Erdiń baǵyn jaǵatyn da, saǵyn jyǵatyn da áıel

Jaratýshy Alla she­ber­ligimen áıel adamzatyn erkektiń qabyr­ǵasynan ja­ratsa-daǵy, bar qudi­retin áıelge tókken eken. Iаǵnı, jara­tylysynda áý bastan áıel zaty kúsh-qýattyń kózi bolyp qalanǵan. Erli-zaıyptylar ýa­qyt óte kele birtutas adamǵa aı­nalsa da, báribir ekeýi eki qıly álem. О́ıtkeni erkek ottyń, áıel oshaqtyń ıesi. Bireýi túzdiń, bi­reýi úıdiń adamy. Degenmen bú­gingi tańmen tarazylap, ási­rese qazirgi qazaq áıelderi erekshe qurmetke laıyqty jandar der edim. Sebebi qoǵamdy sútteı uıy­typ otyrǵan osy ózimizdiń áıelderimiz. Olar bi­limniń san qıly túrlerin ıge­rip, isker de sheberler de atanýda. Memleketimizdiń jarty qyzmetin atqarýdy da úlgerip, otandyq kásipti de shıratýda. Halyqqa qajetti jumys oryndaryn ashyp, kásipkerlikti de damytyp otyr. Qyzmet tańdamaı-aq, talǵamaı-aq, ónerkásip, alpaýyt zaýyttar men kásiporyndarda jumysshylar qataryn qurýda. Úıiniń tirligin de pysyqtaıdy, atasy men enesine de qyzmetin aıamaıdy, shıetteı bala-shaǵany ómirge ákeledi de, olardy ári tár­bıeleıdi de. Kúıeýi dúnıeden ozsa, ornyn joqtatpaıdy, ota­ǵasy ornyna jatpaı-turmaı otynyń tútinin tútetedi. Taǵ­dyry men turmysyna kón­dikkennen, shańyraǵyn shaı­qaltpaı, meıli áljýaz, tipti syrttap ketken, ishim­dikke úıir jarlaryna da shy­dap baǵýda. Urpaǵynyń ákesi retinde syılap tórin, jary re­tinde jyly shyraıyn berip, isher asyna deıin taýyp berip jatsa, keıbiri tolyqtaı asyrap ta otyr. 

Negizinde, áıeldi mártebelegen jaratýshy Alla jáne onyń marjan dini ıslam. Osy joldaǵy babalarymyz birde-bir qyz balasyn, jesirin jylatpaǵan, óz­gege basyndyrmaǵan. Tipti ıs­lam dini kelmeı turǵan jahı­let nadandyq dáýirde de qyz ba­la­ǵa degen qurmet erekshe kór­setilgen. Muhammed (s.ǵ.s.) paı­ǵam­barymyzdyń «Jumaq – Ana­nyń aıaǵynyń astynda» degen uly qaǵıdasy adamzattyń mańdaıyn áli kúnge deıin jer ıisketip ke­ledi. Al áıeldiń qurmettelýin, qu­qyly bolýyn, qoǵammen qor­ǵalýyn meıirimdi Allanyń qa­laýy qamtyǵan. Dúnıesi men qııa­me­tine kóp jeńildikterdi násip etken. 

Sonaý dáýirlerdegi Jáńgir hannyń jary Bátıma óz dáýiriniń has sulýy, bes tildi ıgergen aqyl­­dy da kórikti, áýendi aspapta oınaǵan, shyr kóbelekshe bı­men shuǵyldanǵan ónerli áıel bolǵan desedi. Minezinde mań­ǵazdyq bolsa da, japan túzge kelin bolyp túsip, qazaq­tyń dás­túrine den qoıǵan. Al Ke­ne­­­sary hannyń Kúnim­ja­ny kún kelbetin tektiligine ja­ras­­tyr­ǵan el anasy atanǵan. Ábil­qaıyr hannyń Bopaı hanymy el basqarý isinde senimdi aqyl­shy, eriniń de, eliniń de syı-qur­metine bólengen áıel bolǵany anyq. Tipti áıelder atqa qonyp, jaýǵa da qarsy tura alady. Alaman báıgede ozyp, atyn da ozdyra alady. Árıne, jumsaq minezin, náziktigin qaıshylaıtyn qasapshy, zırat qazý, jer asty kenishteri, adam taǵdyryna úkim kesetin qyzmetterden alys bol­ǵany jón. О́ıtkeni ondaı áıeldiń yrysy er isinen kemı túsedi. Sebebi tabıǵatyna saı kıim kıip, zatyna laıyqty ister­men shu­ǵyldansa, náziktigi men meıi­rim­diligin joǵaltpaıdy. 

Omar (r.a) patshalyq qur­ǵan kezeńde bir áıel kelip, kúıe­ýinen ajyratýyn ótindi. Oılanýǵa ýaqyt suraǵan Omar (r.a) áıeldiń erin izdetip, tap­tyrtady. Aldyna alyp kelgen sahabanyń ústi men keıpi reńsiz, tozyńqy kórinedi. Jýyndyryp, ádemi kıimderdi kıgizedi, hosh ıistendirip, qu­zy­ryna otyrǵyzdyrady da, áıeldi aldyrtady. Sonda álgi áıel óz kúıeýin ózi tanymaı qalyp, aqy­­rynda ajyrasý raıynan qaıtady. Sharıǵat shartymen ajy­rasýdy «Talaq» deıdi. Al osy úkimdi Alla ta­ǵala erlerge ne úshin berdi, osyny bile me erler? Álbette, áıe­liniń árkez suraǵanyn taýy­p berý, talabyn oryndaý er-azamat úshin ádetke aınalǵany jón-aq. Alaıda, talaq suraǵan kezde, ádetke aınalǵan tirligi qusatyp, áıeline talaq bere salýy kerek pe? Árıne, joq! Talaq úkiminiń er-azamatta bolýdyń hıkmeti sózine isi la­ıyq erkek jubaıyn talaqqa deıin jetkizbeýde. Uly­lardyń jaryna ajal jetkende, janazasynda «rıza bol» dep áıelimen qosh aıtysý ádebi bar. Mine, sol rızalasýdy áıeli dúnıeden ótkende emes, kózi ti­risinde jasaı bilgeni er-azamat úshin abzal uly mindet. 

Qazaqtyń ójet uly, jaýyn qabaǵymen qaımyqtyrǵan batyr Baýyrjan Momyshuly aǵamyzdyń: «Áıeldi qorlaǵan erkekti ómir ókinishsiz jiber­meıdi. О́ıtkeni áıel – ómirdiń anasy, al asyl perzent anasyn eshkimge de qorlatpaıdy. О́ıtkeni áıel – kıeli halyq. Onyń kıesi ózin qorlaǵan erkekti bir atpaı ketpeıdi» degeni bar. 

О́kinishtisi sol, gúldeı ja­rat­qan áıeldi quldaı kóretin qazaqtyń erleri bar búginde. Qalam ustaǵany da, kúrek us­taǵany da áıelderine eki túrli emes, bir túrmen qaraıdy. Iаǵnı, kózinde de, sózinde de «Sen áıel­siń, mindettisiń. Men erkek­pin!» degen qate uǵym turady. Sál artyq qımyldap qalsa, qa­baq shytý, urys-keris, daý-janjal, qol kóterip, ómirin buzý, den­saýlyǵyn kemtar etýmen aıaq­tap jatady. Bul naǵyz qııanat. Eger de er-azamat ar-ujdany men shynaıy ımanyna myqty bolsa, amanatyndaǵy áıelin aqyl­men qyzǵyshtaı qoryp, júzderine senimdilik uıalatýy tıis. Al ishken-jegenin, tapqan-taıanǵanyn sanamalap, asyrap-baqqanyn mindet qylyp, satyp bergen kıim-keshegin tizbektese, Alla aldyndaǵy barsha saýabynan, adam aldyndaǵy erkektik namysynan jurdaı bolady. Mundaı isterdi kitaptarda qus­qan qusyǵyn jegenge teńeıdi. Al nadandyq pen zulymdyqtyń bastaýy bolǵan qol kóterý, ıaǵ­­nı qandaı jaǵdaı basyna týsa da, uryp-soǵýdy óz áıe­­line qoldanýy – ol onyń ál­siz­digi, na­myssyzdyǵy, rýhanı qula­zy­ǵandyǵy. Úmbeti bo­lyp sa­nalǵan bizderdiń úl­­gi tutar Paı­ǵambarymyz (s.ǵ.s) esh­qashan áı­el­derine qol kó­termegen! Sa­habalar da, ǵula­malar da qaı jaǵ­daıda bolsa da, áıeldiń kózinen monshaq jas shyǵartpaǵan. Al búgingi áıelderdiń kóz jasyn kórip, túńilistegi kóńilderin sez­gen­­de, qor bolǵan ómirli oqı­ǵala­ryn estigende, qazaqtyń er-aza­mattarynan ımanı qasıet ketti me degen oıda qalasyń. 

Álem tynysyn kilt toqtatyn bir ǵana uly kúsh kimdi bolsyn, tórt aıaqty aǵash atpen qýyp je­tedi. Bilgenge, ol ǵıbrat! Áıel­diń úsh qınalysy bar deıdi danalyq. Olar: 

Allanyń ámirimen, Qudaıdyń qalaýymen jetken sońǵy sáti;
Urpaǵyn dúnıege ákelerdegi qysqan tolǵaǵy; 
Kúıeýinen jany qııanat kórip, zorlyq-zombylyqta qalǵan ómiri. 
Al er adamdiki:
Allanyń ámirimen qýyp jetken sońǵy saǵaty; 
Er-azamatqa laıyqty is iste­meýi; 
Jurtynan qaryz alyp, el ja­ǵalap qashyp júrýi. 

Rasynda, qazirgi qoǵamnyń qa­lyptasýyna elimizdiń esti er-aza­mattary nendeı úles qosý­da? Áıelderdiń teris jolǵa tú­sýine, rýhanı buzylýyna, kóshe dárethanalarynda shala jansar urpaǵymyzdyń shashyraýyna sebepker osy ózimiz emespiz be? Kúnániń basym bóligin, aýyr jaǵyn áıelderge ıtere sal­ǵan­nan, ózimiz jeńildedik pe? Oı­lanaıyqshy azamattar, osy bizder amanatqa qııanat jasap júr­gen joqpyz ba? 

Nurlan qajy BAIJIGITULY,

dintanýshy

ALMATY