Qazaqstan • 27 Aqpan, 2019

Ana tiliniń abyzy, akademık Ábdýálı Qaıdar ómirden ozdy

1300 ret
kórsetildi
3 mın
oqý úshin

Belgili túrkitanýshy ǵalym Qaıdar Ábdýálı Týǵanbaıuly 95 jasynda dúnıeden ótti.

Ana tiliniń abyzy, akademık Ábdýálı Qaıdar ómirden ozdy

Qazaq til biliminiń kórnekti mamany, belgili túrkitanýshy, Shoqan Ýálıhanov atyndaǵy I dárejeli syılyqtyń ıegeri (1971), Qazaq SSR-iniń eńbek sińirgen ǵylym qaıratkeri (1982), Qazaqstan Respýblıkasy Ulttyq ǵylym akademııasynyń akademıgi (1983), Túrkııanyń «Türk Dil Kurumu» lıngvıstıkalyq qoǵamynyń qurmetti (akademık) múshesi (1989), Bashqurtstan ulttyq ǵylym akademııasynyń qurmetti akademıgi (1991), QR Prezıdenti janyndaǵy ishki saıasat komıtetiniń múshesi (1995), Halyqaralyq «Qazaq tili» qoǵamynyń qurmetti prezıdenti (2004), Qazaqstan Respýblıkasy Bilim jáne ǵylym mınıstrligi Ahmet Baıtursynuly atyndaǵy Til bilimi ınstıtýtynyń bas ǵylymı qyzmetkeri, Uly Otan soǵysynyń ardageri, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor Qaıdar Ábdýálı Týǵanbaıuly óziniń sanaly ǵumyrynyń keıingi jarty ǵasyrynan astam ýaqytyn til bilimi salasynda úzbeı qyzmet etti.

Ábdýálı Týǵanbaıuly Qaıdar 1924 jyly 13 jeltoqsanda Almaty oblysynyń Eńbekshiqazaq aýdanyndaǵy Taldybulaq aýylynda qyzmetker otbasynda dúnıege kelgen. 1942 jyldyń mamyrynda qazaq orta mektebiniń 9 synybyn jáne on aılyq pedagogıka kýrsyn aıaqtasymen, óz erkimen suranyp maıdanǵa attandy. Maıdandaǵy jaýyngerlik erligi úshin Á.Qaıdar III dárejeli «Dańq» (1944), I dárejeli jáne II dárejeli «Otan soǵysy» (1944), eki márte «Qyzyl Juldyz» (1945) ordenderimen jáne «1941-1945 jyldardaǵy Uly Otan soǵysynda Germanııany jeńgeni úshin», «Moskvany qorǵaǵany úshin» t.b. medaldarmen marapattalǵan.

Soǵystan keıin Qazaq memlekettik ýnıversıtetin úzdik bitirgen Á.Qaıdar, 1951 jyly Qazaq SSR Ǵylym akademııasynyń aspırantýrasyna qabyldanyp, ony 1954 jyly «uıǵyr tili» mamandyǵy boıynsha bitirgen. Mine, osylaı bastalǵan aspıranttan akademıkke deıingi, kishi ǵylymı qyzmetkerden (1954) akademııalyq ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń dırektorlyǵyna (1978) deıingi ǵalymnyń ǵylymdaǵy ǵumyry QR ulttyq Ǵylym akademııasynyń (qazirgi QR Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń quzyryndaǵy) Ahmet Baıtursynov atyndaǵy Til bilimi ınstıtýtynyń) qara shańyraǵy astynda ótti.

Ǵalymnyń jalpy túrkitaný ǵylymyna, sonyń ishinde, ásirese qazaq til bilimi men uıǵyrtaný salasyna qosqan naqtyly úlesi men sińirgen eńbegin onyń jarııalaǵan 500-ge jýyq irili-kishili (jalpy kólemi 1000 b.t. astam) zertteýlerden, olarda kóterilgen san alýan (50-den astam) lıngvıstıkalyq problemalardyń teorııalyq ózektiligi men praktıkalyq qajettiliginen de, taqyrybynan da aıqyn kórýge bolady.

Solardyń ishinde jeke kitap túrinde monografııa, jınaq, sózdik, mektep pen joǵary oqý oryndaryna arnalǵan oqýlyqtar men kitapshalardyń jalpy sany 60-tan asady.