– On jeti jasyńyzda soǵysqa ózińiz suranyp barǵan ekensiz. Bizge qazir aıtý ońaı, seziný qıyn. Ol kezde halyq qandaı kúıde edi?
– Men 1924 jylǵymyn. Otan soǵysy bastalǵanda on alty jasta edim. Maýsymnyń úshi kúni radıodan Stalın sóıledi. Stalınnyń sózi keńes halqyna arnalǵan bolatyn. «Soldaty! Ofısery! Generaly! Admıraly! Rabochıı klass, kolhoznıkı, k vam ıa obrashaıýs, drýzıa moı». Stalın «drýzıa moı» dep aıta qoımaıtyn adam. Sol sózdi estigende jylaǵandar da boldy. Sóziniń aıaq jaǵynda: «Bizdiń soǵysymyz-aq. Biz jeńemiz!» – degendi aıtty. Sol arada biz de turdyq. Bizdiń uqqanymyz bir nárse: halyq qıyn jaǵdaıǵa ushyraǵan. Keıbireýler úıine qaıtty. Biz kóshede asyq oınap, dop teýip júrgen bala edik. Úıge kelsek, ún-tún joq. Eshkim sóılemeıdi. «Oý, ne boldy?!» dep suraıdy. Stalınniń sózin aıttyq.
Soǵysqa eldi ala bastady. Eki aıdyń ishinde kóp adam ketti. Ákem raıfınotdelda ınspektor bolatyn. Aǵamnyń bireýi kolhozda, bireý qarapaıym qyzmetker bolatyn. Talqan-tarysyn dorbaǵa salyp, úsheýi maıdanǵa júrip ketti. Ol ýaqytta Almatyǵa arbamenen, mashınamen alyp ketýshi edi. Soǵysqa ketip bara jatqan adamdardy mýzykamen shyǵaryp salatyn. Odan keıin oıyn da toqtady. Tamyz aıynyń ekinshi jartysynda mektepke bardyq. Molotov atyndaǵy orta mekteptiń toǵyzynshy synybyn bitirgen edim. On shaqty bala jınalyp qaldyq. Surastyrsaq sabaq beretin erkek muǵalimder ózderi suranyp soǵysqa attanyp ketipti. «Ákelerimiz, aǵalarymyz Otan qorǵap júrgende, bizdiń aýylda júrgenimiz durys pa?» degen sóz boldy. Sodan aqyldasyp kelip, biz de soǵysqa surandyq. Aýdandyq «Úlgili kolhoz» degen gazet bolatyn. Soǵan baryp, ózimizdiń qan maıdanǵa óz erkimizben attanatynymyzdy aıttyq.
Aýdandyq áskerı bólimshege bardyq. Tumarbekov degen adam bar edi. Sol kisi: «Sender myltyq kótere almaısyńdar» dep bizdi soǵysqa daıyndaıtyn jerge jiberdi. Onda eki aı boldyq. On eki bala edik. Aramyzda bir orys, qalǵandary qazaq bolatyn. Gazetke sýretimizben «О́z erkimen suranǵandar» dep basyp jiberdi. Túrgende segiz aılyq muǵalimdik kýrs ashypty. Sonda oqýǵa tústik. Sonda oqýda júrgende áskerı bólimsheden bizge shaqyrtý keldi. Júgimizdi alyp, sonda keldik. Bizdi arbamen de, mashınamen de emes jaıaý jiberdi. Sonymen, biz qyryq bes shaqyrym jerdi jaıaý júrip keldik. Tańerteń shyǵyp, keshke Almaty mańyndaǵy Kalının sovhozynyń janyna kelip túnedik. Ertesi «Almaty-1»-ge bardyq.
Barsaq, bizdi alyp baratyn bir jas jigitti belgilegen eken. Barlyq qujat sonyń qolynda. Ol ketip qalypty. Ary kútemiz, beri kútemiz. Joq. Bizge kúdikpen qarap, zattarymyzdy da urlatyp aldyq. Ertesi kúni Qazaq áskerı bólimshesinen joldama aldyq. Almatydan Tashkentke bardyq. Sonda úsh aı ýchılıshede oqydyq. Radıo-telegrafnyı kýrs deıdi. Úsh aıdan keıin bizdi Máskeý qalasyna attandyrdy. Kremldiń ústinde aerostat degen zattar qaptap turdy. Kremlge bomba tastatpaý úshin jaýyp qoıǵan eken. Sol jerde bizdi ekige bóldi. Bizben birge naǵashy aǵam da bolǵan. Sapta qol ustasyp, «ólsek, birge óleıik» dep tur edik, komandır kelip, qolymyzdy aıyryp, ekeýimizdi eki jaqqa jiberdi. Ony Kavkaz mańyna, meni Kalının frontyna. Kalının frontynda «Mars» degen operasııa júrip jatyr eken. Sol jerde bir ret jaralandym, bir ret kontýzııa aldym. Kontýzııaǵa baılanysty aıtatynym. Beıtarap aralyqta nemisterdiń bir pýlemeti jatyr edi. Soldaty oqqa ushqan. Sony kim alyp keledi degen buıryq keldi. Janymda bir orys jigiti bar, «biz alyp keleıik» dedim. Eńbektep baryp, bir pýlemetti eki dıskisimen alyp keldik. Sodan komandnyı pýnktte kombat qarap tur eken. Sol kelip: «Pýlemetti alyp kelgen kim?» dedi. Olar bizdi kórsetti. Sol úshin úshinshi deńgeıli «Dańq» ordenin berdi. Sol maıdanda jaralandyq. Bizdi shana tektes súıretpege (soloska) baılap, úıretilgen ıtterge súırettirip jiberdi. Qaraǵaılardyń arasymen eshbir jerge soqpaı, ıtter bizdi emdeý pýnktine jetkizdi. Biz esimizden aıyrylyp qalǵan edik. Bizdi «ne jıles» dep zovqa laqtyryp jiberdi. О́lgen adamdardyń arasynda jarty túnge deıin jatyppyz. Sýyqtan esimizdi jınap, «ıa jıvoı» dep aıǵaıladyq. Sonymen, bizdi sanıtarlar júgirip kelip, emdeýge aparyp, eki aıdan keıin maıdanǵa jiberdi.
– Ákeńizben qaı maıdanda birge boldyńyz?
– Bir kúni radıoda sóılesip otyrsam, bir qazaq balasy eken: «Men sotyı brıgadadanmyn», - dep aıtty. «Meniń ákem sol brıgadada edi, bilip beresiń be?» dep edim, «bilip bereıin» dedi. Biraq bilip bere almady. Ákem menen on kún buryn maıdanǵa kirgen eken...
– Kalının frontynda ǵoı.
– Ol kisiniń aty – Turǵanbaı. «Operasııa «Mars». Kazahı v dolıne smertı» degen kitapta bar. Qazaqtardyń qyrylǵan jeri – osy. Eki mıllıon qazaq sheıit bolǵan. Biraq ákemiz týraly «propal bez vestı» degen qaǵaz keldi. О́lip qaldy dep jylap-syqtap júrgenimizde, tiri eken degen habardy estidik. Sheshemiz aıtatyn: «Sol nemistiń bir qyzyna úılenip, úndemeı jatqan shyǵar uıalyp» dep. Keıin ákem qaıtys bolǵan jerge qaryndasym baryp keldi. Jatqan jerin kórip, sol jerdegi tizimnen atyn oqypty. Biraq alyp kelýge múmkindik bolmady. Kórdińiz be, on kún aıyrmashylyq. Ol kisi 12-sinde qaıtys bolǵan. Men 21-inde jaraly boldym. Bir soǵys osy. Kalının fronty. Odan keıin Lenıngradty blokadadan bosatýǵa saldy.
Volganyń boıyndaǵy bir qalaǵa Lenıngradtan Jdanov atyndaǵy áskerı-ınjenerlik ýchılıshe kóshirilgen eken. Sol jerde ofıserlik oqýda boldym. Maıdan kezi. Oqýym bite salysymen, ushaqpen bir túnde Eýropa jerindegi ekinshi Belarýs frontyna apardy. Sol jerde kishkene erligimdi kórsetkendeı boldym. Eki orden aldym. Bir jaǵy Avstrııa, bir jaǵy Polshanyń shekarasynan ótetin ózenge kópir jasap, áskerdi ótkizdik. Sol arada soǵys bitti. Bizdiń Bas qolbasshymyz Rokossovskıı: «Bizge Berlındi alýdy tapsyrǵan edi. Biraq bizden buryn Jýkov aldy. Soǵystyń aty – soǵys. Jeńis bárimizge ortaq. Sol úshin qýanaıyq!» dep sóz sóıledi. Sodan biz Shtıttel degen qalany tazaladyq. Bizdiń aldymyzda nemister eki saǵat buryn kóship ketken eken. Sol aradan elimizge qaıttyq. Tashkentke keldik. Tashkentten Túrikmenstannyń Lenınabad qalasyna apardy. Sol jerde ofıser retinde bir aılyq demalys berdi.
Aýylǵa kelsem, hálderi óte nashar eken. Sheshemiz apamyzdy, aǵamyzdyń áıelin, úsh balany ózi jalǵyz baǵyp júr eken. Onyń ústine bir sheshen otbasyn asyrap alǵan. Qoradaǵy toqal tamda solar turady eken. «Mynalar kim?» desem, «Ol sheshen degen halyq. Ákep tókkesin, janym ashyp tamdy bosatyp berdim» dedi. Sóıtip, «Úıine qaraıtyn adam joq» dep anyqtama aldym. Qazaqbaev degen bastyq qabyldady. Sodan áskerden tolyq shyqtym. Odan keıin áskerı bólimshede istedim. Sol jerde istep júrip, soǵysqa baılanysty tastap ketken sabaǵymdy keshke oqyp júrdim. Onynshy synyptyń qujatyn alyp, Almatyǵa kelip, ýnıversıtetke tústim. Ony tórt jylda bitirdim. Áskerge baryp kelgender jaqsy oqysa, bir kýrs attaýǵa bolady eken. Ekinshi kýrsty attap, úshinshi kýrsqa tústim. Aspırantýraǵa túsip, akademııada Ismet Keńesbaevtyń qamqorlyǵyn kórdim.
– Bir kýrs attap ketkende, aýyz ədebıetinen Baltabaı Adambaev ekeýińizdiń Áýezovke emtıhan tapsyrǵandaryńyz bir hıkaıa eken. Sony aıtyp beresiz be?
– Aıtyp bereıin. Sol kezdegi rektorymyz Tólegen Tájibaevtan bir kýrs attaýǵa ruqsat alyp shyǵyp kele jatsaq, aldymyzdan Áýezov kezdesti. «Aǵaı, biz ruqsat alyp edik emtıhan tapsyrýǵa. Osy demalysty paıdalanyp sizdiń sabaǵyńyzdan tapsyraıyq dep edik» dedik. «Jaraıdy. Onda júre áńgimeleıik» dep, Tólebaev kóshesimen joǵary qaraı jaıaý júrip sóılestik. Aldymen Baltabaı Adambaevqa suraq qoıdy. Ol keıin ádebıetshi boldy. Odan keıin men jaýap berdim. Bizdiń jaýabymyz unaǵan bolýy kerek. О́zimiz daıyndalyp júrgen bolatynbyz. «Senderdiń daıyndyqtaryń jaqsy eken» dedi. Úıiniń aldyna keldik. Opera teatryna qarama-qarsy turatyn. Sol kezde Baltabaı minezi jeńildeý edi. «Aǵaı, esik aldyńyzǵa kelgennen keıin sizdiń úıińizge kirip, kórip keteıik» degeni. «Oı, bárekeldi! Káne, júrińder!» dep úıine kirgizdi. «Áı, Valıa, sháı qoı, qonaqtar keldi», – dedi. Kabınetine kirgizip, kitaptaryn kórsetti. «Mynaý shyǵystanýǵa baılanysty, mynaý Eýropa elderiniń ádebıeti, mynaý Dalaǵa baılanysty» dep retimen tanystyryp jatty. О́ziniń jazǵan eńbekterin kórsetti. Dastarhan ázir boldy. Dám tattyq. Buny keıin eshkimge aıtqan joqpyz. Áýezovpen osylaı tanystyq.
– Sýret salyp, mandolınada oınaıdy ekensiz. Bulardy qaı ýaqytta úırenip júrsiz?
– Bul – bala kúnimnen kele jatqan mashyqtarym ǵoı. Áskerden kel gennen keıin, onynshy synypty bitirdi degen qujat kerek boldy. Ol qujatsyz oqýǵa almaıdy ǵoı. Mektepke barsam, «qalaı bolar eken» dep qınaldym. «Bul men oqyǵan mektep. Onynshy synypty balalarmen otyryp, oqyp shyǵaıyn. Sonan keıin beretin shyǵarsyzdar. Meniń salǵan sýretim áli tur eken» dedim. Áskerge keterdiń aldynda Amangeldiniń portretin salyp ketken bolatynmyn. «Oıbaı-aý, myna sýrettiń avtory sen be?». «Iá, menmin». «Onda aldyq» dep meni oqýǵa aldy. Ákem maǵan kishkene kúnimde dombyra men mandolına alyp bergen. Men mandolınany kóbirek unattym. Radıodan skrıpkada oınaǵan mýzykany estisem, sony aıaǵyna deıin tyńdap bolmaı kete almaıtynmyn. Sóıtip, sabaqtan keshikken ýaqyttarym da boldy. Mandolınada ájepteýir oınaýshy edim. Akademııada da oınap júrdim. Qazir qoıdyq qoı.
– Otyz jyl basshylyqta ótken ýaqytyńyzda ǵylymmen aınalysa almaı qaldym dep oılaısyz ba? Kedergisi boldy ma?
– Boldy. Kóp jazýǵa múmkinshilik bolǵan joq. О́ıtkeni, jınalys. Partııa jınalysy, profsoıýz jınalysy, ǵylymı Keńestiń otyrystary kóp bolatyn. Otyz jylymnyń kópshiligi soǵan ketti. Maǵan ornyńyzdy bosatyńyz dep eki akademık keldi. Jabaıhan Múbarakov pen Zákı Ahmetov. «Sender nemisten de uqypty ekensińder. Nemister aıtqan ýaqytynda keletin. Men: «toǵyzynshy maıda meni dırektorlyqtan bosatyńyzdar» dep aryz jazyp em, sender jetinshi maıda keldińder» dep ázildep, ornymdy bosatyp berdim. Ornymdy bosatqannan keıin, bes jyldaı «Qurmetti dırektor» boldym. Sol kezde: «Zeınetke shyqsam, qolym bosaıdy. Jıyrma bes kitap jazamyn» degen ýáde bergenim ras. 25-ke jetken joq. 12-13 kitap jazdym.
– Bizde bir adamdardyń eńbegin asyra baǵalaıdy. Keı adamdardyń eńbegi kózge kórinbeı, óz baǵasyn almaı qalyp jatady. Eńbekti ədil baǵalaý degen qandaı bolady?
– Suraǵyń meniń aıta júretin bir sózime týra kelip tur. «Qazaq bir-birin maqtasa – alty qyrdan asyryp jiberedi, dattasa – jeti qabat jerdiń astyna batyryp jiberedi». Osy eki baǵalaý Konfýsııdiń teorııasyna qarsy. Ol tek qana maqtaý úshin onyń jaqsy jaǵyn da, jaman jaǵyn da tekserip, eki jaǵyn tarazylap otyryp, aǵyn aıtqan. Keıde qatar júrgen joldastar onsha bir elden erekshe qyzmet ete almaıdy. Ol qartaıǵanda nemese dúnıeden ótkende jer men kókke syıǵyzbaı, «uly adam» edi dep maqtaıdy. Uly adam bolý degen M.Áýezov sııaqty adamdardyń mańdaıyna jazylady. Eldiń bári uly bola almaıdy. Osy minez halqymyzda mentalıtet retinde saqtalǵan. Buryn da solaı bolǵan, qazir de solaı. Bireýlerdi qazir maqtap jatsa, men oǵan syn kózben qaraımyn.
– Shəkirtterińiz qandaı? «Ustazdyń baqyty shəkirti ózinen ozǵanda» dep jatady.
– Shákirttiń bári birdeı oıdaǵydaı bolmaıdy. Oıdaǵydaı deıtin sebebim, qorǵap, úlken mártebege qoly jetkenshe osy aldy-artyńa túsedi. Odan keıin áreń amandasatyn jaǵdaıǵa keledi. О́zim boldym deıdi. Ondaılar boldy. Bir zamanda meniń dırektorlyq ornyma talasqan shákirtim boldy. Men ony keshirdim. Jastyqpen istediń dedim. Shákirtterimniń ishindegi óte alǵyry da sol. Seksen shákirtim bar. On altysy ǵylym doktory. Qalǵany kandıdattar.
– О́zińizdiń doktorlyǵyńyzdy kandıdattyqtan keıin araǵa on bes jyldaı ýaqyt salyp qorǵapsyz. Tórt-bes jylda qorǵap jatatyn edi. Uzaq ýaqyt qorǵamaı júrýińizdiń sebebi bar ma?
– Meniń ǵylymı nysanym – uıǵyr tili. О́sken ortamda uıǵyrlar kóp boldy. Uıǵyr mektebinde oqydym. Sergeı Efımovıch Malovtyń aıtqany bar: «Túrkologııada myqty bolý úshin ony zertteýshi-ǵalym aldymen uıǵyr tilin bilýi kerek» dep. Uıǵyr tili osylarǵa kilt retinde qoldanylatyn kóne tilderdiń biri. Sodan men «Parnye slova sovremennogo ýıgýrskogo ıazyka» degen taqyrypta dıssertasııa qorǵadym. Ol taqyrypty maǵan Keńesbaev bergen. Bul – úlken másele. Túrkologııada birinshi orynda. Sodan keıin Sevortıanǵa hat jazdym. «Osyndaı eńbegim bar edi. Doktor bolýǵa laıyqtymyn ba? Joq pa, ázirge bolmaı ma?» dep, ol kisi jazǵan eńbegime pikirin bildirip, «birinshi opponent bolýǵa daıynmyn» dep hat jazdy. Meniń jetekshim Konstantın Kýzmıch Iýdahın. Men Malovtan kepildeme alyp, ol kisige shákirt bolǵan edim. Qazaqsha, oryssha, qyrǵyzsha, ózbekshe, nemisshe sýdaı edi. 1500 bet doktorlyq jumys jazdym. Búkil Shyńjańdy zerttegen ǵalymdardyń eńbegin qaradym.
Keńesbaevty ertip Bishkekke bardym. Iýdahın: «1500 bettik eńbekti oqyp otyrýǵa meniń kúshim jetpeıdi. Buny Batmanov degen akademık bar. Soǵan tapsyraıyq. Ol ruqsat berse, qorǵaýǵa bolady», – dedi. Jumysymdy Batmanovqa aparyp berdim. Ol kisi qarap shyǵyp: «Bunyń 1000 betin alyp qorǵaýǵa bolady, 500 beti artyq» dedi. Buny kimge usynamyz degende: «Sevortıannyń pikiri jaqsy edi. Sol kisige bersek» dedim. «Sevortıan túrkologııada birinshi adam. О́te qatal kisi. Týrasyn bir-aq aıtady» dedi. Almatyda qorǵaýǵa bolmaıdy. Bakýdegi Sheralıev degen akademıkke ótinish aıttym. Ol kisi Sevortıannan keıingi ekinshi opponent bolyp, doktorlyqty Bakýde qorǵadym. Qorǵaýǵa bir kún qalǵanda ústimnen aryz tústi. Ol ádebıetshini bir zamanda ózim qoldap em. «Qaıdarov Lenınniń sózin durys aýdarmaǵan. Ondaı adamǵa qorǵatýǵa bola ma?» dep otyz eki betten turatyn telegramma jazyp jiberipti. Sodan ǵylymı Keńes jınalyp máseleni sheshti. Jumysty jaqsy dep baǵalap, qorǵap shyqtym. Keıin sháı iship otyrǵanda Sevortıan: «Eger qarsy bolmasańyz men sizdiń jetekshińiz bolaıyn», – dedi. «Sizdiń jetekshiligińizdi qýana qabyldaımyn», – dedim.
– Túrkologııada qazaq tiliniń orny qandaı? Zerttelýi qaı shamada?
– Men dırektor bolǵandyǵymnan aıtyp otyrǵan joqpyn. Sol jyldary jumysymyz jandanǵandaı edi. Kitaptar shyǵardyq. Konferensııalar ótkizdik. Qazaqstan qazirgi túrki tilderin zertteýde úshinshi orynda. Birinshi orynda Máskeý, Peterbor, úshinshi orynda Qazaqstan, tórtinshi Ázirbaıjan. «Sender úshinshi oryndasyńdar» degen sózder bar. Qazaq tili ózimizdiń minez sııaqty. Erkin. Aıtýǵa, tildiń ıkemine baılanysty anaý-mynaý qıynshylyqtar joq. Bul til noǵaılarǵa jaqyndaý. Qazaq halqy kóp halyqtarmen aralasqan. Mońǵoldarmen, parsylarmen birge turǵan ýaqyttar boldy. Tilimizde parsy tiliniń elementteri basqa túrki tilderine qaraǵanda kóp. Ony zerttep júrgender az. Bir zamanda chývashtar Kaspııdiń boıynda turǵan. Olardyń tili ózgerip ketken. Biraq bir býyndy túbirleri qazaq tilimen birdeı. Aıaq jaǵyndaǵy qosymshalary arqyly ózgerip otyrǵan. Osyndaı jaǵdaılar bar. «Qazaqtar ana tili áleminde» degen eńbegim negizgi jumysym. Aqsaqaldarmen sóılesip otyrǵanda tyńdap kórińiz, qazaqtar ádebı tildiń normasyn onsha saqtamaıdy. Basqa sózderdi qoldanady. Osynyń bári etnografııa. Iаǵnı realdy ómirde qoldanyp júrgen zattardyń ataýyn basqa sózdermen almastyrý. Bul etnolıngvıstıkada jańa sala bolyp esepteledi, úsh tomdyq eńbek jazdym. «Adam. Qoǵam. Tabıǵat» osy úsheýi qazaq tilin túgel qamtıdy. Túrkologııada etnolıngvıstıkamen tek qana Máskeýde shuǵyldanady. Onda Lev Tolstoıdyń nemeresi bar.
– «О́mirde kórgen quqaılarym» degen jazbańyzdy keı adamdarǵa degen ókpe-nazyńyz dep túsindim. Toqsanǵa kelgen aqsaqal solardy keshirdi me eken?
– Keshirdim. Bala kúnimde oınap júrip, Fınka degen balaǵa qolym tıip ketse kerek. Sony júreginde saqtap júr eken. Bir kúni judyryǵymen qoıyp qaldy. Oǵan jaýap qaıtaratyn jaǵdaı bolmady da, úıge baryp, tamnyń kóleńkesinde jylap otyrdym. Sonda ákem qaıdan kórip qoıǵanyn: «Áı, balam, sen taıaq jep kep otyrsyń ǵoı. Nege jylaısyń?» dedi. «Anaý Fınka meni uryp ketti» dedim. «Sen Fınkaǵa tıisip pe ediń?». Buryn bir sondaı jaǵdaı bolǵanyn aıttym. «Sen ómirde ózińe tıispegen adamǵa tıispe. Ekinshiden, ózińniń áliń jetpeıtin adamǵa tıispe. Al endi tıisken ekensiń, taıaq jep qalsań, ol bir jerde ebin taýyp uryp ketse, onda jylama» dedi. Osy ósıet ómir boıy meniń oıymda saqtaldy. О́zim tıispeımin. Tıgen adamdy aıamaımyn. Ǵylymda da solaı. Ǵylymda da sen alǵan taqyrypty basqa bireý almasyn. Basty prınsıp – osy. Bireýdiń tyndyrǵan isi onsha tabysty bolmasa, sonda ǵana kiris. Men eshkimniń taqyrybyn qaıtalamadym. Biraq myna «Qos sóz» Keńesbaevtyń taqyryby. Ol kisi doktorlyǵyn qorǵady. Men kandıdattyǵymdy qorǵadym. Jer betinde barlyq halyqtar qos sózdi paıdalanady eken. Osyǵan kózim jetkennen keıin qos sózdi jınaı bastadym. Sodan keıin jetekshime aıttym. «Áı, qos sózdi men de jınap júrmin» dedi. Odan keıin kilt toqtattyM.Arasynda kezdesken faktilerdi jınap júrdim. Qyzy «Papamnyń qos sóz týraly qoljazbasy» dep ákep berdi. Oǵan kóńilim tolmaı, jınaýdy qaıta bastadym. Sóıtip, mendegi materıal kóp boldy. Ol kisi materıaldaryn laboranttarǵa jınattyrypty. Olar qansha jınasa, solaı ǵana bolyp qaldy. Zerttemeı qalýǵa bolmaıtyn jaǵdaı edi.
Men leksıkologpyn. Myna eńbekterim osy salaǵa jatady. Ǵylymda bir salaǵa beıimdelý kerek. Ár salaǵa barǵan bolmaıdy. «Halyq danalyǵy» degen eńbegimde teorııa jaǵyna kóp barmaımyn. Maqal-mátelderdiń paıda bolýy, qoldaný aıtylady. Stýdent kezimde kóp ǵalym «shákirt bol» dedi. Balaqaev, ádebıetshi Belgibaı Shalabaev. О́zi maıdanger.
– Sizdiń jazǵanyńyzdan oqydym. Belgibaı Shalabaevtyń emtıhanda qoıatyn turaqty bir suraǵy bolypty ǵoı. «Belınskııdiń jazǵandarynan təlim alǵan qazaq synshylarynan kimdi bilesiń?» degen. Sol suraqqa jaýap bergende əýeli ózin birinshi ataǵan durys eken. Osyndaı minezder ustaz-ǵalymdarda kóp bolady ǵoı deımin...
– Ol kisi sol men emtıhan tapsyryp otyrǵanda «shákirtim bol» dedi. Biraq men onsha oǵan mán bermeppin. Qaı salaǵa barýyń ózińe baılanysty. О́zińniń talabyń ǵoı.
– Qujat boıynsha týǵan kúnińiz jeltoqsanda bolǵanymen, anańyz «mamyrdyń sońy, ne maýsym aıynyń basynda dúnıege keldiń» dep otyrady eken, jaryqtyq. Sol eseppen alsaq, toqsanǵa kelip qoıypsyz. Qutty bolsyn, ata! Toqsanǵa kelgen aqsaqalǵa ómir degen ne eken?
– Jaqsy, syılas adamdarmen ótkizgen ýaqyt.
– Baqyt degen she?
– О́zińniń oryndalǵan armanyń.
– Baılyq degen she?
– Kóp kitaptarymdy Túrki akademııasyna tapsyrdym. Ash júrsem de, qaltamda aqsha bolsa, kitap satyp aldym. Baılyǵym sol boldy.
– Qandaı ókinishińiz bar?
– Men soǵysty kórgendigimnen be, anaý-mynaý qıyndyqqa moıynsunbaımyn. Úsh qyzym bar. Bári qyzmette. Báıbishem medısına ǵylymdarynyń kandıdaty. Meniń osy ýaqytqa deıin jetýime osy kisi kóp eńbek sińirdi. Bárine shúkir! Asa ókinetin dúnıe joq sııaqty...
– Áńgimeńizge rahmet. Áli jazatyn, ǵylymǵa sińiretin eńbegińiz bar. Aman júrińiz!
Suhbattasqan Baǵashar TURSYNBAIULY
«Qazaq ədebıeti». №25(3397). 2014 j.
