Pákistan bıligi aıypty ma?
Atalǵan lańkestik oqıǵa Kashmırdiń Úndistanǵa qaraıtyn aýmaǵyndaǵy Pýlvama qalasynda, úndistandyq áskerı kólikter qaz-qatar júrip kele jatqanda jasalǵan. Naqtylaı aıtqanda, jankeshti óziniń basqarýyndaǵy jarylǵysh zat ornatylǵan mashınany álgi kólikterdiń birine soǵady. Sonyń saldarynan Úndistanǵa tıesili áskerı kólikterdiń birinde otyrǵan 45 polısııa mert boldy. Úndistan tarapy habarlaǵandaı, jarylysty Kashmırdiń 22 jastaǵy turǵyny jasaǵan. Kóp uzamaı atalǵan lańkestik shabýyldy «Jaısh-e-Muhammed» toby moınyna aldy. Bul toptyń jarylysty óz moınyna alýy Pákistanǵa ońaı tımeı tur. О́ıtkeni, «Jaısh-e-Muhammed» – osy eldiń aýmaǵynda ornalasqan, Djammý men Kashmır shtatyn Úndistannan bólip, Pákistanǵa qosýdy kózdep júrgen uıym. Úndistan jaǵy bul top Pákistan bıliginen qoldaý taýyp otyr dep esepteıdi.
Resmı Delı osy lańkestik shabýylǵa Pákistan bıliginiń qatysy bar ekenine bek senimdi. Osy oraıda Úndistan premer-mınıstri Narendra Modı Pýlvamadaǵy shabýylǵa tıisti jaýap beriletinin málimdeı kelip, el áskerine shekara mańynda kez kelgen áskerı qımyl jasaýǵa ruqsat berdi. Al resmı Islamabad qarsy taraptyń barlyq aıyptaýlaryn joqqa shyǵaryp baǵýda. Pákistan premer-mınıstri Imran Han jarylysty uıymdastyrýshylar tabylsa, olardy jazalaýǵa daıyn ekenin málimdep, «Bul shabýylǵa shyn máninde pákistandyq taraptyń qatysy bar ekeni rastalsa, kinálini bizge berińizder. Biz shara qoldanamyz», dedi.
Jarylystan keıingi jaǵdaı
Pýlvamadaǵy oqıǵadan keıin Úndistan qalalarynda narazylyq kúsheıdi. Turǵyndar Pákistannyń týyn órtedi. Pákistannan Úndistanǵa keletin taýarlarǵa keden salyǵy 200 paıyzǵa ósti. Qos tarap ta óz elshilerin keri qaıtaryp aldy. Ile úndi polıseıleri Úndistanǵa qaraıtyn Djammý men Kashmır óńirinde 20 adamdy tutqyndaǵan. Sondaı-aq Djammýda Úndistan polıseıleri men qarýly toptar arasynda qaqtyǵys bolyp, toǵyz adamnyń qaza tapqany málim boldy. Olardyń beseýi – úndistandyq áskerı bolsa, bireýi qarapaıym turǵyn, úsheýi «Jaısh-e-Muhammed» tobynyń múshesi kórinedi.
Joǵaryda aıtylǵan oqıǵalardan bólek, 26 aqpanda Úndistan áýe kúshteri Pákistanǵa tıesili Kashmır aýmaǵynda ornalasqan «Jaısh-e-Muhammed» tobynyń bazasyna shabýyl jasaýy máseleni tym kúrdelendire tústi. Naqtylaı aıtqanda, Úndistan áskerı áýe kúshteriniń 12 joıǵysh ushaǵy «Jaısh-e-Muhammed» lańkestik uıymynyń jattyǵý lagerin qıratqan. Keıbir derekter boıynsha, áýe shabýylynan uıymnyń 300 jasaǵy kóz jumǵan.
Osyndaı qarbalasty shaqta, ıaǵnı 27 aqpanda pákistandyqtar Úndistannyń eki ushaǵyn atyp túsirip, eki ushqyshty tutqyndaǵany belgili boldy. Bul týraly Pákistan qarýly kúshteriniń ókili general-maıor Asıf Gafýr: «Úndistandyq eki ushaqty atyp túsirdik. Olardyń biri bizdiń aımaǵymyzǵa, ekinshisi Kashmırdiń Úndistanǵa qaraıtyn bóligine qulady. Eki ushqysh ta tutqyndaldy. Olardyń biri jaraqattanyp, aýrýhanaǵa jetkizildi. Oǵan qajetti medısınalyq kómek kórsetiledi. Ekinshi ushqysh abaqtyǵa qamaldy», dep habarlady. Keıinirek Pakistan Today agenttigi ustalǵan ushqyshtardyń biriniń beınesi túsirilgen beınejazba jarııalady.
Kashmır daǵdarysy – álemdik másele
Kashmır máselesi 1947 jyly Úndistan men Pákistan óz táýelsizdikterin alǵan kezden bastalǵan. Sol tusta halqynyń 70 paıyzy musylman Kashmır óńiriniń bıleýshisi Harı Sıngh Úndistanǵa qosylý týraly sheshim qabyldaǵan-dy. Bul sheshimge Pákistan tarapy kelispeı, aqyrynda 1947 jyly atalǵan aımaqta Pákistan men Úndistan arasynda 1949 jylǵa deıin jalǵasqan soǵys boldy. Bul qaqtyǵys BUU-nyń aralasýymen toqtaǵan-dy. Sodan 1949 jyldyń 27 shildesinde shekara syzyǵy belgilenip, Batys jáne Soltústik Batys Kashmır Pákistanǵa, al aımaqtyń qalǵan kóp bóligi Úndistanǵa baǵyndyryldy. Alǵashqyda osylaısha túıtkildi máseleniń sheshimi tabylǵandaı bolǵan. Biraq kóp ótpeı jaǵdaı basqa arnaǵa burylyp ketti.
Túsindire ketsek, 1952 jyly shildede Úndistan úkimeti men Kashmır bıleýshisi arasynda «Delı kelisimi» jasalyp, sonyń nátıjesinde, ólke Djammý jáne Kashmır shtaty degen atpen Úndistan quramyna engizildi. Sóıtip Úndistan bul másele birjola sheshimin tapty dep eseptegen-di. Pákistan jaǵy buǵan kelispeı, Djammý jáne Kashmırde referendým júrgizýdi talap etti. Referendým ótkizýge Úndistan kónbedi. О́ıtkeni atalǵan shtattaǵy halyqtyń deni musylman bolǵandyqtan, tańdaý nátıjesi ózderiniń kóńilderinen shyqpaıtynyn túsindi. Daý osylaısha kúrdelenip ketti. Sodan eki el arasynda 1965 jyly qarýly qaqtyǵys bolyp, ol KSRO jáne birqatar elderdiń aralasýymen toqtatyldy. 1971 jyly taǵy da qos taraptyń arasynda qarýly qaqtyǵys boldy. Osy úsh soǵystan bólek, búginge deıin bolǵan, kóptegen azamattardy opat etken kóptegen lańkestik oqıǵalar eki el arasyndaǵy ordy tereńdete tústi.
Munyń barlyǵy Kashmırdi Azııadaǵy eń qaýipti aımaqtardyń birine aınaldyrdy. Sondaı-aq eki memlekettiń de ıadrolyq klýbqa múshe bolýy, jappaı qyryp-joıatyn qarýǵa qol jetkizýi Kashmır daǵdarysyn halyqaralyq asa iri problemalardyń qataryna qosty.
Osy arada aıta keteıik, 2002 jyly Úndistan men Pákistan arasynda Kashmırge qatysty kezekti janjal bastalyp, arty qarýly qaqtyǵysqa jalǵasqan. Sol kezde Qazaqstan Prezıdenti N.Nazarbaev qos memlekettiń basshylaryn Azııadaǵy ózara is-qımyl jáne senim sharalary jónindegi keńeske qatysýǵa, kelissóz júrgizýge shaqyrǵan. Bul shaqyrýdy eki basshy da qabyl alyp, 2002 jyly 3 maýsymda Almatyǵa kelgen. 4 maýsymda ótken sammıt kezinde olar ózderiniń ıadrolyq qarýyn birinshi bolyp iske qospaıtyndary jóninde málimdeme jasaǵan. Taǵy bir aıta keter jaıt, Kashmır máselesine tikeleı qatysýshy Úndistan men Pákistan 2017 jyldyń maýsymynda Qazaqstan belsendi atsalysyp otyrǵan Shanhaı yntymaqtastyq uıymyna múshelikke tolyqqandy qabyldanǵan. Qalaı desek te, Qazaqstan úshin saıası-ekonomıkalyq senimdi seriktes elder – Úndistan men Pákistannyń tatý kórshi bolýy asa mańyzdy. Sondaı-aq olar bir-birimen yntymaqty bolýǵa qadam bassa, bul álemdik qaýipsizdikti nyǵaıtýǵa qosylǵan úlken úles bolar edi.
Joldybaı BAZAR,
«Egemen Qazaqstan»
