáne áleý­met­tik salany jetildirýge baǵyttal­ǵan «Kózqaras-2021» baǵdarlamasy qabyl­­­danǵan. Maqsaty – «jaqsy damy­ǵan jáne ınnovasııalyq ámirlikter báse­kege qabiletti, ornyqty ekonomıka qura­tyn» memleket qalyptastyrý. 

Ámirlikter de Qazaqstan sııaqty ekonomıkany ártaraptandyrýǵa, shıkizatqa táýeldilikten arylýǵa erekshe kóńil bólýde. Máselen, ekonomıkanyń munaı sektorynan basqa segmentteri sońǵy jyldary 124,3 mlrd dollar kólemi jáne 20%-ten artyq ósimi arqyly joǵary tıimdilik kórsetip otyr. Nátıjesinde ekonomıkanyń munaıǵa súıengen túri bilimdi tirek etken ınnovasııalyq ekono­mıkaǵa aýysa bastady. 

BAÁ jyljymaıtyn múlik, jańarty­latyn energııa kózderi, avıasııa salalarynda ózin mańyzdy oıynshy retinde kórsetýde. 2012 jyldan beri alǵashqy «Baraka» atom stansasynyń qurylysy júrip jatyr. Sońǵy jyldary Ámirlikter ǵarysh salasyn damytýda belsendilik tanytyp otyrǵanyn aıryqsha aıta ketý kerek. 2014 jyly BAÁ Ǵarysh agenttigi q­uryl­ǵan. 2015 jyly Ámirlikterdiń Ozyq ǵylym jáne tehnologııa ınstıtýty baza­syn­da BAÁ Ǵarysh ortalyǵy ashyldy. Onda Japonııa, AQSh, Reseı jáne Qazaq­stan ǵarysh agenttikterimen halyq­aralyq yntymaqtastyq damytylýda. Ámirlikter Halyqaralyq ǵarysh stansasyna 2019 jyly «Baıqońyr» kosmodromynan óz ǵaryshkerin attandyratyn Taıaý Shyǵystyń birinshi eli bolýǵa daıyndalýda. Al 2020 jyly arab jáne ıslam áleminen alǵash ret Marsqa ǵarysh zondy – marsohod jiberýdi josparlap otyr.  

Elde memlekettik basqarý júıesi bir­tin­dep jańǵyrtylýda. Mınıstr­ler kabıneti bolashaqty, baqytty, jastardy, aýa raıynyń ózgerýin, t.b. baǵdarlardy ustanyp otyr. Mysaly, búginde biregeı qurylymdar – baqyt pen ıgilik mınıstrligi, toleranttylyq mınıstrligi, bolashaq mınıstrligi, jasandy ıntellekt mınıstrligi jumys isteıdi.

2016 jyly qurylǵan BAÁ baqyt pen ıgilik mınıstrligi jańa ıgilikter jasaý jáne qoǵamdaǵy baqyt deńgeıin kóterý jónindegi memlekettik saıasatty iske asyrýǵa baǵyttalǵanyn atap ótkim keledi. Olar bilim berýdi, medısınany, bıznes úshin jaǵdaıdy jáne ómirdiń basqa da qyrlaryn jaqsartý maqsatyn alǵa qoıǵan.

Úkimet pen halyq arasynda senim deńgeıiniń joǵary ekeni baıqalady. Atqarýshy organdardyń halyqpen ózara árekettestigin kúsheıtý sharalaryn el basshylyǵy tikeleı ózi qadaǵa­laıdy. Máselen, Abý-Dabı qalasy mýnı­sı­palıtetiniń tutynýshylarǵa qyz­met kórsetý ortalyǵynda 2018 jyly tutyný­shylarǵa qyzmet kórsetýdi jaqsartý, qana­ǵattanýy deńgeıin arttyrý jónin­degi saıasat aıasynda Tutynýshylar baqy­ty ortalyǵy ashylǵan.

Otbasyny barynsha qoldaýǵa zor kóńil bólinedi. «Ulttyq otbasylyq saıasat» jobasy júzege asyrylyp jatyr. Ol 6 komponentti qamtıdy: neke, otbasylyq qatynas, rólder teńgerimi, bala men otbasyny qorǵaý, otbasy baqy­tyna qol jetkizý úshin otbasylyq qyz­metter kórsetý reınjınırıngi.

Toleranttylyq – Ámirlikterdiń ishki saıasatynyń mańyzdy dińgegi. BAÁ Prezıdenti sheıh Halıfa ben Zaıd Ál Nahaıan 2019 jyldy «Toleranttylyq jyly» dep jarııalap, jalpyadamzat­tyq qundylyqtardy halyqtyń boıyna sińirýdegi el basshylyǵynyń kúsh-jigerin atap aıtqan.

Eldiń taǵy bir basymdyǵy – bilim berý júıesi, ony damytýǵa  bıýdjet qara­jatynyń shamamen 21,1%-i jumsalady. Zańnama boıynsha barlyq azamattardyń mindetti orta bilim alýy qarastyrylǵan. Bilim berýdiń ınnovasııalyq júıesin damytýǵa baǵyttalǵan, 2017-2021 jyl­darǵa jobalanǵan Arnaýly strategııa­lyq jospar júzege asyrylýda. Jańa ózge­ris­ter bilim berý salasynyń barlyq deń­geıinde engizilýde. Bul rette basty nazar qazaqstandyq model úlgisindegi 12 jyl­dyq oqýǵa kóshýge aýdarylyp otyr. Joǵary bilim berý júıesi mem­lekettik ýnıversıtetter, sondaı-aq negiz­i­nen amerıkalyq jáne brıtandyq bilim berý júıesine baǵdarlanǵan bir­qatar tanymal jekemenshik ýnıversıtetter arqyly kórinis tabýda. Atap aıt­qanda, Amerıkalyq ýnıversıtetter, Sorbonna ýnıversıteti men London ekonomıka mektebiniń fılıaldary.  

BAÁ sheteldik mıgranttar sany jóninen álemde birinshi oryn alady. Úkimet bilikti ulttyq kadrlar daıar­laý­ǵa erekshe kóńil bólýdi jalǵas­ty­ryp, baıyrǵy halqyn jumys ornymen qamtamasyz etýde. Elde «Ámir­lik­tendirý» jalpyulttyq baǵdarlamasy qoldanysta. Onyń negizgi maqsaty­nyń biri – jergilikti turǵyndardyń ba­r­lyq salaǵa, ásirese jeke sektorǵa at­sa­lysýy. Bul úshin Eńbek týraly fe­­de­raldyq zańǵa bilikti BAÁ aza­mat­­tarynyń jumysqa ornalasýyna kepil­dik beretin jáne olar úshin bos laýazymdardy ıelenýde basymdyq beretin tolyqtyrýlar engizilgen.

Memlekettik hatshynyń BAÁ eline sapary Ámirlikter tarapyna Qazaq­standa 2050 strategııasy, Ult jospary, Úshinshi jańǵyrý, Qazaqstan Prezı­dentiniń halyqqa Joldaýlary, «Sıfrly Qazaqstan» tárizdi strategııalyq baǵdar­la­malarǵa sáıkes júrgizilip jatqan saıası, ekonomıkalyq jáne rýhanı ózgerister týraly aqparat jetkizýge septigin tıgizdi. Atalǵan reformalardy júzege asyrý­daǵy basty draıverdiń biri – bıznes. Áıelder qaýymy ony kúsheıtýde mańyzdy ról atqarady. Qazir áıelder shaǵyn jáne orta bızneste jetekshi oryndarǵa ıe. Olar ShOB salasyndaǵy 500 myńnan asa kompanııany basqaryp otyr.

Ekonomıkany damytýdyń negizgi baǵyttarynyń biri – bıznes-ortany jaqsartý jáne ınvestısııa tıimdiligin kúsheıtý. Máselen, 20 jylda Qazaqstanǵa 320 mlrd AQSh doll kóleminde qarajat tartyldy. Atap aıtqanda, BAÁ elinen Qazaqstanǵa kelgen sheteldik tikeleı  ınvestısııa 2,1 mlrd AQSh dollaryna jetti. BAÁ qatysýymen 242 kásip­oryn jumys isteıdi, quny 1,73 mlrd AQSh dollaryn quraıtyn birneshe ın­vestısııalyq joba júzege asyrylýda. Olar – kópfýnksıonaldy «Abý Dabı Plaza» kesheni men Astanadaǵy halyq­aralyq mekteptiń qurylysy, ekstrýzııa ádisimen óńdelgen Almaty obly­syndaǵy qurama jem óndirisi jáne jemis-jıdektiń óńdelýi. Mubadala ın­ves­tısııalyq qorymen birge «Qorǵas – Shyǵys qaqpasy» arnaýly erkin eko­no­mıkalyq aımaǵy aýmaǵynda «A» sana­tyn­daǵy zamanaýı qoıma orynjaılaryn salý jobasy jalǵasýda.

Qazaqstanda qazir Ulttyq ınvestı­sııa­lyq strategııa iske asyrylyp jatyr. Tartylatyn tikeleı sheteldik ın­ves­tısııanyń 2022 jylǵa qaraı 1,26 ese ul­ǵaıtylýy onyń basty mindeti retin­de belgilengen. Aıqyndalǵan 6 basym sala: agroónerkásip kesheni, mashına jasaý, hımııa jáne munaı hımııasy, ınfra­qury­lym, taý-ken metallýrgııalyq kesheni, saýda ınvestorlar úshin salyqqa, ke­den sal­yǵynan bosatýǵa, tabıǵı grant­­tar­ǵa qatysty preferensııalar qaras­tyrylǵan.

Elde kásipkerlerdiń qyzmetin jeńil­detý baǵytynda turaqty jumys júrgi­zi­lip otyrady. Kásiporyndardy tirkeý rásimi, kelisimsharttardyń oryndalýyn qamtamasyz etý boıynsha reforma jasaldy. Qabyldanǵan sharalar nátıjesinde, 2018 jyldyń qorytyndysy boıynsha Qazaqstan Dúnıejúzilik banktiń «Doing business» reıtıngisinde 28-shi oryn aldy. Dúnıejúzilik ekono­mı­kalyq forýmnyń Jahandyq bá­seke­les­tik ındeksi boıynsha bizdiń bá­se­kelestik artyqshylyqtarymyz «eń­bek naryǵynan» – 30-shy, «bıznestiń qar­qyn­dylyǵy» jóninen 37-shi orynda bolýymyz. 

Qoǵamdyq sana turǵysynan «Rýha­nı jańǵyrý» baǵdarlamasyn jáne «Uly dalanyń jeti qyrynyń» basym­dyq­taryn iske asyrý aıasynda qazaq tili álipbıin kezeń-kezeńimen kırıllısa­dan latyn grafıkasyna kóshirý júzege asyrylýda, Qazaqstan mádenıeti jahan­dyq álemde ilgeriletilýde, tarıh pen mádenıet eskertkishterine ǵylymı-restavrasııalyq jumystar júrgizilýde. 

Gúlshara Ábdiqalyqova Qazaq­stan jáne BAÁ Isker áıelderi bıznes-forýmynda sóz sóılep, Birikken Ulttar Uıymy sarapshylarynyń baǵalaýy boıynsha, genderlik teńsizdik áli de adam damýy jolyndaǵy keder­gilerdiń biri bolyp otyrǵanyn atap ótti. Olar adam damýynyń ındeksi áıelderde erlerge qaraǵanda orta eseppen 6%-ke kem jáne ony azaıtý úshin qazirgi progress qarqynymen 200 jyldan asa ýaqyt qajet ekenin aıtady. Jaratylysynan boıynda ádilettilikke qushtarlyq sezimi basym keletin áıelder teńsizdikti jeńýde mańyzdy ról atqarady. Olar qajyrly eńbek ete otyryp, jetekshi orynǵa umtylady.

Qazaqstan áıelderi ekonomıkanyń qarqyndy damýynyń negizgi faktorynyń birine aınaldy. Áıelder bıznesin damytý memlekettik baǵdarlamalar arqyly da, halyqaralyq ınstıtýttar jelisi boıynsha da júzege asyrylyp keledi.  

Ekonomıkanyń shaǵyn jáne orta bıznes sektorynda barlyq jumys ornynyń úshten birin quraıtyn osy salanyń 44%-ten astam sýbektisin áıelder basqaryp otyr. «Bıznestiń jol kartasy-2020» baǵdarlamasy aıasynda 12 myńnan asa joba sýbsıdııalandy, olardyń 30%-ten kóbi –  áıelder kásipkerligi sýbek­tileri. Eýropa Qaıta Qurý jáne damý bankimen birlesken «Bıznestegi áıel­der» baǵdarlamasy júzege asyrylyp jatyr. Áıelder basqaratyn kásipkerlik sýbektilerine 80,7 mln AQSh dollary kóleminde 20 myńnan astam zaım berildi.

Áıelderdiń ınklıýzıvti kásipkerligin da­mytý joldary jónindegi qyzý pikir­talas barysynda Qazaqstan men BAÁ bız­nes-qoǵamdastyqtarynyń ózara is-áre­ketiniń perspektıvalary tal­qy­landy. Memlekettik hatshy forýmǵa qatysýshylardy elderimizdegi áıelder bız­ne­sin jan-jaqty ilgeriletýge sha­qyr­dy. Ol bul úshin sıfrlandyrýǵa basa nazar aýdara otyryp, bıznes-qoǵam­das­tyqtardyń ekonomıka, saýda, tehno­logııa jáne ózge de salalardaǵy ynty­maq­tastyǵyn tereńdetýdi, birlesken ser­pindi jobalardyń ózekti keısin ázirleý­di usyn­dy. Forým ekijaqty dıalog­ty keńeı­týge arnalǵan dástúrli alańǵa aınalýǵa tıis. 

Qazaqstandaǵy áıelder kásipker­liginiń negizgi baǵyttary men  perspektıvalary týraly forýmda Qazaqstan Res­pýb­lıkasy «Atameken» ulttyq kásip­ker­ler palatasy Isker áıelder ke­ńes­iniń tóraıymy Lázzat Ramazanova aıtyp berdi. 

Forým qorytyndysy boıynsha «Atameken» ulttyq kásipkerler palata­sy Isker áıelder keńesi men BAÁ Isker áıel­der keńesi arasyndaǵy ynty­ma­q­ta­s­tyq týraly memorandýmǵa qol qoıyldy.

Sondaı-aq Memlekettik hatshy sapar aıasynda BAÁ memleket jáne qoǵam qaıratkerlerimen birqatar ekijaqty kezdesýler ótkizdi.

Memlekettik hatshy BAÁ Áıelder bas keńesiniń tóraıymy sheıha Fatıma bınt Mýbarakpen kezdesýde eki eldiń áıelder bıznes-qoǵamdastyǵy ynty­maqtastyǵynyń, memlekettik otbasylyq saıasattyń basymdyqtaryn, ana men balany qorǵaý, áıelderdiń quqyǵy men múmkindikterin keńeıtý, genderlik teńdikti damytý máselelerin talqylady. Ámirlikterde ol kisini «Ámirlikterdiń anasy» dep ataıdy. Ol Otbasylyq damý qoryn, Ana men bala joǵarǵy keńe­sin basqarady. 2017 jyly Ámirlikterde jáne shet­elderde genderlik teńdik baǵy­tyn­da jumsaǵan kúsh-jigeri úshin BUU tarapynan «О́zgerister elshisi» dep ta­nyldy. Sondaı-aq búginde Qazaq­stan áıelderdiń qoǵamdyq-saıası, áleý­met­tik-ekonomıkalyq jáne mádenı-gýmanıtarlyq salalarda teń quqyqtary men múmkindikterin qamtamasyz etý isi boıynsha aıtarlyqtaı ilgerileýge qol jetkizgeni atap ótildi. Mysaly, 2018 jyl qorytyndysynda, Dúnıejúzilik ekonomıkalyq forýmnyń baǵalaýyna sáıkes, «áıelderdiń ekonomıkaǵa atsalysýy men múmkindikteri» kórsetkishi jóninen elimiz 32-shi oryn aldy. 

BAÁ Federaldy ulttyq keńesiniń tóraıymy Amal ál-Kýbeısımen áńgime ba­rysynda áleýmettik-ekonomıkalyq yn­ty­maqtastyq máseleleri boıynsha ekijaqty ózara is-áreket jaıy tal­qylan­dy. Qazirgi kezde Qazaqstan men Ámir­likter energetıka, týrızm, kó­­lik-logıs­tıka sektory salalarynda bir­­qatar iri jobany birlese júzege asy­­rý­da. Ǵa­ryshty birge ıgerý, atom ener­getı­ka­sy, ıslamdyq qarjylandyrý sa­la­­syn­da meılinshe keń perspektıvalar bar. El­deri­miz kóptegen uıymdar, sonyń ishin­de BUU, IYU, AО́SShK aıasy boıyn­sha da tıimdi ózara yqpaldastyq ornatyp, ózekti halyqaralyq túıtkilderdi ret­­teý­degi áreketterin tyǵyz úılestirip otyr. 

Sondaı-aq G.Ábdiqalyqova Saýda-ónerkásip palatalary federasııasynyń tóraǵasy Muhammed Tanı ar-Rýmeı­sı­men, UN Women ókildiginiń dırektory Moza ásh-Shehhımen kezdesti. Kez­desý­lerde elderimizdiń saýda-ekonomı­ka, ınves­tısııa salalaryndaǵy ózara yn­ty­maq­tastyǵyn tereńdetý, áıelderdiń jaǵdaıyn jaqsartý máseleleri tal­qylandy. 

Barlyq kezdesýimiz jyly shyraıly, dostyq aýanda ótti, arabtardyń qonaqjaılylyǵy men aqkóńildiligi bizge – qazaqstandyqtarǵa uqsaıdy.

Bizdi zamanaýı arab áıelderi qoǵam­das­tyǵy jaqsy jaǵynan tańǵal­dyrdy. Olar Islam qaǵıdattaryn, baıyr­ǵy shyǵystyq otbasy dástúrlerin usta­na­dy, sonymen birge óz bıznesin tabysty júrgize de biledi. Ekonomıkalyq táýel­sizdikke qol jetkizgen. Buǵan olardyń sapaly bilim alýǵa, shet tilderin úırenýge umtylýy septigin tıgizipti.

Arab áıeliniń enshisine tek úı men ot­ba­sy tóńiregi ǵana tıesili degen qa­lyp­tasqan qasań pikir kóz aldymyzda óz­gerdi. Olar aqjarqyn, bilimdi, óz elderi úshin, álemdegi beıbitshilik úshin jandary aýyrady.

Tutastaı alǵanda, Memlekettik hatshy G.Ábdiqalyqovanyń BAÁ-ge ju­mys sapary tabysty, mazmundy jáne je­mis­ti boldy. Qazaqstan áıelderiniń bız­nes-qoǵamdastyǵy jańa iskerlik baı­la­­nystar ornatty. Biz Tórtinshi óner­ká­sip­tik revolıýsııa aıasyndaǵy jańa joba, tyń tehnologııalarmen tanys boldyq. 
Qazaqstan – Arab Ámirlikteri arasynda áıelderdiń sıfrly bıznes-kópiri ornatyldy!
 
Maırash KО́ZJANOVA,

Memlekettik hatshynyń hatshylyǵy meńgerýshisiniń orynbasary

Astana – Dýbaı – Abý-Dabı – Astana