Moldovanyń burynǵy premer-mınıstri Vlad Fılattyń balasy Lýka 2016 jylǵy shilde aıynda Londonǵa oqýǵa keledi. Munda kelgen soń keńinen kósilip ómir súrgendi jón kóredi de, Londondaǵy eń qymbat aýdandardyń birinen penthaýs páter satyp alý maqsatynda jarty mıllıon dollardyń qarjysyn jumsaıdy. Munan keıin 200 myń dollarǵa jeńil kólik satyp alady. Bul jaǵdaı eldegi quqyq qorǵaýshylar men arnaıy qyzmet oryndarynyń nazaryna iligedi. Jas jigittiń qolyna munshama qarjy qaıdan kelip túskendigin tekserý bastalady. Jigittiń Brıtanııa aýmaǵynan tapqan belgili bir tabysy joq ekendigi anyqtalady. Al qajetti qarjy Kaıman araldarynda ornalasqan kompanııadan jáne Túrkııadan aýdarymdar jasaý arqyly kelgen eken. Sóıtip Londondaǵy bankterdiń birinde onyń atyna edáýir qarjy jınaqtalyp qalǵan. Ulybrıtanııadaǵy qylmyspen kúrestiń ulttyq agenttigi qyzmetkerleriniń aralasýymen Londondaǵy Sıtı aýdanynyń soty 2018 jyldyń mamyr aıynda osy qarjyny ýaqytsha buǵattaıdy. Stýdentke qarjynyń zańdy jolmen kelgendigin dáleldeýge jetkilikti merzim beriledi.
Jaqynda osy istiń núktesi qoıylǵan sekildi. Sot stýdenttiń esepshotynda jatqan 466 myń fýnt sterlıngti (600 myń dollar mólsherindegi qarjy) birjolata tárkileıdi.
Sondaı-aq osy oqıǵanyń aldynda Londonda dál osy stýdent tap bolǵan jolmen Ázerbaıjannyń Halyqaralyq bankiniń burynǵy basshysy Djahangır Gadjıevtiń áıeli Zamıra Gadjıeva tutqyndalǵan bolatyn. Ázerbaıjannyń Halyqaralyq banki qazaqstandyqtarǵa burynnan belgili. О́ıtkeni elimizdiń zeınetaqy qorynyń ondaǵan mıllıon teńge qarjysy dál osy bankke salynyp, artynan banktiń bankrot bolyp jarııalanýyna baılanysty qaıtpaı qalǵan edi. Bir jaqsysy, qarjyny óteýdi endi bank emes, Ázerbaıjan úkimeti mindetine alyp otyr deýge bolady. О́ıtkeni banktiń qaıtara almaǵan qarjysy Ázerbaıjannyń memlekettik qundy qaǵazdaryna aıyrbastaldy. Al Djahangır Gadjıevtiń ózi bolsa, osy oqıǵadan keıin qarjy salasyndaǵy alaıaqtyǵy úshin uzaq jylǵa bas bostandyǵynan aıyrylǵan bolatyn.
Ulybrıtanııa bıligi Zamıra Gadjıevaǵa Londonnan satyp alynǵan jyljymaıtyn múlik úshin jumsalǵan 22 mln fýnt sterlıng pen saýda oryndaryna saýda-sattyq úshin jumsalǵan 16 mln fýnt sterlıngtiń shyǵý tegi men zańdylyǵyn dáleldeý talabyn qoıyp otyr. Eger dáleldeı almasa, múlikter tárkileýge jatqyzylmaq.
Ulybrıtanııa qylmyspen kúres ulttyq agenttiginiń ekonomıkalyq jáne kıberqylmystar jónindegi dırektory Donald Týnniń VVS agenttigine bergen suhbatynda sheteldikterge qatysty agenttik qorjynynda jatqan mundaı qylmys qatary kóptep sanalatyny aıtyldy. Olar negizinen Afrıkadan, Ońtústik Azııadan jáne burynǵy KSRO elderinen kelgen azamattar.
Atalǵan másele jóninde agenttik qyzmetiniń belsendi sıpatqa ıe bolýyna elde paıda bolǵan «Qylmystyq qarjylar týraly» jańa zań áser etip otyr. О́tken jyldyń qańtar aıynan bastap kúshine engen bul zań sheteldikter ákelgen qarjynyń, sol arqyly satyp alynǵan jyljymaıtyn múlikterdiń zańdylyǵyna kúdik keltirilse boldy, birden ondaı qarjynyń izine túsýge jáne satyp alynǵan zattardy tárkileýge múmkindik beredi. Mundaı sharany júzege asyrýǵa atalǵan másele jóninde sot orderi alynsa, sonyń ózi jetip jatyr. Bul jaǵdaı Londondy álemniń ár túkpirinen jınalatyn «las qarjylardan» aryltý jónindegi naýqannyń bastalýyna alyp kelgen. Endi baǵasy 50 myń fýnt sterlıngten asatyn jyljymaıtyn múlki bar árbir sheteldikke bul múlikti qandaı qarjyǵa satyp alǵandyǵy týraly Brıtanııanyń salyq organdaryna túsinikteme berýge týra keledi.
«Las qarjylarmen» kúres jónindegi osyǵan uqsas jaǵdaı qazirgi ýaqytta AQSh-ta, Eýropanyń birqatar elderinde ornyǵýda. Sóıtip bir elden urlanǵan qarjyny ekinshi elge aparyp paıdalanýdyń joly kesilýde.
Mundaıda elderden zańsyz jolmen syrtqa qarjy shyǵarýǵa árekettenetinderdiń kóz tigetin oryndary offshorlyq aımaqtar bolatyn. Qazir olardyń ózinde de qarjyny jasyryp qalýǵa beriletin kepildik ýaqyt ótken saıyn azaıyp keledi. Mine, osy jaǵdaıdyń barlyǵy sońynda atam qazaq aıtqan «urlyq túbi – qorlyq» degen danalyqqa alyp keletindeı.
Árıne mundaıda eń qaýipsiz jol – óz elińnen tapqan qarjyńdy elińniń damýyna ınvestısııa retinde jumsaý ekendigi belgili. Sebebi osyndaı iske jumsalatyn qarjynyń qorǵalatyndyǵyna memleket kepildik beredi. Tipti qarjyny jarııa etken jaǵdaıda jasalatyn keshirim sharalary da bar.
Qazaqstan osyndaı aksııany eki ret uıymdastyrǵany belgili. Elbasy tapsyrmasymen 2014 jyldyń 1 qyrkúıegi men 2016 jyldyń 31 jeltoqsany aralyǵynda júrgizilgen sońǵy múlik pen qarjyny jarııa etý aksııasy kezinde osyndaı múmkindikti elimizdiń 140 myńnan astam azamaty paıdalandy. Olar Qarjy mınıstrliginiń málimetinshe, jıyny 5,7 trln teńgeniń qarjy men múlkin jarııa etti. Munyń 4,1 trln teńgesi aqshalaı, 1,6 trln teńgesi múlikteı jarııa etildi.
«Múlikti jarııa etý sharasy aıasynda qazaqstandyqtar atyndaǵy shetelderde ornalasqan 408 jyljymaıtyn múlik nysany tirkeldi. Jıyny 32 elde, sonyń ishinde Aýstrııa, Armenııa, Bolgarııa, Belız, Ulybrıtanııa, Vengrııa, Vırgın araldary, Germanııa, Gonkong, Grýzııa, Ispanııa, Italııa, Qytaı, Kıpr, Qyrǵyzstan, Latvııa, Lıtva, Lıhtenshteın, Birikken Arab Ámirlikteri, Reseı, AQSh, Sıngapýr, Taıland, Túrkııa, Túrikmenstan, О́zbekstan, Chehııa, Shveısarııa, Ýkraına, Fransııa, Japonııa, Ońtústik Koreıa elderinde ornalasqan qazaqstandyqtardyń múlki jarııa etildi» dep habarlaǵan bolatyn sol tusta elimizdiń Qarjy mınıstrligi.
Eger elimizde osyndaı aksııa taǵy da júrgiziletin bolsa, oǵan qatysýǵa tilek bildirýshiler qatary az bolmas degen oıdamyz. О́ıtkeni «las qarjymen» kúres jóninde halyqaralyq talaptardyń kúsheıýi, mundaı jaǵdaıdyń, ásirese damyǵan elderde belsendi sıpat alýy endi shetelge baryp shalqyp ómir súremin degenderdiń seniminiń setineýine ákele jatyr.
Suńǵat ÁLIPBAI,
«Egemen Qazaqstan»
