Bul joly da solaı, «Aýylǵa Qýandyq kelipti» degendi estigende, áýelgi oıǵa oralǵany osyndaı bir jyp-jyly estelikter bolatyn. Quldyrańdaǵan keshegi qara balanyń, jas ta bolsa oıynyń óristiligi, paıymynyń tereńdigi, pikiriniń parasattylyǵy eske sap ete túsken sonda.
«Kezdessek keńesýge ýaqyty bolar ma eken?» degen oımen kórshi aýyl Qyrǵyzsaıdaǵy Qapsalań qarııanyń úıine at basyn burdym. Burynǵy ádetimizben shúıirkelese kettik. Áńgimeniń arasynda onyń aýylda biraz kún aıaldaıtynyn ańǵardym. Búginde túgel túrkiniń bas qalasyna aınalǵan elordamyz – Astanadaǵy Qalıbek Qýanyshbaev atyndaǵy akademııalyq qazaq mýzykalyq drama teatrynyń jetekshi akteri, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, ekranda – batyr Sardardy, partızan Qasymdy, sahnada kemeńger handarymyz – Kereı men Abylaıdy kemeline keltire keıiptegen áıgili ártispen aýyl jastaryn júzdestirip, taǵylymdy kesh uıymdastyrý oıǵa orala ketti. Nıetimizge saı, aýdan ákimdigi de oıymyzdy birden qup kórip, Qýandyqtyń ózimen kelistik. Suhbatymyz erkin pikir almasý rásiminde ótti.
Aýdandyq kitaphananyń oqyrmandar zalyna jınalǵan qaýym akterdiń jarqyldaı kúlip, óner jaıly tolǵanǵan jyp-jyly áńgimesinen keıin áp-sátte jadyrap sala berdi. Emen-jarqyn saýaldaryn qoıyp, tushymdy jaýap aldy. Sahna sańlaǵynyń áńgimesine arqaý bolǵan qazaq óneriniń korıfeıi – Káýken Kenjetaevpen alǵashqy kezdesýi, óner ólkesindegi ustazdary, sáttilikteri men sátsizdikteri, arman-tilekteri, óner jolyndaǵy qyzyqtary aýdıtorııanyń úlken yqylasyna bólendi. Ásirese osy bir esten ketpes júzdesýdiń kórki bolǵan – ol árıne Qýandyqtyń qaıtalanbas óneri edi. Júzine nur uıalaǵan akter ortaǵa shyǵyp Abylaı hannyń monologyn oqyǵan kezde tebirenbegen, rýhtanbaǵan halyq kemde- kem. Kózderinde ot oınaǵan jastardyń sol kezdegi jalyn atqan janaryn sózben jetkizý áste múmkin emes. Ony tek kózben kórý kerek.
«Qazaqtyń qaıran dalasyn,
Jaǵasy jaılaý el qylam!
Qara sıraq balasyn,
Basqalarmen teń qylam!
Osy jolda, áleýmet,
Taısalar bolsam –
maǵan sert,
Taıqyp ketseń, saǵan sert!
Eremisiń, áleýmet! – degende Qýandyq akter emes, beınebir han Abylaıdyń ózine aınalyp ketkendeı. О́ne boıdy shymyrlatyp, qandy týlatar erdiń alapat únin estip, ot bolyp janǵan janaryna kóziń túskende eriksiz «Iá, eremiz!» dep atoılap, ornyńnan turyp kete jazdaısyń. Sózdiń, únniń qudiretine bas ıesiń! Abylaı ańsarynyń halyq kókeıi men óz ishińizdegi rýhyńyzben ushtasqanyna kýá bolasyz. Elbasy aıtqan ulttyq kodtyń, rýhyńyzdyń jańǵyrýy degen osy. Ańǵarasyz da, ártistiń sonaý V-VI ǵasyr burynǵy Abylaı armanyn búgingi urpaǵyna jalǵastyrǵan sheberligine, róliniń shynaıylyǵyna tánti bolasyz. Iá, bul – óner!
Keshegi aýyldyń qarapaıym qara balasynyń búgingi bıigin kórip, parasatyn paıymdap, sol oqyǵan mektepte sabaq bergenimizge maqtanyp, erekshe bir marqaıý sezimin bastan keshtik dál sol sátte. Jastardyń janarynan «Men de erteń osyndaı elimniń erke uly, azamat akteri, maqtanyshy bolamyn» degen asqaq armannyń júrek túkpirine ornap úlgergenin ańǵarǵandaı boldyq.
Aqıqatyn aıtsaq, túp-tegimiz sonaý Edil patsha, Kúltegin, Tonykókten bastalady ǵoı. Áıtse de tól tarıhymyzdyń keıbir kezeńderine jete mán bermeppiz. Osy oıdy kezdesý keıipkerimen bóliskenimizde, ol qalta telefonyndaǵy aqboz atpen sahnaǵa shyqqan Abylaı rólindegi sýretin kórsetti. Baǵanaǵy áser tipti órship, aqboz at ústindegi halqyn azattyqqa, eldikke, birlikke shaqyryp turǵan Abylaı – Qýandyqty kórgendegi sezimniń asqaqtaýyn aıtsańyzshy! Kelesi kúni Qyrǵyzsaı, Jańasaı, Birlik-Súmbe, Shoshanaı, Súmbe mektepteri oqýshylarymen bolǵan kezdesýdi de Abylaı hannyń rýhty monologymen bastaýymyz osy bir tamasha sezimniń áserinen bolatyn.
«....О́z ulyn, óz erlerin eskermese, el, tegi, qaıdan alsyn kemeńgerdi?!» dep Ilııas Jansúgirov jyrlamaqshy, osyndaı talantty uldaryn týǵan topyraǵynyń qurmettep, elep-eskerip turýy – keleshek urpaq úshin úlken taǵylym. Aýyl, aýdan basshylary naýqanshyldyqtan arylyp, qasıetti topyraq túletken daryndy uldary men qyzdaryn jıi-jıi týǵan jerine shaqyryp, jergilikti halyqpen júıeli túrde júzdestirý sharalaryn uıymdastyryp tursa, nur ústine nur bolar edi. Bul da urpaq sabaqtastyǵynyń bir parasy ekeni sózsiz.
Jánet KERIMQUL,
«Urpaq paryzy» qoǵamdyq uıymynyń tóraǵasy
Almaty oblysy
