Túımekent qalashyǵy Baızaq aýdany, Túımekent aýylynyń ońtústik shyǵys shetinde, Talas ózeniniń oń jaǵalaýynda, kóne Taraz qalasynan 35 shaqyrym qashyqtyqta ornalasqan. Áýelgi zertteýler boıynsha ortaǵasyrlyq qala VI ǵasyrdaǵy Túrik qaǵandyǵy kezinde paıda bolyp, XIII ǵasyrdyń basyndaǵy mońǵol shapqynshylyǵyna deıin ómir súrgen delinedi. Jalpy, Túımekent qalashyǵyn zertteý jumystary 1890 jyldan bastalǵan. Osy jyly belgili shyǵystanýshy ǵalym Evgenıı Kal Áýlıeata qalasynyń mańyndaǵy Túımekent qalasyn ashyp, alǵash ólshemderin túsirgen eken. Sodan keıin ár jyldary Vasılıı Bartold, Samýıl Dýdın, Aleksandr Bernshtam, Karl Baıpaqov, Madııar Eleýov syndy ǵalymdar da Túımekent qalashyǵynyń tarıhyn zerttep, qazba jumystaryn júrgizgen. Degenmen, kúni búginge deıin bul tarıhı mekenniń naqty tarıhy jazylyp, kóne qalashyqtyń aqıqaty ashylǵan joq.
Halyqtan asqan qazyna joq. El aýzynda saqtalǵan ańyz boıynsha, bul qalada hannyń Túıme atty qyzy saltanat qurǵan desedi. Sol ýaqytta qalanyń syrty qamalmen qorshalyp, bekitilgen. Onyń syrty da tereń ormen qorshalyp, or sýǵa toltyrylǵan. Qamal ári qalanyń qabyrǵalary kirpishten turǵyzylǵan, irgesi taspen órilgen. Túıme qyzdyń qalasynyń qorǵanys munaralarymen jalǵasqan árbir qabyrǵasy jeti soǵys munarasy arqyly bekitilgen eken. Kúnderdiń kúninde jaý batyrynyń Túıme sulýǵa kózi túsip, qyz ákesine qudalyqqa elshi jiberedi. Alaıda ákesi de, qyz da buǵan kónbeıdi. Aqyry jaý Túıme qyzdyń qalasyn qulatady, biraq maqsatyna jete almaıdy. Ańyz sońy Túıme qyz qalasymen birge mert bolypty dep túıindeledi. Al ańyzdyń ekinshi nusqasynda Túıme arý Talas ózeniniń Tórtkúl atalatyn dalasyn jaılaǵan Qaharman atty baıdyń qyzy eken deıdi. Perzentke zar bolǵan baı uzaq jyldan keıin kórgen qyzynyń atyn názik bolǵan soń Túıme dep qoıypty. Túıme qyz boıjetken soń oǵan quda túsýshiler de, bir kórip, tildesýdi arman qylǵandar da kóp bolypty. Kórshi shaharlardan da saýdagerler kelip, bul jerde iri dúkender men bazar shoǵyrlanǵan aımaqqa aınalady.
Hamıt Esaman,
«Egemen Qazagstan»
