Elbasynyń álemdik saıası-ekonomıkalyq tóreligi bastamasynyń úsh tuǵyry: EýrAzEQ, AО́SShK jáne ShYU

Jeksenbi, 16 jeltoqsan 2012 7:40

Qazaqstan óz Táýelsizdiginiń 21 jyly ish­inde halyqaralyq uıymdarǵa qatysýshy mú­she ǵana emes, osy ýaqytta halyqaralyq EQYU, IYU, ShYU, TMD, EýrAzEQ, AО́SShK sekildi uıymdardyń tóraǵasy re­tinde tanyldy. Bul egemen elimizdiń damý­yndaǵy jalpyulttyq strategııalyq jobalar bolǵandyqtan, barsha qazaqstandyqtardyń úlken qýanyshy, mártebesi. Jas memleketimiz maýsym aıynyń aıaǵynda jańa ataýmen Qa­zaq­stan tóraǵalyǵy bastaý alǵan Islam Yn­ty­maqtastyǵy Uıymynyń tutqasyn ustap, tabysty tóraǵalyq jasady. Degenmen, osy mártebeli jetistikterimizdiń ishindegi Elba­symyzdyń eýrazııalyq ıdeıasyn júzege asyrý barysynda atqarǵan qyzmetine erekshe toqtalǵan durys dep sanaımyz.

Jeksenbi, 16 jeltoqsan 2012 7:40

Qazaqstan óz Táýelsizdiginiń 21 jyly ish­inde halyqaralyq uıymdarǵa qatysýshy mú­she ǵana emes, osy ýaqytta halyqaralyq EQYU, IYU, ShYU, TMD, EýrAzEQ, AО́SShK sekildi uıymdardyń tóraǵasy re­tinde tanyldy. Bul egemen elimizdiń damý­yndaǵy jalpyulttyq strategııalyq jobalar bolǵandyqtan, barsha qazaqstandyqtardyń úlken qýanyshy, mártebesi. Jas memleketimiz maýsym aıynyń aıaǵynda jańa ataýmen Qa­zaq­stan tóraǵalyǵy bastaý alǵan Islam Yn­ty­maqtastyǵy Uıymynyń tutqasyn ustap, tabysty tóraǵalyq jasady. Degenmen, osy mártebeli jetistikterimizdiń ishindegi Elba­symyzdyń eýrazııalyq ıdeıasyn júzege asyrý barysynda atqarǵan qyzmetine erekshe toqtalǵan durys dep sanaımyz.

Elbasy L.N. Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetinde ótkizgen «Innovasııalar men oqý-bilimdi jetildirý arqyly bilim ekonomıkasyna» atty dárisinde: «Eýrazııalyq ıdeıasy teorııa retinde ótken ǵasyrda týǵan bolatyn. Biraq ta Eýrazııalyq ıdeıasy jańa ómir­di uıymdastyrýdyń praktıkasy retinde osy ǵasyrda iske asatynyna senimdimin. Eýra­zııa­shyldyq – búkil HHI ǵasyrdyń basty bir ıdeıasy. Sender muny kóp keshikpeı túsi­nesińder jáne kóresińder. Eýrazııalyq ıdeıa­synyń Qa­zaqstannyń bastamasy boıynsha iske asyryl­ǵan úsh tuǵyry – bular EýrAzEQ, AО́SShK jáne ShYU. Bul bir ǵana aıtyp jetkizgisiz orta­lyqtyń, birtutas Eýrazııalyq ıdeıanyń úsh túrli is júzindegi kórinisi», degen bolatyn.
Eýrazııalyq ıdeıasy – qurlyq tarıhy erekshelikterine negizdelgen fılosofııalyq-saıası tujyrymdama bolyp tabylady. Sonymen qatar, tarıhı-mádenı tujyrymdama retinde sanalatyn ıdeıa elimizdiń ıntellektýaldy elıtasyn mazalaıtyn túsinikterdiń biri. Eýrazııalyq ozyq ıdeıanyń ustamdy jáne syndarly nusqasyn Elbasy N.Á.Nazarbaev usynǵan bolatyn. Saıası ınte­gra­sııaǵa ba­ǵyttalǵan túsinik Memleket basshy­synyń «Eýrazııalyq odaq» uǵymyn qalyp­tastyrýǵa septigin tıgizdi. Qazirgi ózekti saıası tájirı­bede Elbasy postkeńestik keńistik memleket­teriniń yqpaldastyǵynan kóredi. Is júzindegi atalmysh ıdeıa úlken keńistik úshin naqty tuǵyrnamanyń irgetasy. Elbasy úshin ıntegrasııa qur bos sózder men urandar emes. Ol naq­ty qadamdarǵa ulasatyn mańyzdy shara. Mine, osy joldaǵy mańyzdy jumystar EýrAzEQ, AО́SShK, ShYU sekildi halyq­aralyq uıym­dar­dyń qurylýyna jáne Jalpy ekonomıka­lyq keńistik ıdeıalarynyń damýyna uıytqy bolýdan bastalady. Elbasy tu­jyrymdamasy boıynsha Eýrazııa – geo­gra­fııalyq shekarasy aıqyndalǵan, ekonomıka­lyq, saıası jáne mádenı ólshemderge ıe jalpy qurylym.
Elbasymyzdyń osyǵan deıingi uıymdarǵa tóraǵalyq etý barysynda kóptegen tájirı­beli jumystar atqarǵanyn kóremiz. Árbir kóshbasshynyń búkil qurylymdyq júıeni basqarýdaǵy eń basty kórinbeıtin zańdylyǵy – bul strategııalyq ustanymynyń beriktigi. Bul ıdeıalarǵa dálel Elbasynyń myna pikiri: «Eýropadaǵy, ásirese, Azııadaǵy qaýipsizdik, Batys Eýropa men Ońtústik-Shyǵys Azııanyń álemdik ekonomıkalyq ortalyqtarymen baılanysy memlekettiń ustanymyn aıqyndaı­dy». Sondyqtan týýy múmkin jańa qaterler ulttyq qaýipsizdiktiń jańa mehanızmderin qalyptastyrýdy qajet etedi.
2000 jyldyń 10 qazanynda Belorýssııa, Qazaqstan, Reseı, Tájikstan men Qyrǵyzstan memleket basshylary Astana qalasyndaǵy kezdesýinde Eýrazııalyq ekonomıkalyq qo­ǵam­dastyq qurý jónindegi kelisimge qol qoıdy. Bul shartta Keden odaǵy men Birtutas ekonomıkalyq keńistik jónindegi kelisim­derde aıqyndalǵan ózara tıimdi saýda-eko­no­mıkalyq yntymaqtastyq jolyndaǵy maq­sat­tar men mindetterge jetý tujyrymdamasy­nyń negizderi qalandy. Qol jetkizgen keli­simderdi júzege asyrýdyń uıymdastyrý­shylyq-quqyqtyq quraldary, qabyldanǵan sheshimder men taraptar jaýapkershiligin baqylaý júıesi qalyptasty.
Osy jyldar arasynda uıymnyń halyq­ara­lyq dárejedegi orny men róli joǵa­rylady. Úsh jyldyń ózinde Birikken Ulttar Uıymy Bas Assambleıasy janyndaǵy baqy­laýshy mártebesin ıelendi. 2005 jyly Sankt-Peterbýrg qalasynda ótken Ortalyq Azııa yntymaqtastyq uıymynyń sammıtinde atalmysh odaqtyń birigýi oryn aldy. Uıym hatshylyǵy alańynda Birtutas ekonomıkalyq keńistikti qalyptastyrýdyń uıymdastyrý­shy­lyq qurylymy jasaqtaldy.
2005 jyldyń qyrkúıeginde qoǵamdas­tyq­qa múshe elder úkimet basshylary Dýshanbe qala­synda elderdiń otyn-energetıka balansyn qa­lyptastyrý bazalyq qujatyna qol qoıyp, bıdaı tapsyrysyn retteý jónindegi kelisim jobasyn talqylady. 2010 jyldyń jeltoq­sa­nyn­da Keden odaǵynyń qurylýynan keıin Máskeý qalasynda ótken uıym sammı­tinde Birtutas ekonomıkalyq keńistik bazasy sheń­be­rinde Belorýssııa, Qazaqstan men Reseı Eýra­zııalyq odaq qurý týraly kelisimge qol jetkizdi.
EýrAzEQ negizgi mindetterine myna máse­leler enedi: 1) erkin saýda tártibi kólemin re­simdeý­di aıaqtaý, jalpy, kedendik tarıf qa­lyp­­­tastyrý jáne retteý; 2) kapıtal qozǵaly­sy erkindigin qamtamasyz etý; 3) jalpy qar­jy­lyq naryq qalyptastyrý; 4) uıym sheńbe­rin­de ortaq valıýtaǵa ótý prınsıpteri men sharttary boıynsha mámilege kelý; 5) ke­den­dik ret­teý­diń biryńǵaılanǵan júıesin qurý; 6) mem­leketaralyq arnaýly baǵdar­lamalar da­ıyn­daý jáne júzege asyrý; 7) jalpy ener­getı­ka­lyq naryq qalyptastyrý; 8) qaýym­das­tyq mem­­leketteri azamattaryna onyń barlyq terrıtorııasynda bilim alý men medısınalyq kó­mekte teńdeı quqyq berý; 9) ulttyq zańna­ma­lardy jaqyndastyrý men úndestirý jáne t.b.
Jalpy, EýrAzEQ pen BEK maqsattary men mindetteri ózara baılanysty: ol – jalpy rynok pen birtutas ekonomıkalyq keńistik qurý. Negizinen Birtutas ekonomıkalyq keńis­tik – Táýelsiz Memleketter Dostastyǵynyń úsh memleketi – Qazaqstan, Reseı jáne Belo­rýssııanyń ekonomıkalyq yqpaldastyq jó­nin­degi ortaq jobasy. Bul uıymdy qurý jó­nindegi bastamalar 2003 jyldyń 23 aqpa­nynda qalyptasa bastasa, 19 qyrkúıekte kelisimge qol qoıyldy. Búginde bul keńistikke enýge Qyrǵyzstan, Ýkraına, Abhazııa jáne Armenııa nıet bildirip otyr.
Elbasy nazarynda Eýropa aımaqtarymen qatar, Azııanyń strtegııalyq josparlary da basym kórinedi. Táýelsizdik jyldary ishinde Azııa aımaǵyndaǵy birshama saıası-ekonomı­kalyq ıdeıalar is júzine asty. Máselen, 1996 jyldyń 6 aqpanynda Almaty qalasynda Azııadaǵy ózara is-qımyl jáne senim sharalary jónindegi Keńes (AО́SShK) sheńberindegi 15 memleket ókilderiniń kezdesýi ótti. Búginde bul keńes Azııa qurlyǵyndaǵy turaqtylyq pen qaýipsizdikti qamtamasyz etýge baǵyt­talǵan halyqaralyq forým bolyp tabylady. BUU Bas Assambleıasynyń 47-sessııasynda Elbasy N.Á.Nazarbaevtyń bastamasymen usynylǵan bul keńeske 22 memleket múshe. BUU, EQYU men Arab memleket­teri­niń lıgasy jáne 8 baqylaýshy memleketter arqyly qyzmet atqaratyn bul uıymnyń bedeli ha­lyqaralyq deńgeıde joǵary. Bul shara al­ǵashqy bastamalardyń biri bolsa, keıingi jyldary mynadaı negizgi kezdesýler uıym­dastyrylǵan: 1999 jyldyń qyrkúıegi – syrt­qy ister mınıstrleriniń birinshi kezde­sýi; 2002 jyldyń maýsymy – memleket nemese úkimet basshylarynyń birinshi sammıti; 2004 jyldyń qazany – syrtqy ister mı­nıstrleriniń ekinshi kezdesýi; 2006 jyldyń maýsymy – memleket nemese úkimet basshy­la­rynyń ekinshi sammıti; 2008 jyldyń tamyzy – syrtqy ister mınıstrleriniń úshinshi kez­de­sýi; 2010 jyldyń maýsymy – memleket nemese úkimet basshylarynyń úshinshi sammıti.
Bizdiń elimiz atalmysh keńeske 2002 jáne 2010 jyldar aralyǵynda tóraǵalyq qyzmetin atqarsa, 2012 jylǵa deıin Túrkııa atqardy. Aldaǵy ýaqytta bul Keńes tek aımaqta ǵana emes, halyqaralyq deńgeıde óz bedelin joǵarylatatynyna senimdimiz.
2002 jyldyń 3-4 maýsymy kúnderi ótken uıymnyń mańyzdy birinshi sammıti jumy­syna 16 múshe memleket (Aýǵanstan, Ázer­baıjan, Egıpet, Iran, Izraıl, Qazaqstan, Qyrǵyzstan, Qytaı, Mońǵolııa, Palestına, Pákstan, Reseı, Tájikstan, Túrkııa, О́zbek­stan, Úndistan) pen 8 (Avstralııa, AQSh, Indonezııa, Japonııa, Taıland, Vetnam, Ýkraına, Koreıa Respýblıkasy) baqylaýshy memleketter qatysty. Osy joǵary deńgeıdegi kezdesýden buryn kóptegen elder ǵalymdary, sarapshylary men syrtqy ister mınıstrlik­teri­­­­­niń mamandary jáne BUU, EQYU, Arab memle­ketteriniń lıgasy syndy bedeldi halyq­ara­lyq uıymdar ókilderiniń uzaq jáne eńbekti kóp kerek etetin jumystary júr­gizildi. Sammıtte uıymnyń quryltaı qujaty bolyp tabylatyn AО́SShK Jarǵysy, ıaǵnı Almaty Aktisi qa­byldandy. Qujatta múshe memle­ket­terdiń Azııada beıbitshilik, erkindik pen ór­kendeýdiń sharttaryndaǵy qaýipsiz­diktiń jalpy jáne bólinbeıtin salalaryn qalyp­tas­ty­rý týraly aıtyldy. Bul Úndistan men Pák­stan arasyn­daǵy kezekti qaqty­ǵys­tardyń órshý qaýpi týyndap turǵan kezeńdegi mańyz­dy qadamdardyń biri edi. Sonymen qatar, AО́SShK qurylymy men ınstıtýttary aı­qyndalyp, memleket basshylary arasyn­daǵy turaqty kezdesýler tórt jylda bir ret, al syrtqy ister mınıstrleri deńgeıinde eki jylda bir ret ótkizýge kelisildi. Sammıttiń ekinshi mańyzdy qujaty Terrorızmdi joıý jáne órkenıetter arasyndaǵy únqatysýǵa yqpal etý jónindegi deklarasııany qabyldaý bolyp tabylady.
Jalpy, AО́SShK shaqyrý ıdeıasyn Azııa aımaǵyndaǵy memlekettermen qatar, Reseı Federasııasy, Qytaı, AQSh, Japonııa, Avs­­tra­­lııa, Túrkııa, Germanııa qyzý qoldady. Má­selen, GFR-diń eks-vıse-kansleri Ioshka Fısher: «GFR úkimeti Qazaqstannyń aımaq­taǵy jaǵdaıdy retteýdegi saıası bastamasyn qoldaý­ǵa daıyn» ekendigin aıtty. Iran Islam Res­pýblıkasynyń besinshi prezıdenti M. Hattamı AО́SShK bastamasy men onyń Azııadaǵy se­nim­di bekitýdegi róline joǵary baǵa berip, eli­niń qoldaıtyndyǵyn málimdedi. Al Reseı Fe­derasııasynyń sol kezdegi jáne qazirgi pre­zı­denti V.V.Pýtın AО́SShK forýmyn «óz ýaqy­tynda ótkizilgen jáne joǵary dárejede paıdaly» dep atap kórsetse, BUU-nyń 1997-2007 jyldar aralyǵyndaǵy Bas hatshysy K. Annan «úlken jetistik» ekendigin kóldeneń tartty.
2001 jyly Qytaı, Reseı, Qazaqstan, Tá­jik­stan, Qyrǵyzstan jáne О́zbekstan basshylary negizin qalaǵan Shanhaı yntymaqtastyq uıymy da aımaqtaǵy bedeldi halyqaralyq uıym bolyp tabylady. О́zbekstan qatarǵa qo­syl­ǵan­ǵa deıin uıym 1996-1997 jyldary «Shanhaı bestigi» atalyp, bes el shek­ara­syndaǵy ty­nysh­tyq pen áskerı saladaǵy senim jónindegi kelisimderdi bekitken bolatyn. Jalpy, bul uıym qalyptasýynyń alǵy­sharttary HH ǵa­syrdyń 60-jyldary KSRO men QHR arasyn­daǵy shekara máselelerin sheshýge baılanysty qalyptasa bastady. Keńes­ter eli kelmeske ketkennen keıin saıası alańda kelissózder júr­gi­zýdiń jańa qatysýshylary paıda boldy. Qytaı kórshiles Táýelsiz Memleketter Dostastyǵy elderimen terrıto­rııa­lyq máselelerdi órke­nıet­ti jolmen sheshken soń, aımaqtyq ynty­maqtastyqty jalǵasty­rýdyń áriptestik ba­sym­dyqtary arta tústi. Onyń sammıtteri 1997 jyly Máskeýde, 1998 jyly Almatyda, 1999 jyly Bishkekte, 2000 jyly Dýshanbede ótti.
Qurylysy naqtylanǵan jáne ınstıtýt­tal­ǵan uıym erekshelikterine kelsek, márte­belik qatynas jóninde Soltústik atlantı­ka­lyq kelisim uıymy (NATO) sekildi áskerı blok qataryna jatpaıdy. О́ńirlik saıası, má­denı ári ekonomıkalyq uıym bolyp tabylatyn Ońtústik-Shyǵys Azııa elderiniń assosııa­­sııasy (ASEAN) syndy aralyq pozısııa ustanbaıdy. Uıymnyń negizgi mindetteri qa­taryna múshe memleketter keńistigindegi tu­raq­tylyq pen qaýipsizdikti bekitý, lańkestik, separatızm, ekstremızm jáne narkotrafıkpen kúres, ekonomıkalyq yntymaqtastyq, ener­getıkalyq áriptestik, ǵylymı jáne má­denı ózara árekettestikti damytý jatady. Elbasy N.Á.Nazarbaev ótken jylǵy «Bolashaq­tyń irgesin birge qalaımyz!» atty Qazaqstan halqyna Joldaýynda «ShYU bizdiń belsendi qatysýymyzben qurylǵan bolatyn jáne biz onyń nyǵaıýy úshin barlyq qajetti nárseni jasaýǵa tıispiz. Munyń barlyǵy Qazaqstan­nyń óńirlik jáne jahandyq turaqtylyqty nyǵaıtýǵa qosqan mańyzdy úlesi bolady», dedi. Byltyrǵy jyldyń maýsym aıynda tabysty ótkizilgen mereıtoılyq sammıt syrt­qy saıasatymyzdaǵy kezekti jeńis, elordamyz – Astananyń halyqaralyq ımıdjin joǵary­latqan taǵy bir qadam boldy.
Elbasy N.Á.Nazarbaevtyń «Ishki jáne syrt­qy saıasattyń 2003 jylǵy negizgi baǵyt­tary týraly» Qazaqstan halqyna Joldaýynda: «Qazaqstandaǵy dıplomatııa EýrAzEQ, ShYU, OAYU sııaqty uıymdar basymdyǵyn bekitýge asa nazar aýdarýy tıis», degen bolatyn. Qazaqstan óz táýelsizdiginiń 21 jylynda birqatar halyqaralyq uıymdarǵa múshe bolýmen qatar, sol uıymdardyń qyzmetin jandandyrýda belsendi ról atqardy. Burnaǵy jyly Qazaqstan Respýblıkasynyń Eýropadaǵy qaýipsizdik jáne yntymaqtastyq uıymyna sátti tóraǵalyq etýi sonyń aıqyn dáleli. Al Elbasy N.Á. Nazarbaevtyń Eýrazııalyq ıdeıasy bastamasynyń úsh tuǵyry sanalatyn Eýrazııalyq ekonomıkalyq qoǵamdastyq, Azııa­­daǵy ózara is-qımyl jáne senim sharalary jónindegi keńes pen Shanhaı ynty­maq­tas­tyq uıymynyń halyqaralyq arenadaǵy már­tebesi qazirgiden de joǵarylaı beretindigine tolyqtaı senimdimiz.

Murat NASIMOV,
Qyzylorda «Bolashaq» ýnıversıtetiniń kafedra meńgerýshisi.