Mindetti áleýmettik saqtandyrýdyń basymdyqtary

Sársenbi, 29 tamyz 2012 7:41

Memleket basshysy, Ult Kósh­bas­shy­sy N.Á.Na­­zarbaevtyń «Qazaq­stan­nyń áleýmettik jań­ǵyr­tylýy: Jal­pyǵa Ortaq Eńbek Qoǵamyna qaraı 20 qadam» atty baǵdarlamalyq maqa­la­synda áleý­mettik saıasattyń basty mindette­ri­niń biri ekonomıkalyq tabystar arasyndaǵy tıimdi tepe-teńdikti jáne qoǵamdyq ıgilikterdi qamtamasyz etý ekendigi atap ótildi. Osyǵan baılanysty jańa áleý­mettik saıasat eń aldymen «Jumyspen qamtý-2020» memle­kettik baǵdarla­masy men 2010-2014 jyldarǵa­ arnalǵan úde­meli ındýstrııa­lyq-ınnovasııalyq da­mý baǵdarla­masy sheńberinde ekonomıka­lyq belsendi halyqty jumyspen qam­týdy qamtama­syz etýge baǵyttalǵan.

Sársenbi, 29 tamyz 2012 7:41

Memleket basshysy, Ult Kósh­bas­shy­sy N.Á.Na­­zarbaevtyń «Qazaq­stan­nyń áleýmettik jań­ǵyr­tylýy: Jal­pyǵa Ortaq Eńbek Qoǵamyna qaraı 20 qadam» atty baǵdarlamalyq maqa­la­synda áleý­mettik saıasattyń basty mindette­ri­niń biri ekonomıkalyq tabystar arasyndaǵy tıimdi tepe-teńdikti jáne qoǵamdyq ıgilikterdi qamtamasyz etý ekendigi atap ótildi. Osyǵan baılanysty jańa áleý­mettik saıasat eń aldymen «Jumyspen qamtý-2020» memle­kettik baǵdarla­masy men 2010-2014 jyldarǵa­ arnalǵan úde­meli ındýstrııa­lyq-ınnovasııalyq da­mý baǵdarla­masy sheńberinde ekonomıka­lyq belsendi halyqty jumyspen qam­týdy qamtama­syz etýge baǵyttalǵan.

Halyqtyń áleýmettik turaqtylyǵy, onyń áleýmettik qorǵalýy kez kelgen memlekettiń ekonomıkasynyń órken­deý­­i men qazirgi zamanǵy demokra­tııa­lyq qoǵam damýynyń ajyramas bó­ligi bolyp tabylady. Táýelsizdik jyldary Qa­zaqstanda memleket, bıznes jáne azamattar ara­syndaǵy áleýmettik qam­syz­dandyrýǵa ja­ýa­p­­kershilikti bólýdi qa­rastyratyn halyqty áleý­mettik qor­ǵaý­dyń kóp deńgeıli júıesi quryldy.

2005 jyldan bastap Qazaqstan Res­pýblıkasynda jumys isteıtin halyq­ty áleýmettik qorǵaýdyń qosymsha túri retinde mindetti áleýmettik saqtandyrý júıesi engizildi.

«Memlekettik áleýmettik saqtandy­rý qory» AQ (budan ári Qor) arqyly memleket mynadaı áleýmettik táýekel­derdi saqtandyrýdy óz moınyna aldy:

P eńbek etý qabiletinen aırylý;

P asyraýshysynan aırylý;

P jumysynan aırylý;

P júktiligi jáne bosanýy, jańa týǵan balany (balalardy) asyrap alýyna baılanysty tabysynan aırylý;

P bir jasqa tolǵanǵa deıingi bala kú­timine baılanysty tabysynan aırylýy.

Mindetti áleýmettik saqtandyrý jú­ıesin (budan ári MÁSJ) uıym­dasty­rý­dyń negizine MÁSJ qatysýdyń min­det­tiligi, Qordan tóle­ne­tin áleýmettik tó­lem­derdi qamtamasyz etý úshin qoldany­latyn mindetti áleýmettik sa­q­tan­dyrý týraly Qazaqstan Respýblı­kasynyń zań­na­ma­syn, memlekettiń kepildendirilgen sharalaryn saqtaý men oryndaýdyń, jal­pyǵa birdeı qaǵı­dattary negizge alynǵan.

Qordyń mıssııasy áleýmettik qater­ler týǵan jaǵdaıda áleýmettik qamsyz­dandyrylýǵa aza­mat­­tardyń jaýapker­shi­ligin yntalandyrý, MÁSQ aktıvte­riniń turaqtylyǵy men halyq­tyń qana­ǵattandyrylýyn qamtamasyz etý maq­satynda ony tolyqqandy basqarý bolyp tabylady.

Mindetti áleýmettik saqtandyrý jú­ıesiniń basymdyǵy sonda, eger ekono­mıkalyq belsendi halyq óziniń eńbek qyzmetin jumys berýshi men qyzmetker arasyndaǵy eńbek sharttary negi­zinde neǵurlym kóbirek júzege asyratyn bolsa, soǵurlym olar mindetti áleý­mettik saqtandyrý júıesimen kóbirek qamty­la­tyn bolady. Tólem tóleýshiniń (jumys berýshi jáne (nemese) ózin-ózi jumyspen qamtyǵan tulǵa) óziniń jaldamaly qyz­metkerleri úshin aı sa­ıynǵy áleýmettik aýdarymdardy Qorǵa ýaqytynda jáne tolyq tóleý jónindegi jaýapkershiligi zań­da qaras­ty­rylǵan. MÁSJ qatysý­dyń yntymaqty qaǵıdaty eskerile oty­­ryp, tek áleýmettik táýekel jaǵdaıy tý­ǵan qyz­metkerler ǵana Qordan áleý­met­tik tólem alýshylar bolyp tabylady.

Ekonomıkalyq belsendi halyq sa­nynyń ósý dınamıkasynan 2011 jyly bul kórsetkish 2005 jylmen salys­tyr­ǵanda 11,4%-ǵa artqanyn kóre­miz. Osy kezeńde MÁSJ qatysýshylar sanynyń ósýi 53 % qurady (1-keste). Osylaısha jaldamaly qyzmetkerler – 100% jáne jeke kásipker retinde sa­lyq organdarynda resmı tirkelgen ózin-ózi jumys­pen qamtyǵandardyń 9%-y mindetti áleýmettik saqtandyrýmen qamtyldy.

Áleýmettik saqtandyrýdyń halyq­aralyq tájirıbelerinen mindetti saq­tan­dyrý jarnalary tólenetin tabystar mólsherine naqty shekteýler zańnama­men belgilenetinin atap ótken jón. Bul saq­tandyrylǵan tabystan joǵary tabysty halyqtyń óziniń bolashaqtaǵy áleý­mettik táýekelderin jeke ómirdi saqtan­dyrý kompanııalarynda erikti saqtandy­rý múmkindikteriniń bolatyn­dy­ǵymen jáne saqtandyrý jaǵdaıy týǵan qyz­metkerdiń saqtandyrylǵan ta­bys shegin­degi tólemmen qamtamasyz etiletindi­gimen baılanysty belgi­len­gen.

Sonymen birge, Qazaqstanda tıisti qarjy jylyna respýblıkalyq bıýdjet týraly QR Zańymen belgilengen tó­men­gi jalaqynyń (budan ári – ETJ) on eselengenmólsheri deńgeıinde aı sa­ıyn­ǵy áleýmettik aýdarymdar júrgizi­letin ta­bystyń eń joǵarǵy mólsheri Zańmen aıqyndalǵan. 2012 jyldyń 1 qańta­ry­nan bastap 10 ETJ = 174 390 teńge.

Reseı Federasııasynda Áleýmettik saqtan­dyrý qoryna mindetti saqtan­dyrý jarnalary tólenetin jyldyq tabystyń mólsheri jyl saıyn zańmen belgilenip otyrady. 2012 jyldyń 1 qańtarynan bastap bul kórsetkish jylyna 512 000 rýbl deńgeıinde nemese aıyna 42 664 rýbl mólsherinde (199 652 teńge mól­she­rinde) belgilengen (2-keste).

Jumyspen qamtylǵan halyqtyń qu­ryly­my­nan Qazaqstandaǵy jumys is­teı­tin halyqtyń 98,4 %-y úshin jumys berýshiler 10 ETJ she­gin­degi tabystan aı saıynǵy áleýmettik aýdarymdar tó­leıtinin atap ótken jón (1-dıagramma).

2005 jyldan bastap 2012 jyldyń 30 maýsymy aralyǵynda Qordan tólen­gen áleýmettik tólemderdiń jalpy somasy 240,5 mlrd.teńgeni qurady (2-dıagramma). Áleýmettik tólemderdiń jalpy kóleminiń eń úlken úlesi 93 %-yn nemese 222,7 mlrd.teńgeni ana men balany qoldaý quraıdy. Qordan júktiligine jáne bosanýyna, jańa týǵan balany asyrap alýyna baılanysty tabysynan aırylýy jaǵdaıyna tóle­netin áleý­met­tik tólemder tek júktiligi jáne bosanýy boıynsha ýa­qytsha eńbekke jaram­syz­dyq paraǵy negizinde jumys ornynan demalys be­rilgen jumys isteıtin áıel­derge taǵa­ıyn­da­lady.

Elimizde bala týýdyń oń dınamıkasy baıqa­la­dy. Sonymen birge 2008 jyldan bastap bala týý qarqyny tómendeýde, al Qordan júktiligine jáne bosanýyna, jańa týǵan balany asyrap alýyna baılanysty tabysynan aırylýy jaǵdaıy­na áleýmettik tólem alýshylar sany kerisinshe, artýda (3-dıagramma).

Álemdik qarjylyq daǵdarys jaǵda­ıynda kóp­tegen elderde áleýmettik qam­syzdandyrýǵa shyǵyndar qysqaryp jat­qanda, Qazaqstanda zeı­netaqylar men járdemaqylar jáne Qordan áleý­mettik tólemder ýaqytynda tólenip otyrdy.

Sonymen qatar satyp alý qabilet­tiligin saqtaý úshin QR Úkimetiniń she­shi­mimen jyl saıyn eńbek etý qabile­tinen aırylý jáne asyraýshysynan aırylý jaǵdaıyna baılanysty uzaq mer­zimdi áleýmettik tólemderdiń mólsher­le­ri arttyrylyp otyrady. Mysaly, 2012 jyl­dyń 1 qańtaryna uzaq merzim­di áleý­mettik tólemder 7 %-ǵa arttyryldy.

Osylaısha, mindetti áleýmettik saq­tandyrý júıesinde árbir ekonomı­ka­lyq jáne áleýmettik qatynastar sýb­ek­tisi óz múddelerin júzege asyrady:

1. qyzmetkerler (jáne olardyń ot­ba­sy mú­she­leri) tabystaryn joǵaltqan jaǵdaıda yntymaqty saqtandyrýǵa úmit arta alady (aýrý, jazataıym oqı­ǵalar, jumyssyzdyq, bosanýyna jáne bir jasqa tolǵanǵa deıingi bala kútimine);

2. jumys berýshiler jaldamaly qyz­­met­kerleri úshin aı saıyn áleý­mettik aýdarymdar tóleı otyryp, áleýmettik te­pe-teńdikti qalyp­tas­tyrýǵa jaýapty bolady jáne osyndaı tá­ýekelderdi qaıta­rý­ǵa jumsalatyn shyǵyndardy azaıtady;

3. memleket sáıkesinshe zańnamalyq aktilerdi qabyldaı otyryp, mindetti áleýmettik saqtandyrýdyń parametr­lerin jetildiredi jáne sol arqyly áleýmettik turaqtylyqtyń nyǵaıýyna septigin tıgizedi.

Qor qyzmetiniń strategııalyq ba­ǵyt­tary mindetti áleýmettik saqtandy­rý­dyń turaqtylyǵyn qamtamasyz etýdegi memlekettik maqsattarǵa jetý úshin jáne áleýmettik saqtandyrý men áleý­mettik yntymaqtastyqtyń jalpyǵa belgili álemdik bazalyq qaǵıdattaryn qoldana otyryp, teńdestirilgen sharalardy júzege asyrýǵa baǵyttalǵan.

Búginde, ásirese álemdegi ekonomı­kalyq ósim men adamdardyń materıal­dyq ál-aýqatyna qaýip tóndiretin jahandyq qarjylyq daǵdarys kezinde, áleýmettik qamsyzdandyrýdyń adamzat damýyndaǵy róline eshkim de kúmán keltire almaıdy.

Memleket basshysynyń jyl sa­ıyn­ǵy Qazaqstan halqyna arnaıtyn Joldaýy aıasynda qabyldanatyn áleý­met­tik-ekonomıkalyq baǵdarlamalar eń aldymen halyqtyń ál-aýqatyn jaqsar­týǵa, masyldyqty boldyrmaıtyn, áleý­mettik turaqtylyqty nyǵaıtýǵa, halyq­ty ataýly jáne tıimdilikke negiz­delgen eldegi áleýmettik qorǵaý júıe­sin jetildirýge baǵyttalǵan.

Almas QURMANOV,

«Memlekettik áleýmettik saqtandyrý qory»

AQ prezıdenti.