Bul jádiger jaıly bizdiń de buǵan deıin shamaly málimetimiz bar edi. Iаkı, musylman áleminiń úshinshi halıfasy Ospan Affan tusynda ıslam dini jarty álemge tarady. Sóıtip arab emes halyqtarǵa Qurandy durys oqytý úshin qyraǵat qajet boldy. Sol sebepti, birinshi halıfa Ábý Bákirdiń kezinde hatqa túsirilip, ekinshi halıfa Omardyń qyzy Hafsanyń qolynda saqtaýly turǵan jalǵyz Quran jeti nusqamen (qyraǵat) kóbeıtilip, musylman dini jetken jerlerge jiberilgen. Bul kitaptar tarıhta «Ospan Qurany» degen atpen qaldy. Mýzeıde turǵan jádiger osy.
Biz mýzeı qyzmetkerine «bul Quran Ortalyq Azııaǵa qalaı keldi?» degen tańdanysqa toly suraǵymyzdy qoıyp úlgerdik. Ol aıtady: «1402 jyly Ámir Temir Osmanly ımperııasynyń sultany Baıazıdti talqandap, qaıtarynda Basra qalasyndaǵy ortalyq medresede saqtaýly turǵan osy kitapty Samarqanǵa alyp kelgen eken. 1868 jyly qala orys otarlaýshylarynyń qolyna ótken tusta, shirkeý qyzmetkerleri qasıetti kitapty qolǵa túsiredi (resmı derekte 100 rýblge satyp alǵan delingen). Kitap aqyry Túrkistan ólkesiniń general-gýbernatory fon Kaýfmannyń qolyna tıedi. Ol kitapty Sankt-Peterbýrgtegi Imperıal qoǵamdyq kitaphanasyna joldaıdy. Qazan tóńkerisinen keıin Quran RSFSR Halyq komıssarlary keńesiniń tóraǵasy Lenınniń sheshimimen Búkilreseılik musylman keńesine jiberiledi. Odan keıin 1941 jyly kitap Tashkentte О́zbek-stan halqynyń tarıhı murajaıyna berilip, munda 1989 jylǵa deıin turypty. Kitaptyń túpnusqasy qazir respýblıkanyń dinı basqarmasy ornalasqan Baraq han medresesinde saqtalýda».
Osy oraıda qazaq qalamgeri Ánes Saraıdyń da joǵarydaǵy qasıetti kitap jaıly bylaı dep jazǵany bar eken: «1918 jyly batys alashordashylardyń Qaratóbe sezi ashyldy. Halel Dosmuhamedov baıandama jasap, ásker qurý jaıly sheshimge kelip, ol úshin ár tútin 100 som aqsha qossyn deıdi. Halyq ekige jarylyp, daý órshigen tusta, Jansha Dosmuhamedov aqyryp ortaǵa shyǵady. Jákeńniń Máskeýde ótken Reseı musylmandarynyń sezine qatysyp kelgen beti eken, ol kisi eldik máselege qatysty búı depti: «Men ıisi musylmannyń basyn qosqan sezge baryp keldim. Jıyn bitip, dalaǵa shyqsam oıpyrym-aı, aq boranmen birge alapat atys bastalyp ketipti. Aldy-artymnan oq borap júrgizbedi. Kóshede kele jatyp qaladaǵy ataqty mýzeıge bireýler basyp kirdi degendi estı sala solaı júgirdim. Kelsem mýzeı ishi qyrǵyn atys, osyndaǵy Osman halıfanyń Quranyn jańbyrdaı jaýǵan oqtyń arasynan aman alyp shyǵyp, musylman komıtetine ákep tapsyryp kelip otyrmyn» depti deıdi.
Demek, Tashkent tórinde turǵan Qurannyń aman-esen saqtalyp, búginge jetýine qazaq arysynyń da eńbegi bar sııaqty.
Beken QAIRATULY,
«Egemen Qazaqstan»
