Aımaqtar • 04 Naýryz, 2019

Úndistan-Pákistan: Janjal qaıta ýshyqty

2989 retkórsetildi

Sońǵy ýaqytta Úndistan men Pákistan arasy qaıta shıelenisip ketti. Oǵan 14 aqpanda Kashmırde bolǵan lańkestik áreket pen Úndistan men Pákistannyń osy oqıǵaǵa qatysty is-qımyldary sebep boldy.

Pákistan bıligi aıypty ma?

Atalǵan lańkestik oqıǵa Kash­mırdiń Úndistanǵa qaraı­tyn aýmaǵyndaǵy Pýlvama qalasynda, úndistandyq áskerı kólikter qaz-qatar júrip kele jatqanda jasalǵan. Naqtylaı aıtqanda, jankeshti óziniń basqarýyndaǵy jarylǵysh zat ornatylǵan mashınany álgi kólikterdiń biri­ne soǵady. Sonyń saldarynan Úndistanǵa tıesili áskerı kólikterdiń bi­rin­de otyrǵan 45 polısııa mert boldy. Úndistan tarapy habar­laǵandaı, jarylysty Kashmırdiń 22 jastaǵy turǵyny jasaǵan. Kóp uzamaı atalǵan lańkestik shabýyldy «Jaısh-e-Muhammed» toby moınyna aldy. Bul toptyń jarylysty óz moınyna alýy Pákistanǵa ońaı tımeı tur. О́ıtkeni, «Jaısh-e-Muhammed» – osy eldiń aýmaǵynda ornalasqan, Djammý men Kashmır shtatyn Úndis­tannan bólip, Pákistanǵa qosý­dy kózdep júrgen uıym. Úndis­tan jaǵy bul top Pákistan bıli­ginen qoldaý taýyp otyr dep esep­teıdi.

Resmı Delı osy lańkestik sha­býylǵa Pákistan bıliginiń qatysy bar ekenine bek senimdi. Osy oraıda Úndistan premer-mınıstri Narendra Modı Pýlvamadaǵy sha­býylǵa tıisti jaýap beriletinin málim­deı kelip, el áskerine shekara ma­ńynda kez kelgen áskerı qımyl jasaýǵa ruqsat berdi. Al resmı Islamabad qar­sy ta­rap­­tyń barlyq aıyptaýlaryn joq­qa shyǵaryp baǵýda. Pákistan premer-mınıstri Imran Han jarylysty uıym­dastyrýshylar tabylsa, olardy jazalaýǵa daıyn ekenin málimdep, «Bul shabýylǵa shyn máninde pákistandyq tarap­tyń qatysy bar ekeni rastalsa, kinálini bizge berińizder. Biz shara qoldanamyz», dedi. 

Jarylystan keıingi jaǵdaı

Pýlvamadaǵy oqıǵadan keıin Úndistan qalalarynda nara­zylyq kúsheıdi. Tur­ǵyndar Pákis­tannyń týyn órtedi. Pákis­tannan Úndistanǵa keletin taýar­larǵa keden salyǵy 200 pa­ıyzǵa ósti. Qos tarap ta óz elshi­lerin keri qaıtaryp aldy. Ile úndi polıseıleri Úndis­tanǵa qaraı­tyn Djammý men Kashmır óńi­rinde 20 adamdy tutqyndaǵan. Sondaı-aq Djammýda Úndistan polıseıleri men qarýly toptar arasynda qaqtyǵys bolyp, toǵyz adamnyń qaza tapqany má­lim boldy. Olardyń beseýi – úndis­tandyq áskerı bolsa, bireýi qarapaıym turǵyn, úsheýi «Jaısh-e-Muhammed» tobynyń múshesi kórinedi.

Joǵaryda aıtylǵan oqı­ǵalar­dan bólek, 26 aqpanda Úndis­tan áýe kúsh­teri Pákis­tanǵa tıesili Kashmır aýma­ǵynda ornalasqan «Jaısh-e-Muhammed» tobynyń bazasyna shabýyl jasaýy máseleni tym kúrdelendire tústi. Naq­tylaı aıtqanda, Úndistan áskerı áýe kúsh­teriniń 12 joıǵysh usha­ǵy «Jaısh-e-Muhammed» lańkestik uıymynyń jat­tyǵý lagerin qıratqan. Keıbir derekter boıynsha, áýe shabýylynan uıymnyń 300 jasaǵy kóz jumǵan.

Osyndaı qarbalasty shaqta, ıaǵnı 27 aqpanda pákistandyqtar Úndistannyń eki ushaǵyn atyp túsirip, eki ushqyshty tut­qyn­daǵany belgili boldy. Bul týraly Pákistan qarýly kúsh­teriniń ókili general-maıor Asıf Gafýr: «Úndistandyq eki ushaqty atyp túsirdik. Olardyń biri biz­diń aımaǵymyzǵa, ekin­shisi Kash­mırdiń Úndistanǵa qa­raıtyn bóligine qulady. Eki ush­qysh ta tutqyndaldy. Olar­dyń biri jaraqattanyp, aýrý­hanaǵa jetkizildi. Oǵan qajetti medı­sına­lyq kómek kórsetiledi. Ekinshi ushqysh abaq­tyǵa qamaldy», dep habarlady. Keıinirek Pakistan Today agenttigi ustalǵan ushqyshtardyń biriniń beınesi túsirilgen beınejazba jarııalady.

Kashmır daǵdarysy – álemdik másele

Kashmır máselesi 1947 jy­ly Úndistan men Pákistan óz táýel­sizdikterin alǵan kezden bastalǵan. Sol tusta halqynyń 70 paıyzy musylman Kashmır óńiriniń bıleýshisi Harı Sıngh Úndistanǵa qosylý týraly sheshim qabyldaǵan-dy. Bul sheshimge Pákistan tarapy kelispeı, aqyrynda 1947 jyly atalǵan aımaqta Pákistan men Úndistan arasynda 1949 jylǵa deıin jalǵasqan soǵys boldy. Bul qaqtyǵys BUU-nyń aralasýymen toqtaǵan-dy. Sodan 1949 jyldyń 27 shildesinde shekara syzyǵy belgilenip, Batys jáne Soltústik Batys Kashmır Pákistanǵa, al aımaqtyń qalǵan kóp bóligi Úndistanǵa baǵyn­dyryldy. Alǵashqyda osylaısha túıtkildi máseleniń sheshimi tabylǵandaı bolǵan. Biraq kóp ótpeı jaǵdaı basqa arnaǵa burylyp ketti. 

Túsindire ketsek, 1952 jy­ly shildede Úndistan úkimeti men Kash­mır bıleýshisi arasyn­da «Delı kelisimi» jasalyp, sonyń nátıjesinde, ólke Djam­mý jáne Kashmır shtaty degen atpen Úndistan quramyna engizildi. Sóıtip Úndistan bul másele birjola sheshimin tapty dep eseptegen-di. Pákistan jaǵy buǵan kelispeı, Djammý jáne Kashmırde referendým júrgizýdi talap etti. Referendým ótkizýge Úndistan kónbedi. О́ıtkeni atalǵan shtattaǵy halyqtyń deni musylman bolǵandyqtan, tańdaý nátıjesi ózderiniń kóńilderinen shyqpaıtynyn túsindi. Daý osylaısha kúrdelenip ketti. Sodan eki el arasynda 1965 jyly qarýly qaqtyǵys bolyp, ol KSRO jáne birqatar elderdiń aralasýymen toqtatyldy. 1971 jyly taǵy da qos taraptyń arasynda qarýly qaqtyǵys boldy. Osy úsh soǵystan bólek, búginge deıin bolǵan, kóptegen azamattardy opat etken kóptegen lańkestik oqıǵalar eki el arasyndaǵy ordy tereńdete tústi. 

Munyń barlyǵy Kashmırdi Azııadaǵy eń qaýipti aımaqtardyń birine aınaldyrdy. Sondaı-aq eki memlekettiń de ıadrolyq klýbqa múshe bolýy, jappaı qyryp-joıatyn qarýǵa qol jetkizýi Kash­mır daǵdarysyn halyqaralyq asa iri problemalardyń qataryna qosty.

Osy arada aıta keteıik, 2002 jyly Úndistan men Pákis­tan arasynda Kashmırge qatys­ty kezekti janjal bastalyp, arty qarýly qaqtyǵysqa jalǵasqan. Sol kezde Qazaqstan Prezıdenti N.Nazarbaev qos memlekettiń basshylaryn Azııa­daǵy ózara is-qımyl jáne senim sharalary jónindegi keńeske qatysýǵa, kelissóz júrgizýge shaqyrǵan. Bul shaqyrýdy eki basshy da qabyl alyp, 2002 jyly 3 maýsymda Almatyǵa kelgen. 4 maýsymda ótken sammıt kezinde olar ózderiniń ıadrolyq qarýyn birinshi bolyp iske qospaıtyndary jóninde málimdeme jasaǵan. Taǵy bir aıta keter jaıt, Kashmır má­se­lesine tikeleı qatysýshy Ún­distan men Pákistan 2017 jyldyń maýsymynda Qazaqstan belsendi atsalysyp otyrǵan Shanhaı yntymaqtastyq uıy­myna múshelikke tolyqqandy qabyldanǵan. Qalaı desek te, Qazaqstan úshin saıası-ekono­mıkalyq senimdi seriktes elder – Úndistan men Pákistannyń tatý kórshi bolýy asa mańyzdy. Sondaı-aq olar bir-birimen yntymaqty bolýǵa qadam bassa, bul álemdik qaýipsizdikti nyǵaıtýǵa qosylǵan úlken úles bolar edi.

Joldybaı BAZAR,

«Egemen Qazaqstan»

Sońǵy jańalyqtar

Tynyshtyqbek Ábdikákimuly. KARANTIN

Ádebıet • Búgin, 20:57

Almaty: Jolaýshylar aǵyny men kólik sany azaıdy

Ońtústik Qazaqstan • Búgin, 18:10

Betperde kıgen kóktem - 6

Qoǵam • Búgin, 17:09

D dárýmeni - ınfeksııalardyń «jaýy»

Koronavırýs • Búgin, 16:47

Shymkent: Sıfrly otbasynyń bir kúni

Ońtústik Qazaqstan • Búgin, 15:58

Uqsas jańalyqtar