Qytaıdyń jańa basshysy – Sı Szınpın

Beısenbi, 15 qarasha 2012 7:33

QHR jáne álemdik qoǵamdastyq

Jańa myńjyldyqtar toǵysyndaǵy ǵalamshardyń saıası-áleýmettik jaǵ­daı­y­na az-kem zer salǵan kisige álem na­za­ry­nyń kóbirek Azııa qurlyǵyna, onyń ishinde Qytaıǵa aýǵany aıqyn ań­ǵa­ry­lady. Jasyratyn nesi bar, ótken HH ǵasyrdyń basynda Azııa qurlyǵy baryp turǵan mesheý, jubyna jetken kedeı, batys otarshyldarynyń jappaı ezgisi men bılep-tósteýindegi qarańǵy qurlyq edi. Atap aıtqanda, ol zamanda Qytaıdyń soltústik-shyǵys aımaǵy­nyń ózgeler tarapynan bóliske túsip jat­qany óz aldyna, tipti Beıjiń, Shań­haı, Tıanzın sekildi el tirliginiń kúre­ta­myry bolyp esepteletin iri qala­la­ry­nyń tizgin-shylbyry da batys el­de­riniń qolynda bolatyn.

Beısenbi, 15 qarasha 2012 7:33

QHR jáne álemdik qoǵamdastyq

Jańa myńjyldyqtar toǵysyndaǵy ǵalamshardyń saıası-áleýmettik jaǵ­daı­y­na az-kem zer salǵan kisige álem na­za­ry­nyń kóbirek Azııa qurlyǵyna, onyń ishinde Qytaıǵa aýǵany aıqyn ań­ǵa­ry­lady. Jasyratyn nesi bar, ótken HH ǵasyrdyń basynda Azııa qurlyǵy baryp turǵan mesheý, jubyna jetken kedeı, batys otarshyldarynyń jappaı ezgisi men bılep-tósteýindegi qarańǵy qurlyq edi. Atap aıtqanda, ol zamanda Qytaıdyń soltústik-shyǵys aımaǵy­nyń ózgeler tarapynan bóliske túsip jat­qany óz aldyna, tipti Beıjiń, Shań­haı, Tıanzın sekildi el tirliginiń kúre­ta­myry bolyp esepteletin iri qala­la­ry­nyń tizgin-shylbyry da batys el­de­riniń qolynda bolatyn. Ony az deseńiz, batystyq óktem kúshterdiń tutas bir alyp eldi ekige (QHR, Taıvan) bólip tastaǵany da sol kezeńniń enshisinde. Al Qytaıdan ózge Koreı túbegi, Ún­di­qytaı, Bırma, Fılıppın sekildi elder batystaǵy alpaýyttardyń otar nemese jartylaı otar óńirine aınalǵan bolsa, Úndi saharasy, Malaı túbegi, Indonezııa araldary otarshyldardyń Qıyr Shyǵysqa jasaıtyn ekspancııasynyń se­nimdi bekinisi bolatyn.

Búginde dúnıe júzi halqynyń jartysynan astamy mekendep otyrǵan sary qurlyqtaǵy da­my­ǵan jáne damýshy memleketter álem­dik ekonomıkanyń ortalyǵyna ǵana emes, halyqaralyq saıası arenadaǵy jańa kúshke aınaldy.

Sol azııalyq alyptardyń ishinde, ásirese, Qytaı Halyq Respýblıkasy­nyń alar orny alabóten. Onyń ózindik sebepteri de jetkilikti. Atap aıtqanda, el terrıtorııasy jaǵynan Azııa qur­ly­ǵyn­da ǵana emes, dúnıe júzi boıynsha úshinshi orynda turatyn Qytaı ǵalam­shar­dan 9 mıllıon 600 myń sharshy sha­qyrymdyq jer aýmaǵyn ıelenip otyr. Tabıǵı resýrstarynyń túri de, qory da birshama mol, tipti kóptegen mıneraldy resýrstar qory jaǵynan álemniń al­dyń­ǵy qatarynda turady. Al Qytaıǵa álemniń jiti nazar aýdarýynyń taǵy bir sebebi ne degende, eldegi demogra­fııa­lyq jaǵdaı aldymen oıǵa oralady. Qa­zir Qytaıdyń jalpy jan sany 1,5 mıl­lıardqa jetti. Bul kúlli Jer júzinde tirlik etip jatqan 6 mıllıard adamnyń tórtten biri qytaı degen sóz. Salys­tyrmaly túrde aıtqanda, Qytaıda 4 AQSh nemese 9 Reseı ómir súrip jatyr. Al bizdiń Qazaqstannyń jalpy jan sany nebári 17 mıllıonǵa taıaý bolsa, Qytaıdyń Beıjiń, Shańhaı cııaqty iri qalalarynyń turǵyndar sany 20 mıllıonnan baıaǵyda asyp ketken.

Jalpy, Qytaı damýynyń álemdik saıasat pen ekonomıkaǵa tıgizer mańyz­dy yqpalyn eshkim de joqqa shyǵara almaıdy. Bul yqpal týraly ha­lyq­ara­lyq qoǵamdastyqta eki túrli kózqaras bar. Bireýler Qytaıdyń damýy ózge elderge, ásirese, mańaıyn­da­ǵy damýshy elderge tyń múmkindikter, ıgilikter ákeledi dese, endi bireýler Qytaıdyń damýy álemdegi turaqtylyq pen beı­bitshilik úshin óte qaýipti, se­bebi, ol derjavalar arasyndaǵy baqta­lastyqty órshitedi dep qaraıdy.

Qazirge deıingi jalpy jaǵdaıǵa nazar aýdaratyn bolsaq, QHR-dyń sońǵy shırek ǵasyrdaǵy damýy álemdik ekonomıka men geosaıasatqa aıtarlyqtaı oń yqpal etip kele jatqanyn ańǵarý qıyn emes. Atap aıtar bolsaq, sońǵy 10 jyl ishinde Qytaıdyń álemdik ekonomı­ka­nyń damýyna 20 paıyzdan artyq úles qos­qany belgili bolyp otyr. Iаǵnı, QHR jyl saıyn 750 mıllıard AQSh dollary kólemindegi taýardy shetelderden ımport etip otyrǵan bolsa, bul qatysty memleketter men aımaqtarda 14 mıllıonnan astam adamnyń jumys­pen qamtylýyna múmkindik berip otyr degen sóz. Bir ǵana 2011 jyly QHR-dyń ımport-eksportynyń jalpy kólemi 1 trıllıon 700 mıllıard AQSh dollaryn qurap, halyqaralyq saýda jalpy kóleminiń 10 paıyzyn ıelendi. Eldiń ishindegi suranys pen tutyný qajetin qam­tamasyz etý úshin Qytaı álemdegi eń úlken tutyný naryǵyna aınalýǵa múd­deli bolyp otyr, mundaı jaǵdaıda ımport kólemi aldaǵy ýaqytta tabıǵı túrde artady.

2011 jyldyń sońynda Qytaıǵa tar­tylǵan syrtqy ınvestısııa kólemi 1 trıllıon 160 mıllıard AQSh dollaryn qurady. Bul taǵy bir jaǵynan shetel ınvestorlarynyń Qytaıdan alatyn paıdalarynyń da jyldan jylǵa artyp otyrǵanyn ańǵartady. Al 2011 jyly Qytaıdyń syrtqy ınvestısııasy 685 mıllıard 800 mıllıon AQSh dollaryn quraǵany belgili. Bul kórsetkish Qytaı ınvestorlarynyń ózderi turǵan memleketke tólegen ártúrli salyqta­ry­nyń jalpy kólemi 220 mıllıard AQSh dollarynan asyp jyǵylǵanyn, sonymen birge, olardyń 1 mıllıonǵa taıaý jer­gilikti azamatty jumyspen qamtyp otyrǵanyn kórsetedi. Al 1997 jyly Azııadaǵy qarjy daǵdarysy nemese 2008 jylǵy halyqaralyq qarjy daǵda­ry­sy kezinde Jer júzindegi nebir alpaýyt elderdiń ekonomıkasy shatqaıaq­tap, yrysy shaıqalǵanda, Qytaıdyń syr bermegeni óz aldyna, kerisinshe, ma­ńaıyndaǵy kóptegen elderge qar­jylaı kómek kórsetip otyrdy.

Qytaı – BUU-nyń Qaýipsizdik Keńe­si­ne turaqty múshe memleketterdiń ishin­de mámilegerleri eń kóp el, sondaı-aq basqa elderge ıadrolyq qarýdy birin­shi bolyp qoldanbaıtynyn, ıadrolyq qarýsyz elderge nemese ıadrolyq qa­rý­syz óńirlerge ıadrolyq qarýdy múlde qoldanbaıtynyn nemese olarǵa qyr kórsetpeıtinin ashyq jarııalaǵan ıadro­lyq derjava. Qazirge deıin Qytaı qur­lyq arqyly shektesetin 12 kórshi memleketpen tarıhı shekara máselesin beı­bit jolmen sheship aldy. Ári qalǵan kór­shi memlekettermen qurlyqtyq jáne teńiz aıdynynyń shekarasy týraly má­se­leni de únqatysý arqyly sheshý qaǵı­datyn ustanyp otyr. Ǵalamshardyń ár-túrli óńirinde týyndap jatatyn ótkir máseleler tóńireginde keńesip, pikir­le­sip sheshý jolyn usynyp, halyqaralyq daýly máselelerdi ylǵı da beıbit jolmen retteýge, áste kúsh qoldanbaýǵa mu­ryndyq bolýda. Ásirese, bul sońǵy jyldardaǵy AQSh pen Irak, Sırııa má­se­lesi, Iran men Soltústik Koreıa­nyń ıadrolyq máselesi bolsyn, Qytaı BUU Qaýipsizdik Keńesinde úılestirý men sheshim etýge belsene atsalysyp keledi. Bárinen de mańyzdysy, búgingi kúni kez kelgen halyqaralyq kúrdeli máseleni sheshýde álemdik qoǵamdastyq Qytaı­dyń pikiri men ustanymyna qurmetpen qaraıtyny qalypty úrdis­ke aınaldy.

Jańa Qytaıdyń jańa basshysy

1949-1978 jyldar aralyǵynda QHR ásire shoǵyrlandyrylǵan josparly ekonomıka júıesinde tomaǵa-tuıyq kúı ke­ship keldi. 1978 jyly Den Sıaopın bı­lik basyna kelisimen qajyrly kúres, ty­nymsyz izdenis nátıjesinde júıege reforma jasaý, syrtqa esik ashý saıasaty jolǵa qoıylyp, Qytaıdyń jaǵ­daıyna úılesetin damý jolyn, ıaǵnı «qy­taılyq erekshelikke ıe sosıalızm jolyn» tapty.

Al álemdik qoǵamdastyqtyń, ásire­se, álemdik saıası-sarapshylardyń nazary sońǵy kúnderde QHR-dyń sý jańa bas­shysy Sı Szınpınge aýǵany bel­gi­li. Olaı bolatyn jóni de, qısyny da bar. Sebebi Sı, birinshiden, QHR quryl­ǵan­nan keıin ómirge kelgen Qytaıdyń jańa býyn urpaǵy. Ekinshiden, eldiń bu­rynǵy basshylary sekildi kúrdeli saıası-áskerı kúresterde shynyqpaǵan adam. Úshinshiden, ol «úlken shańy­raq­ta», aǵa býyn memleket basshysynyń ot­basynda ómirge kelgen azamat. Tór­tin­shiden, jasynan demokratııashyl, reformashyl ákeniń tárbıesin kórgen adam. Iаǵnı, onyń ákesi úlken Sı, sonaý Den bıligi tusynda demokratııashyl jas­tardyń qozǵalysyna (1989) búı­regi burǵany úshin bılikten shettetil­gen bolatyn. Besinshiden, onyń bılikke kelgen kezi resmı Beıjińdegi Szıan Szemın bastaǵan «shanhaıshyldar» toby men Hý Szıntao bastaǵan «komsomoldar» toby qarym-qatynasynyń salqyn tartqan kezeńimen tuspa-tus kelip otyr. Altynshydan, sońǵy kezderde kúr­delene bastaǵan QHR men Japonııa, AQSh, Vetnam, Fılıppın ara­syndaǵy máselelerdi sheshý, retteý min­detteri de jańa basshynyń enshisine buıyryp otyr. Jetinshiden, sońǵy on­shaq­ty jyl­dyń júzinde Qytaıdaǵy aýqat­­ty­lar men kedeılerdiń aıyrma­shy­lyǵy shekten tys alshaqtap ketkeni­men tynbaı, eldegi olıgarhtardyń bı­likke um­ty­lý nıeti de jıi baıqalyp qalýda. Mine, eldiń ishi-syrtyndaǵy osy jáne ózge de aýqymdy saıası-áleý­mettik máselelerdi retteýge, QHR se­kil­di alyp ta kúrdeli eldi basqarýǵa jańa basshy qanshalyq daıyn? QHR-dyń ishki jáne álemdik geosaıasattaǵy ustanymynda nendeı betburystar bolady? degen su­raqtar tóńireginde, anaý-mynaý emes, nebir alpaýyt elderdiń bastary qatýda. О́ıtkeni, árbir qadamy, árbir tynysy álemniń ekonomıkalyq jaǵdaıy men saıa­sı atmosferasyna tikeleı áser ete­tin alyp eldiń bıligi aýysyp jatqanda, taqqa otyrǵan jańa basshynyń kim ekenine, bılikke qalaı kelgenine, kisilik hám saıası beınesine nazar aýdarý, túp­tep kelgende, óz elińniń erteńi týraly tolǵaný degen sóz. Olaı bolsa, Sı Szınpın kim?

Sı Szınpın, 1953 jyly 15 maýsymda Beıjiń qalasynda ómirge kelgen. Atajurty Shanshı ólkesiniń Fýpıń aýdany. 1974 jyldan Qytaı KP múshesi. Eki mamandyǵy bar. Alǵashynda Qy­taı­daǵy eń bedeldi joo bolyp esep­te­le­tin Sınhýa ýnıversıtetiniń gýmanı­tar­lyq ǵylymdar ınstıtýtynan marksızm teorııasy men saıası-ıdeıalyq tár­bıe mamandyǵyn, keıin taǵy da atalǵan oqý ornynyń hımııa fakýltetinen ınjener-hımık mamandyǵyn alyp shyq­qan. Ekonomıka basqarý mamandyǵy boıynsha magıstr akademııalyq dáre­je­si, saıası-zań mamandyǵy boıynsha PhD doktor ǵylymı dárejesi bar. Eńbek jolyn qabyrǵasy qatpaǵan 16 jasynda (1969 jyly) bastaǵan Sı sol kezdegi saıasat boıynsha «eńbekpen tárbıelený­shi jas» retinde Shanshı ólkesine qa­ras­ty Iаnchýan aýdanynyń Lıańszıahe qys­taǵyna baryp, jas dıqan bolyp, egin­shilikpen aınalysqan. 1974 jyly atal­ǵan qystaqtaǵy kommýnıster ony bir­aýyzdan jergilikti partııa uıymynyń jetekshisi etip saılaǵan. 1975-1979 jyl­dary Sınhýa ýnıversıtetinde stýdent. 1979-1982 jyldary QHR mınıstrler kabınetinde, Ortalyq áskerı is­ter komıtetiniń apparatynda hatshy. 1982-1985 jyldary Hebeı ólkesi Djyń­dıń aýdanynyń partııa, úkimet, áskerı salalarynda jaýapty qyzmetter atqardy. 1985-1988 jyldary Fýszıan ólkesi Shıamen qalasy partkomynyń hatshysy, qala basshysynyń orynbasary. 1988-1990 jyldary Fýszıan ólkesi Nıńde aımaǵy partkomynyń hatshysy, Nıńde áskerı ister komıtetiniń bas hatshysy. 1990-2002 jyldary, Fýszıan ólkesiniń ortalyǵy – Fýchjoý qalalyq halyq qu­ryl­taıynyń (máslıhaty) tóraǵasy, Fýchjoý áskerı ister komıtetiniń bas hatshysy, Fýchjoý qalalyq partııa mek­tebiniń dırektory, Fýszıan ólkelik partkomynyń hatshysy, ólke bastyǵy qyzmetterin atqardy. 2002-2007 jyldary Chjeszıań ólkelik partkomynyń hatshysy, ólkelik halyq quryltaıy tu­raqty komıtetiniń tóraǵasy. 2007 jyldan qazirge deıin ilgerindi-keıindi Qy­taı KP Shańhaı qalalyq komıtetiniń hatshysy, Qytaı KP OK saıası bıýro­synyń turaqty múshesi, Qytaı KP OK hatshylar basqarmasynyń hatshysy, Qytaı KP OK janyndaǵy Gonkong, Makao isterin úılestirý tobynyń jetek­shisi, Qytaı KP OK janyndaǵy joǵary partııa mektebiniń dırektory, QHR tór­aǵasynyń orynbasary sııaqty laýazymdy qyzmetter atqaryp keledi.

Joǵaryda biz Sı Szınpındi «úlken shańyraqta, aǵa býyn memleket basshy­sy­nyń otbasynda ómirge kelgen azamat», dedik. Solaıy solaı. Iаǵnı, ol ómir­ge kelgen 1953 jyly ákesi Sı Chjo­ńsıýn QHR Mınıstrler kabınetiniń bas hatshysy bolatyn. Alaıda Qytaı­daǵy «mádenı tóńkeristiń» aldyndaǵy Mao­nyń «tazalaý» naýqany kezinde (1962) ákesi qyzmetten shettetilip, jer aýdarylady. Onyń arty «tergeý, tut­qyndaý, baqylaýda ustaý» sharalaryna ulasyp, 1978 jylǵa deıin jal­ǵasady. Tek 1976 jyly Mao ólip, 1978 jyly bılik basyna Den Sıaopın kelgennen keıin aqtalyp, barlyq saıası, aza­mattyq ataq-abyroıy qalpyna kel­tiriledi. Demek, kishkene Sı toǵyz jas­qa tolar-tolmasta ákesiniń basyna úıi­rilgen taǵdyrdyń qara bulty ol oń-so­lyn tanyp, azamat bolǵanǵa deıin aıyǵa qoıǵan joq. Eger ákesi sol bıik laýazymda aman-esen otyra bergende, bala Sı ıt arqasy qııandaǵy qystaqqa baryp, aýyr eńbek, azapty ómirdi basynan keshirer me edi, keshirmes pe edi?! Qudaı biledi. О́miriniń osy kezeńin bir esteliginde Sı Szınpın: «Ol jyldary men, ara-tura bir aýyryp qalǵan kez­de bolmasa, 365 kúndi múlde demalyssyz ótkizip júrdim. Istemegen ju­my­sym qalǵan joq. Jaýyn-shashynǵa qa­ramaı aýyl adamdarymen birge shóp shaýyp, mal baqtym. Keıde 100 kılo bıdaı salynǵan daǵardy ıyqqa salyp alyp, ondaǵan shaqyrym jerge jaıaý ta­syǵan kezderimiz de boldy…», dep eske alady. Al Lıańszıahe qystaǵynyń sol kezdegi jas dıqan, qazirgi qarııa­lary­nyń biri: «Sı Szınpın sol kezde qa­byr­ǵasy qatpaǵan jas bala bolǵany­men, óte qaısar, eńbekqor edi, ústinde kónetoz maqtaly kók shapany bar bolatyn, belin ylǵı da tok symymen býyp alatyn. Aqpan, naýryz aılarynda aýylda qar erip, sý tasyǵanda, Sı ylǵı da balaǵyn túrip tastap, tastaı sýyq sýdy belsheden keship júrip, janyn salyp isteıtin», dese, taǵy bir qarııa: «Ádette qaladan kelgen jastar shabadandaryna kıim-keshek, ydys-aıaq, azyq-túlik toltyryp ákeledi. Al bala Sıdiń bir shabadan kitap arqalap kelgenin basynda aýyldaǵylar kúlki ǵyp júrdi. Sóıtsek, ol shynynda da kitapqumar bala eken. Sondaı azapty, aýyr jumys istep júrse de, Sı Szınpınniń qoly­nan kitap túspeýshi edi. Tańǵy as ús­tin­de, túski as kezindegi úziliste, keshke qa­raı syǵyraıǵan maı shamnyń jary­ǵyn­da kirpishteı-kirpishteı qalyń kitap­tar­dan bas almaıtyn», deıdi. Qysqasy, Beıjińde, «úlken tóreniń» otbasynda ómir esigin ashqanymen, Sı Szınpınde kisi qyzyǵatyndaı balalyq ta, jastyq dáýren de bolǵan joq. Ol kez, árıne, jalǵyz Sı ǵana emes, tutas QHR halqy ári ash-jalańash ári úreı qushaǵynda ómir súrgen shaq edi.

«Jahandaǵy eń jaqsy jar…»

QHR-dyń sý jańa birinshi hany­my­nyń aty-jóni Pyń Lııýan (orystar Pen Lııýan dep jazady, negizi latynsha transkrıpsııasy Peng Liyuan). Qy­taıda kópten tanymal áıgili ánshi. 1987 jyly olar úılenip, jańa ómirge aıaq basqan kezde, Sı Szınpınnen góri, Pyń hanym elge jappaı tanymal bolatyn. Iаǵnı, ol kezde Sı bar bolǵany Fýszıan ólkesi Shıamen qalasy part­ko­my­nyń hatshysy, qala meriniń orynbasary edi. Ekeýin 1986 jyly Pyń Lııý­anniń qurbysy Shıamen qalasynda tanystyrady. Sol kezdesýde birin biri bir kórgennen qulaı súıgen ekeýi ishteı «armandaǵan adamymdy taptym», dep tarasady.

Sonymen 1987 jyly úılen­gen eki jas uzaq ýaqyt eki qalada turyp keldi. Olar Sı Szınpınniń qyzmeti Ortalyqqa birjola aýysqan sońǵy 6-7 jyldan beri ǵana Beıjińde birge ómir súrip keledi. Búginde Pyń Lııýan hanym Qytaıdyń álemge áıgili tenor ánshisi, qazirgi zamanǵy Qytaıdaǵy ult­tyq án óneriniń eń kórnekti tulǵasy, QHR ulttyq án óneri mamandyǵy boıynsha tuńǵysh magıstr, Qytaı halyq azattyq armııasynyń eń jas generaly, Búkilqytaı Saıası keńesiniń VIII, IX, X shaqyrylymdarynyń depýtaty, QHR jastar birlestigi tóraǵasynyń orynbasary, memlekettik I dárejeli artıst, QHR mýzykanttar odaǵynyń basqarma múshesi, Búkilqytaılyq áıelder birles­ti­giniń turaqty jorasy, Qytaı mem­le­kettik konservatorııasynyń professory, QHR áskerı fılarmonııasynyń kór­kemdik jetekshisi, halyqaralyq dás­túrli án festıvalderiniń birneshe dúrkin bas júldesiniń ıegeri, t.b. tolyp jatqan bas aınalar ataqtar men syı­lyq­tardyń ıegeri bola tursa da, ol osynyń bárin otbasy baqytynan joǵa­ry qoımaıdy. Pyń hanym tilshilerge bergen suhbat­ta­rynda ylǵı da: «Men tek jumysymmen, kásibimmen ǵana bolamyn, otbasy, bala-shaǵa kerek emes deıtinderdi túsin­beı­min. Áıel adam úshin otbasy asqar taý, jyly uıa. Meniń de qytaıdaǵy barlyq shańyraqtar se­kil­di qarapaıym da baqytty otbasym bar. Al meniń kúıeýim jahandaǵy eń jaq­sy jar…», degendi qaıtalaýdan ja­lyqqan emes.

Olardyń Sı Mıńdze esimdi bir qyz­dary bar. Mıńdze bıkesh qazir AQSh-tyń Garvard ýnıversıtetinde oqyp jatyr. Atalǵan oqý ornynyń Davıd esim­di professory tilshilerge bergen suh­batynda QHR «hanshaıymyna»: «О́zge el basshylarynyń balalaryn bylaı qoıyp, Qytaıdyń basqa basshylary­nyń balalarymen salystyrǵanda Sı Mıńdze ózin óte qarapaıym ustaıdy, kishipeıil de ınabatty. Sabaq úlgerimi de óte jaqsy», dep minezdeme beredi. Osynyń ózi de jańa tóraǵanyń kisilik kelbetine qatysty kóp jaıdan derek berse kerek.

Jańa basshy jańa baǵyt ustana ma?

2008 jyly Sı Szınpın QHR tór­aǵa­synyń orynbasary jáne QHR ás­ke­rı isteri komıteti tóraǵasynyń orynbasary bolyp saılandy. Bul Qytaıdaǵy qalyptasqan saıası úrdis, jazylmaǵan zań boıynsha bılik basyna keletin kan­dıdatýranyń aıqyndalǵandyǵyn bildi­redi. Osy kezden bastap halyqaralyq saıası-sarapshylar: «Sı Szınpın bılik basyna kelse qandaı baǵyt ustanady? Qytaıdyń ishki-syrtqy saıasatynda qandaı betburystar bolýy múmkin?» degen máseleni qyzý talqylaı bastady. Talqyǵa tamyzyq bolyp otyrǵan sebep, Sı Szınpınniń bul laýazymǵa birsydyrǵy, dástúrli jolmen jaılap júrip kelgendiginde. Shynynda da onyń búginge deıingi saıası ómirinen eldiń ishi-syrtyn eleń etkizerdeı elden erek jetistikti de, sonymen qatar, shalys basqan qatelikti de, ańdamaı sóılegen aýsaı sózdi de kóre almaısyz. Budan onyń óz pikiri joq, qoı aýzynan shóp almas maýbas oryndaýshy degen uǵym týmaýǵa tıis. Sebebi, «árbir jeke adam ózinshe bir álem» degen uǵym bar ǵoı, al muny «árbir jeke qytaı óte kúrdeli bir álem» dep ózgertip aıtýǵa tolyq negiz bar. Endeshe, resmı Beıjińniń bılik dálizindegi osyndaı «óte kúrdeli álemderdiń» shoǵyrynan, názik te qym-qýyt, semserdeı qylpyldap, jaýhardaı myń qubylyp turǵan, qııan-keski kúres, myltyqsyz maıdannan ús­ti­ne qylaý qondyrmaı búgingideı aby­roıǵa jetý «men-men» degen saıasat­ker­diń báriniń qolynan kele beretin sharýa emes. Eger ol óz minezi, óz pikiri joq, tek qana oryndaýshy bolatyn bolsa, ús­timizdegi jyldyń tamyz aıynda Qytaı KP OK-niń Beıdaıhe sanatorııinde ót­ken erekshe qupııa jınalysynda Sı el­degi óte yqpaldy eki birdeı (Chıao Shy, Sýń Pıń) aqsaqaldan «syn, eskertý» es­timegen bolar edi. Iаǵnı, aǵa býyn mem­leket basshylary Sı Szınpın bas­taǵan eldiń jańa býyn basshylaryn «senimsiz, til almaıdy» dep ashyq jaz­ǵyr­dy. Sıdiń konservatorlarǵa «senim­siz» bolýy, olar­dyń «tilin almaýy» neni túsin­diredi? Árıne, bul bir ja­ǵy­nan onyń óz beti, óz pikiri bar ekendigin ańǵartsa, taǵy bir jaǵynan onyń saıası usta­ny­my men bet-baǵdaryn da bildiredi.

Qytaıdyń eń joǵarǵy bılik bu­taq­tarynda burynǵy tóraǵa Szıan Szemın ósi­rip, otyrǵyzyp ketken kadrlar sho­ǵyry bar, olardy jurt «shańhaı­shy­l­dar toby» dep ataıdy. Al bılikten áli to­lyq ketip úlgermegen Hý Szıntao­nyń kadrlary da az emes. Olar «komsomoldar toby» dep atalady. Bunyń syrtynda bılik dálizinde Maomen zamandas, Denmen zamandas burynǵy aq­sa­qal basshylardyń balalary men neme­releri de qaýlap, qaptap ósip keledi. Olar «tóreler toby» dep atalady. Bular óz ishinen taǵy «konservatorlar», «reformatorlar» dep taǵy eki úıekke jikteledi. Osyndaı qym-qýyt, jik-jik saıası elıta ótken jolǵy XVII quryl­taıda ary yrǵasyp, beri yrǵasyp, óz tańdaýlaryn ótkize almaı, ortaq kandıdatýra retin­de Sı Szınpınge toq­ta­ǵa­ny belgili. Bul jaǵdaı Sıdiń bılikke kelýine úl­ken utys alyp kelgenimen, aldaǵy ýa­qyt­ta úlken áýreshilik te osydan týyndaıyn dep tur. Eldiń ishi-syrtyndaǵy saıası sarapshylardyń bol­jamyna qu­laq túretin bolsaq, bu­rynǵy eki tóraǵa­nyń ekeýi de (Szıan jáne Hý) perde artynda turyp alyp, Sı arqyly óz «saıasattaryn» júrgizgisi kelýi múmkin. Sol kezde Sı bul tyǵyryqtan qalaı shyǵa­dy?! Jalpy, Sı óziniń saıası ustanymy boıynsha kóbirek Szıan Szemınge beıim. Ekeýi de elde saıası reformalar qadamyn jedeldetýdi qoldaıdy. Eger Sıdiń búıregi «shańhaıshyldar tobyna» burylatyn bolsa, 2013 jylǵa deıin memleket tóraǵalyǵyn, 2014 jyl­ǵa deıin áskerı bılikti sheńgelinde ustap turatyn Hý Szıntao qarap jata ma?! Eger Sı «komsomoldar tobynyń» jyryn jyrlap ketetin bolsa, «shań­haıshyldar toby» men «tóreler toby» bul máselege jaı ǵana «bopty» dep, oıynnan typ-tynysh shegine qoıa ma?! Meıli qalaı bolǵanda da, Sıdiń ysyl­ǵan saıasatker ekeni ras bolsa, aldaǵy ýaqytta QHR memleket tóraǵalyǵy men Áskerı ister komıtetiniń tóraǵalyǵyn tolyq alyp bolmaıynsha, «ógizdi de óltirmeýge, arbany da syndyrmaýǵa» tyrysýmen birge, jalpy «komsomoldar to­bynyń» yqpalyna beıimdelýi múm­kin.

Demek, QHR jańa basshysynyń taq­qa otyra salyp, «oılaǵan ustanym, qa­laǵan baǵytym osy» dep tartyp ketýine múmkindigi joq. Sebebi, ol elde, qaı deńgeıdegi basshy bolmasyn, ár qandaı máseleni bir ózi «aıttym bitti, kestim úzildi» dep sheshe almaıdy. Júıe sondaı.

Al endi birer sóz jańa basshynyń Qazaqstan-Qytaı qarym-qatynasy týraly kózqarasy. Jalpy, Qytaıda, el ishinde qandaı yryń-jyryń bolyp jatsa da, memleket, ult taǵdyryna saıatyn máselede birigip ketedi. 1930-jyldary japondar Qytaıǵa basyp kir­gende, ata jaý Mao Szedýn men Chan Kaıshıdiń ózi qol ustasyp, japondardy qýyp shyqty. Demek, Hý Szıntaonyń ornyna kim kelse de, ishki saıasatty qaıdam, syrtqy saıasatynda beıbereket betburys bola qoımas edi. Sebebi, bul saıasat o basta-aq el taǵdyry men ult bolashaǵy turǵysynan jasalyp qoıǵan. Sondyqtan Sıdiń QHR men Qazaqstan arasyndaǵy qarym-qatynasty odan saıyn nyǵaıtpasa, álsiretpesi anyq. Onyń bul kózqarasy bıyl maýsym aıynda Beıjińge ShYU-ǵa múshe elder basshylarynyń sammıtine qatysý úshin barǵan Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti N.Á.Nazarbaevpen kezde­sýin­de málim boldy. Iаǵnı, bizdiń Elbasymyzben bolǵan resmı áńgimesin: «Dıplomatııalyq qarym-qatynas ornat­qan 20 jyldan beri QHR men Qazaqstan qarym-qatynasy aqaýsyz, qarqyndy damyp keledi. Siz qytaı halqynyń jaqsy dosysyz jáne Qytaı-Qazaqstan dosty­ǵy men yntymaqtastyǵynyń damýyna júıeli túrde kóp kúsh-jiger jumsap kelesiz. Biz Sizdiń eki el arasyndaǵy dostyqty damytýǵa qosqan zor úlesi­ńizdi joǵary baǵalaımyz. Siz Tóraǵa Hý Szıntao ekeýińiz memleket basshylary retinde eki el arasyndaǵy yntymaqtas­tyqty damytý úshin jańa strategııalyq kóp qyrly jospardyń qalybyn aıqyn­dadyńyzdar», dep bastaǵan ol, ekijaq­ty qarym-qatynastardy damytýdyń aldaǵy betalysy men múmkindikterine de basa nazar aýdardy. N.­Á.Na­zar­baev­pen bolǵan sol jolǵy kezdesýinde Sı Szınpın taǵy da Qytaı Qazaqstanmen barlyq sala boıynsha qarym-qatynas­tardy odan ári damytý nıetinde ekenin erekshe atap ótti. Sondaı-aq «Qazaqstan Qytaıdyń senimdi strategııalyq árip­te­si, tatý kórshisi ǵana emes, Ortalyq Azııa óńirindegi kóshbasshy el» eken­digin shegeleı aıtqan ol, eki el jer jaǵdaıynyń tıimdiligin tolyq paıdalanyp, ekonomıkalyq damýda biriniń kemdigin biri tolyqtyryp otyrý, sonymen birge, aldaǵy ýaqytta shekaralyq óńirlerdegi saýdanyń kólemin arttyryp, strategııalyq iri jobalardy bir­lesip júzege asyrý, shekara óńiri tur­ǵyndarynyń barys-kelisin nyǵaıtyp, eki el qarym-qatynasynyń damýyna halyqtyq sıpat berý, sol arqyly eki eldiń múddesin qorǵaý men aımaqtaǵy turaqtylyq pen qaýipsizdikti saqtaý, t.b. keleli máselelermen oı bólisken bolatyn. Qysqasy, aldaǵy «Sı Szınpın dáýiri» tusynda da Qazaqstan men QHR qarym-qatynasy ózara senim, ózara tıimdilik, beıbit qatar ómir súrý ustanymdary negizinde senimdi dostyq pen tatý kórshilik baılanystaryn ári qaraı jalǵastyra beredi dep senimmen aıtýǵa bolady.

Dúken MÁSIMHANULY,

L.N.Gýmılev atyndaǵy

Eýrazııa Ulttyq ýnıversıteti

qytaı tili kafedrasynyń meńgerýshisi,

fılologııa ǵylymdarynyń doktory,

professor.