Baıandy bastamalar – kemel keleshek kepili

Beısenbi, 2 tamyz 2012 7:44

Jer jánnaty Jetisýdyń tabıǵaty ásem aımaqtary qataryndaǵy Qarasaı aýdany­nyń tarıhy tym áriden bastalady. Osy jerden alash jurty asqar tutqan nebir daraboz tulǵalar shyqqany da belgili. Odan bergi tarıhqa júginsek, bul mekende Tá­ýel­sizdiktiń týyn tikken Tuńǵysh Prezı­den­timiz Nursultan Nazarbaevtyń kindik qany tamyp, alaýlaǵan jastyǵy ótkenin jáne maqtan tutamyz. Sondyqtan da bolar, búginde aýdan halqyna úlken min­det­ter júktelgen, ony múmkindiginshe tııana­ǵyn keltire júzege asyrý basty paryzymyz sanalady.

Beısenbi, 2 tamyz 2012 7:44

Jer jánnaty Jetisýdyń tabıǵaty ásem aımaqtary qataryndaǵy Qarasaı aýdany­nyń tarıhy tym áriden bastalady. Osy jerden alash jurty asqar tutqan nebir daraboz tulǵalar shyqqany da belgili. Odan bergi tarıhqa júginsek, bul mekende Tá­ýel­sizdiktiń týyn tikken Tuńǵysh Prezı­den­timiz Nursultan Nazarbaevtyń kindik qany tamyp, alaýlaǵan jastyǵy ótkenin jáne maqtan tutamyz. Sondyqtan da bolar, búginde aýdan halqyna úlken min­det­ter júktelgen, ony múmkindiginshe tııana­ǵyn keltire júzege asyrý basty paryzymyz sanalady.

Aýdan halqynyń sany da jyl saıyn eselep arta túsýde. Aǵymdaǵy jyldyń qańtar aıyndaǵy esepke júginsek, aımaqta 270 myńǵa jýyq halyq mekendeıdi. Osynshama halyqty eńbekpen qamtý, áleýmettik jaǵdaıyn oń sheshý úshin barlyq múmkin­dik­ter qarastyrylýda. Jaqynda ǵana Elbasy barshany el ıgiligi jolyndaǵy eń­bek­ke shaqyryp, Jalpyǵa Ortaq Eńbek Qo­ǵamyna baǵyttalǵan 20 qadamdy belgi­ledi. Bul bastamaǵa qarasaılyqtar da bel­sendi túrde úles qosatyn bolady. О́ıtkeni, Elbasy eń­bektiń joǵary qasıetin aıta kelip, nátı­je­sinde adamnyń rýhanı ósýi men kemel­de­nýine qatysty máselelerdi alǵa tartty.
Eńbek – adamdy er atandyrady, ómirge degen kózqarasyn berik qalyptastyrady. Demek, ár adam óz kúsh-qaıratyn eliniń erteńi úshin tıimdi paıdalansa, ózi de, ózge de ıgilikke bólenedi. Máselen, jastarǵa bilim berýdiń tıimdi júıesin jetildirý arqyly erteńgi bolashaǵymyzǵa sátti qa­damdar jasalatynyn dáleldeýdiń qajeti joq. Mine, aýdan jurtshylyǵy osy túıin­di máselelerge nazar aýdaryp, Elbasynyń Qazaqstandy áleýmettik jańǵyrtý baǵy­tyn­daǵy tapsyrmasyn qyzý qoldady. Qa­zir ony meılinshe tııanaqty oryndaýdyń san-salaly joldary qarastyrylýda.
Aýdannyń jetekshi salasy agrarly óndiriske arqa súıeıtindikten, jyl saıyn gektar berekesin arttyryp, baý-baqsha men mal sharýashylyǵyn qatar damytý úshin bes birdeı ǵylymı-zertteý ınstıtýty ke­shendi sharalardy júzege asyryp keledi. Sonymen birge ónerkásiptik baǵyttaǵy ká­siporyndar qatary da jedel damyp, aýdan ekonomıkasyna tyń serpin ákeldi. Jyl saıyn osy saladan óndirilgen ónim kólemi eselep artyp otyr. Orta jáne shaǵyn bız­nes­ten túsetin paıda da halyqtyń áleý­met­tik jaǵdaıyn kóterýge edáýir yqpal etýde.
Búgingi tańda 26 iri óndiristik kásip­oryn jumys istep, onyń teń jartysy ha­lyqaralyq sapa belgisine ıe ónim shy­ǵa­rýda. Osylaısha, bul saladaǵy óndirilgen ónim kólemi ótken jyly 109 mlrd. teńgeni qurady. Innovasııalyq tehnologııany paıdalanatyn kásiporyndardyń sany da arta tústi. Máselen, «Aport», «Jer-Ana», «Iyl­dyz», «Bambarbııa Kergýdý», «Shy­ǵys tańy» kásiporyndary tutynýshyǵa min­siz qyzmet kórsetýmen birge jańa ju­mys or­yndaryn ashyp, halyqtyń áleý­met­tik jaǵ­daıyn kóterýge ózindik úlesterin qosty.
Agroónerkásip salasyn damytý keshen­di jalǵasyn tapty. Bul salada 5507 sharýa qojalyǵy óz kásipterinen násipterin taýyp otyr. Tórt túlik mal basy da eselep ósý ústinde. Egistik aýmaǵy 88,4 myń gektardy quraıdy. Almaty qalasy mańynda azyq-túlik beldeýin qurý maqsatymen 73 jylyjaı salynyp, shahar turǵyndary qoljetimdi kókónispen qamtylýda.
О́ndiristiń órkendi damýy nátıjesinde túrli ónim shyǵarý sheshimin tapty. Aýdanda kartondy qaptama shyǵarý, mal teri­si­nen bylǵary daıyndaý túbegeıli jolǵa qoıylyp, syra, sharap, qurylysqa qajetti buıymdar óndiretin kásiporyndar qatary arta tústi.
Elbasynyń Joldaýynda qaı salany bolsyn irgeriletý úshin ınvestısııa tar­tý­ǵa basa nazar aýdarý qajettigi tapsyryl­ǵan. Aımaqtyń damýy syrttan tartylǵan kólemdi ınvestısııaǵa táýeldi desek, ótken jyly 84,5 mlrd. teńge quıylypty. Nátı­je­sinde, 430,3 myń sharshy metr turǵyn úı salynyp, júzdegen otbasy jańa sha­ńy­raqqa qonys aýdardy. Almaty-Qaskeleń- Úshqońyr baǵytyndaǵy jol jóndeldi. Kólik keptelisin jeńildetý maqsatynda 208,7 mln. teńge ıgerilip, jańa kópir el ıgiligine usynyldy. Halyqty taza aýyz sýmen qamtý máselesi de sheshimin tabýda. Respýblıkalyq bıýdjetten Qaraǵaılyǵa, oblystyq bıýdjetten Shalqar eldi mek­e­nine qarajat bólinip, Qaskeleń qalasynyń «Qurylysshy», «Iýjnyı» shaǵyn aýdan­daryndaǵy sý qubyrlary jóndeldi.
Memleket basshysynyń bıylǵy Joldaýynda kórsetilgen on baǵyttyń segizi adam kapıtaly men onyń áleýmettik ále­ýetin jaqsartýǵa baǵyttalǵany belgili. Ju­myspen qamtý jáne áleýmettik baǵdar­lamalar bólimine suranyspen kelgen 944 adamnyń 920-sy jumyspen qamtyldy. 646 jańa jumys orny ashyldy. Osylaısha jumyssyzdyqtyń aldyn alý baǵytyndaǵy keshendi sharalar óz nátıjesin berip otyr.
Orta jáne shaǵyn kásipkerlikpen aınalysatyn kásiporyndar sany 2061-ge je­tip, ónim kólemi 25207,5 myń teńgege artty. Jeke qojalyqtar 19894-ke jetse, 21209 adam je­ke kásipterin ashqan. Osy saladan ǵana aýdan bıýdjetine 2928,7 myń teńge qarjy tústi. «Hamle Kompanı LTD», «AzııaAgro­Frýd», «Koka-kola Almaty Bottlers», «Betonstroıservıs» taǵy basqa irgeli zaýyttar ekonomıkasynyń nyǵaıýy nátıje­sin­de ju­myssyzdyqtyń aldyn alýǵa qol jetkizildi.
Halyqtyń densaýlyǵyn nyǵaıtý má­selesine de erekshe nazar aýdarylǵan. Aýdanda biryńǵaı ulttyq densaýlyq saqtaý júıesi engizilip, turǵyndardyń salamatty ómir saltyn qalyptastyrýyna jete mán berildi. Qazirgi kezde aýdanda 225 tósektik ortalyq aýrýhana, táýligine 700 adam qa­byl­daıtyn emhana, 90 oryndyq 3 aýyl­dyq aýrýhana, túrli baǵyttaǵy 56 dári­ger­lik qosyndar bar. Bıyl Qaraǵaıly eldi mekeninde ambýlatorııa paıdalanýǵa beril­di. Qaskeleń qalasynda perzenthananyń qurylysy bastaldy.
Halqymyzda «Aýyryp em izdegenshe, aýyrmaıtyn jol izde» degen qanatty sóz bar. Sondyqtan, sportpen shuǵyldaný ar­qyly densaýlyqty túzeýdiń qanshalyqty mańyzdy ekenin dáleldeýdiń qajeti joq. Qarasaılyqtar osyny myqtap qolǵa alǵan. Máselen, aýdandaǵy 39 stadıon, 95 fýtbol, voleıbol, basketbol alańdarynda úlken men jastyń bas qosyp salamatty ómir saltyn berik ustanǵanyn aıtýǵa bolady. Sondaı-aq halyqqa 53 sport alańy, 2 ıppodrom, 3 jabyq basseın qyzmet kórsetedi. Osynyń nátıjesi degen durys shyǵar, qazir dúnıejúzilik halyqaralyq jarystarda aýdan sportshylary el namysyn qorǵap, bıik belesten kórinip júr.
Jas urpaqtyń básekege qabiletti bilim alýy mańyzdy mindetter qatarynda. Aý­dan­daǵy bilim shańyraqtarynda 39785 oqýshy tálimdi tárbıe alyp, bilim shyńyna qanat qaǵýda. Ár synyp pán kabınetterimen, zamanaýı oqý qural-zattarymen qamtylǵan. Kompıýter synyptary ınternet jelisine qosylǵan. Mektepterde ınteraktıvti taqta ornatylyp, mýltımedııalyq kabınetter jumys isteıdi. Osynyń bári bolashaq qoǵamnyń ıesi – jastarǵa jasalǵan qamqorlyq ekeni daýsyz.
Jaqsy isterdiń jalǵasyn tabatyny – ómir zańdylyǵy. Árıne, bul baǵytta joba da, jospar da jetkilikti. Ol úshin qarjy qajettigi aıtpasa da túsinikti. Bıyl qarjy kózin qarastyrý nátıjesinde 85,5 mlrd.teńgeni óndiriske tartý kózdeldi. Bul kapıtaldyń 59,7 mlrd.teńgesi mekemeler men kásiporyndar tarapynan bolsa, basqa da ınvestısııa kózderi tabyldy. Osy qarjyǵa Qaskeleń qalasynda 1200, Tamabaı aýylynda 120 oryndy jańa mektep salynatyn boldy. Sondaı-aq, Qaskeleńde 320 oryndyq balabaqsha, Qyrǵaýyldy aýylynda 150 adamdy qabyldaıtyn emhana qurylysyn bastaý kózdelgen. Josparda 373,6 myń sharshy metr jalǵa beriletin turǵyn úı qurylysy da bar.
Búgingi tańda qaı salany bolsyn ın­dýs­trııalyq-ınnovasııaldyq damý baǵy­tyn­syz kózge elestetý múmkin emes. Eli­mizdegi údemeli ındýstrııalyq-ınnovasııa­lyq damytýdyń 2010-2014 jyldarǵa ar­nal­ǵan «Bıznestiń jol kartasy – 2020» baǵdarlamasymen 6,9 mlrd. teńgeni quraı­tyn segiz joba usynyldy. Onyń ishinde 2,3 mlrd. teńgelik 4 joba maquldanyp, bul baǵyttaǵy jumystar jedel jalǵasyn ta­ýyp keledi. Osylaısha isker azamattar atalǵan baǵdarlama boıynsha irgeli izdenis tanytyp, tutynýshy talǵamynan shyǵatyn ónim óndirýdi qolǵa aldy. Onyń nátıjesin qazirdiń ózinde kópshilik kórip otyr.
Qashan da maqsat aıqyn, mindet zor bolǵanda ǵana halyqtyń talap-tilegin oryndaýǵa qol jetkiziledi. Aýdan aktıvi halyqpen tyǵyz baılanys ornatyp, olardyń talap-tilekterin zertteý arqyly keshendi is-shara josparyn jasady. Endi osy mindetterdiń tııanaǵyn keltirý úshin qolda bar múmkindikter jumyldyrylyp otyr. Demek, bilek biriktirgende berekeli ister atqarylady. Qarasaılyqtar el birligine ózindik úlesin qosý úshin ár kúnderin tabyspen, yrys-yntymaqpen jalǵastyrýda.

Amangeldi DÁÝRENBAEV,
Qarasaı aýdanynyń ákimi.

Qushtarlyq estafetasy

О́mirge degen qushtarlyq adam­­ǵa ǵana tán. Osydan bolar, álemde tyń bastamalar qanat jaıyp, oǵan násiline qaramastan belsene qaty­satyn talapkerler myńdap sanalady. Solar nebir bastamany meı­lin­she quptap, jarystyń órisin ke­ńeı­tip jatady. Jaqynda Álemdik úı­lesimdilik estafetasyna qatysqan­dar eń uzaq joldy artqa tastap, Qarasaı aýdanyna taban tiredi.
Almaty-Bishkek saıraǵynyń bo­­­ıyndaǵy bahadúr batyr Shapyrashty Naýryzbaı eskertkishine aıal­daǵan olar adamzatty úılesimdi jáne baqytty ómirge bastaıtyn alaý­­dy sımvol retinde bir-birine usyndy. Jelaıaqtar tirshiliktiń tiz­gini ár jannyń óz belsendiligine qa­tysty ekenin taǵy bir ret dáleldedi.
Qandaı istiń de bastaýshysy bolady ǵoı. Bul estafetanyń negizin 1987 jyly belgili gýmanıst, ári fı­­­­losof Shrı Chınmoı salypty. Sodan beri jelaıaqtar alaýdy qol­dan qolǵa erekshe yntyzarlyqpen tapsyryp, jarysqa degen qushtar­lyqtaryn báseńdetpepti. Aǵymda­ǵy jyly alty baǵyttaǵy estafeta TMD aýmaǵynda Sankt-Peter­býrg­te, Belarýs shekarasynyń Smolensk oblysynda, Novorossııskide, Vladıvostokta, Mońǵolııamen shek­­a­ralas Tyva Respýblıkasynda, Han­­dagaıty kentinde jáne Bishkek­te, Qyrǵyzstanda uıymdasty­ryldy.
Reseı aýmaǵy arqyly Qazaq­stan men Qyrǵyzstanǵa kelgen jel­­­aıaq­tar 21500 shaqyrymdy art­qa tas­ta­ǵan. Estafetanyń erek­she­li­gi – kez-kelgen adam sporttyq da­ıyndyǵy men jasyna qaramastan onyń qa­taryn tolyqtyra alatyn­dyǵynda. Ol úshin alaýdy alyp jelaıaqtarmen birge júgirýi shart. Qazirgi kezde mıl­lıondaǵan eldi meken turǵyn­da­ry osy oqıǵaǵa kýá bolyp, má­d­e­nı­ qarym-qatynas­ta­ryn bekite tú­sýde. Osylaısha el men eldiń, qur­lyq­tar­dyń arasynda birlik pen yn­ty­maq­qa negiz qa­la­ný­da. Tipti búl­dir­shin­der de oǵan asa qyzy­ǵý­shy­lyq tanytyp, arnaıy dostyq baǵ­darla­masyn bastap ketti. Onyń de­vı­zi – «Úılesimdilik menen bastalady».
Jelaıaqtardy qarasaılyqtar qo­­naqjaılyqpen qarsy alyp, Alma­tyǵa shyǵaryp saldy. Budan keıin olar Taldyqorǵanǵa, О́skemen men Semeıge sapar shegedi. Jelaıaqtar Úı­lesim jarysynyń alaýyn eli­miz­diń bas qalasy Astanaǵa jet­kiz­bek­shi. Komanda jetekshisi Ashat Ahmerov ózderin halyq iltıpatpen qar­­sy alyp, dostyqtyń týyn bıik kó­ter­gen­derin zor iltıpatpen aıtty. Es­ta­fetashylar qataryn orys, ýkraın, nemis, mońǵol, qyrǵyz ben qazaq jáne basqa ult ókilderi tolyq­tyr­ǵan. Sport – Álem elshisi degen osy.

Ásemniń aıtýly jetistigi

Táýelsiz elimizdiń keleshegi jastardyń tálimdi tárbıesimen, bilikti bilimimen ólshenedi. El­basynyń jyl saıynǵy Joldaýynda jas urpaqqa básekege qa­bi­letti bilim berý qajettigi tapsyrylsa, bilim shańyraqtaryn­da osy baǵyttaǵy bar múmkindik qolǵa alynyp otyr.
Dana halqymyz «Jasta bergen tárbıe, jas qaıyńdy ıgendeı» dep tegin aıtpaǵan. Oǵan Jetisý óńirin jeńisimen jiger­len­dirgen myna mysaldy kelti­rýge bolady. Bir kezderi Memleket basshysy bilim alyp, qııaǵa qanat qaqqan Abaı atyndaǵy orta mektep-gımnazııasynyń oqý­shysy Ásem Aıdarova Ulttyq biryńǵaı testileýde óziniń tııa­naqty bilimin dáleldep, 125 ball alǵan. Ol – elimizdegi úzdik úsh túlektiń biri.
Qaraqat kózi nur shashqan jas qyzdyń Ulttyq testileýge qatys­paýǵa da múmkindigi bo­lyp­­­ty. О́ıt­keni, Ásem 10 synypta Gre­kııa­nyń Halkıdıkı, 11 sy­nyp­ta osy eldiń Krıt ar­al­yn­daǵy Ha­lyq­aralyq ǵyly­mı jo­baǵa qatysyp, júldeli bi­rinshi orynǵa qol jet­kizgen eken. Son­daı-aq altyn, kúmis me­dal­dar­dy ıelengen. Osyǵan qa­ra­mas­tan, óz bilimi men qajyr-qaı­ratyn taǵy bir synaýǵa bel bý­ǵan. Nátıjesi – joǵarydaǵydaı.
Bala – ata-ananyń baqyty, qýa­nyshy. Aıdarovtar otbasy da baqytqa kenelip, Ásemniń jeńi­simen mereılengen. О́ziniń tabysy jaıly sóz qozǵalǵanda bal­ǵyn boıjetken «Bul – ustaz­da­rym­nyń eńbegi. Elbasy otyr­ǵan qutty partanyń kıesi desem de bolady. Árıne, anamnyń da, ájem­niń de ózindik úlesi zor», deıdi. О́ıtkeni, olar ulaǵatty ustaz re­tinde otbasyndaǵy bala tárbıe­sine erekshe mán berip, bilimniń bıigine qulshyndyra bilgen.
Iá, Ásemniń aldynda ómir­diń san taraý joly tur. Sol sa­pardyń alǵashqy nátıjesi sátti bastaldy. «Árdaıym baǵytyń oń bolyp, qadamyńa nur jaýsyn, Ásem!» – deımiz biz de myńdaǵan oqyrmandar atynan. Ásemniń aıtýly jetistigi, mine, osyndaı.
Sýrette: «Altyn belgi» ıegeri Ásem Aıdarova.

Jastardyń jalyndy sherýi

Úshqońyr aýylynyń taý baýraıynda «Astana – jas qala, bolashaq jastarda» atty taqy­rypty tý etken oblystyq jastar estafetasy jalaý kóterdi. «Qulansaz» folklorlyq án-bı ansambliniń konsertimen bastalǵan jıyn jas­tar sherýine ulasty. Jastar aldynda Qa­ra­saı aýdanynyń ákimi Amangeldi Dáýren­baev merekemen quttyq­­tady. Ol júzden astam ult óki­lin yntymaq pen birlikke úndegen aýdan jas­ta­ry­nyń jetistikterin maqtanyshpen ortaǵa saldy.
Jıynda «Jas Otan» jastar qanatynyń mú­­­shesi Qu­ra­laı Jazybaeva jáne basqalary bú­gingi táýelsiz elimizdiń bolashaǵy senimdi qol­da ekenin ortaǵa salyp, qurby-qurdastaryn qut­tyq­­tap sóz sóıledi. Estafeta balǵyn jú­rek­tiń el men jerge, týǵan Otanyna degen kir­shik­siz mahabbatymen órilip, saltanattyń mereıin asqaq­tatyp áketti. Patrıottyq ánder shyrqa­lyp, jıyn baǵdarlamasy myń buralǵan bımen órnek­tel­di. Ár salada úzdik jetis­tik­te­rimen tanylǵan bir top jastarǵa oblystyq ishki saıasat basqarmasy men aýdan ákiminiń Alǵys haty tapsyryldy.
Oblystyq jastar kúni merekesi «Taldy­qor­ǵan áýen­de­ri» ansambliniń keń kólemdi kon­ser­timen qorytyndylandy. Ulttyq at sporty jarysyn utymdy uıymdastyrýshy top sherýmen bir mezette kókparshylar dodasyna den qoıǵan jurtshylyqty tamashaǵa keneltti.

Almaty oblysy,
Qarasaı aýdany.