Onyń sebebi jeterlik. Sonyń biri retinde, mamandar túrmelerdiń túzeý róliniń tómendigin aıtady. Keıbir derekterge qaraǵanda, sottalǵandardyń 70%-ǵa jýyǵy abaqtyǵa qaıta oralyp, naǵyz resıdıvıst, ıaǵnı kánigi qylmyskerge aınalady eken. Árıne, munyń bárin túrme túıtkili dep jyly jaýyp qoıa salýǵa bolmaıdy. Bul arada túrme olardyń jandaryna jaqqandyqtan oǵan qaıta oralmaıtyny belgili. Aınalasy surǵylt dýaldarmen, tiken symdarmen qorshalǵan, torly tar terezeli qońyr tústi ǵımarattar kez kelgen jannyń tula boıyn muzdatpaı qoımaıdy. Al onyń ishindegi tirshilik jaǵdaıy aıtpasa da túsinikti. Sony bile tura qamshydaı qysqa ǵumyrynda, osy qapasty nege qaıta-qaıta baspana eter jandardyń jaǵdaıyn kim jete bilgen deısiz...
QAJ mekemelerinde 2019 jylǵy 1 aqpandaǵy esep boıynsha, 30 myńdaı adam jazasyn óteýde. Al bir sottalǵandy asyraý úshin jylyna mıllıonǵa jýyq teńge jumsalatyn kórinedi... Búginde olardyń túzeý mekemelerindegi jaǵdaıy órkenıetti elderdegideı jaqsara túsýi úshin, qylmystyq jazany atqarýdy álemdik tanylǵan standarttarǵa jetkizý kózdelip otyr. Máselen, ótken jyly qylmystyq-atqarý júıesin damytý úshin ázirlengen, 2019-2023 jyldarǵa arnalǵan Jol kartasyna nazar aýdarsaq, osy baǵytqa 16,5 mıllıard teńge josparlanypty. Osy oraıda bul qyrýar qarjynyń qaıtarymy qalaı bolatyndyǵyna, Jol kartasy boıynsha kánigi sottalǵandardyń sanyn azaıtý máselesi qalaı sheshimin tabatynyna qatysty qandaıda bir pikir aıtý qıyn.
Tıisti oryndar sottalǵandardy áleýmettendirý, qoǵamnan alshaqtatpaý jumystary olardyń túzeý mekemelerine túsken kúninen bastap júrgiziletinin ári árbir sottalýshynyń nege beıim ekendigi, psıhologııalyq jáne áleýmettik ahýaly, eńbekke qabilettiligi eskerilip, sol boıynsha qajetti sharalar qabyldanatyndyǵyn alǵa tartady. Tipti qylmys jasap, túzeý mekemesine túskennen keıin olardyń kópshiligi jalpy orta bilim beretin oqý oryndarynan bilim alyp, jumysshy mamandyqtaryn ıgerýlerine jaǵdaı jasalǵan eken. Bul óz kezeginde sottalýshynyń bostandyqqa shyqqannan keıin ári qaraı otbasyn asyraý nemese qoǵamǵa aralasýy jeńil bolyp, kásibine sáıkes jumys tabýǵa úlken múmkindik beredi. Desek te, shyndyǵynda solaı ma? Bizdiń oıymyzsha, dál solaı emes tárizdi... Osy tusta kezinde túzeý mekemelerinde basshylyq qyzmetter atqarǵan, bul kúnde zańgerlik qyzmetpen aınalysatyn sarapshy Jasulan Isanyń pikirine kóz júgirtsek.
«Jazasyn óteýshiler eki sanatqa bólinedi. Alǵashqylary, birinshi ret sottalǵan nemese qylmysty baıqaýsyzda jasaǵandar bolsa, ekinshileri birneshe ret (resıdıvti) sottalǵandar. Birinshi sanattaǵylar, jazalaryn ótep shyqqannan soń, qalaıda jumysqa ornalasýdy qalaıdy. Eger olardyń osy talaby oryndalsa, ári qaraıǵy ómirleri durystalyp ketedi. Al jumysqa ornalasa almasa, ári-beri júrip, eki qolǵa is tappaı, aqyrynda qaıta qylmysqa urynady. Bul resıdıvıster sanyn kóbeıte túsedi. Shynynda, resıdıvıster qoǵamnan óz oryndaryn taýyp ketedi deý qıyn. Olardyń kóbisi, temir tordyń «tártibine» etteri úırenip alǵany sonshalyq, óz ómirlerin basqasha elestete almaýlary da múmkin. Ondaılar demalysqa kelgendeı, bir-eki aı ǵana bostandyqta júrip, sosyn jańa qylmys jasap, úırengen jerlerine qaıta bara salady. Degenmen, olardyń arasynan túzelip ketetinderi tabylyp qalatyndaryn joqqa shyǵarýǵa bolmaıdy.
Sottalǵandardyń merziminen buryn bosaýlary men jazalaryn óteý jaǵdaıyna saı minez-qulqyn jaqsartýdy qadaǵalap otyrý jáne ortasha qaýipsiz mekemeden, qaýipsizdigi barynsha tómen mekemege aýystyrý – tikeleı qylmystyq atqarý júıesiniń qyzmetkerlerine baılanysty mańyzdy is. Sottalǵannyń aıybyn túsinip, túzelýge bet alýy – olardy kótermeleý sharalarynyń durys úzdiksiz júrgizilýiniń nátıjesi. Bul jerde, ózderin «belsendi» qylyp kórsetkender ǵana alǵys, marapat, taǵy basqa da kótermeleý sharalaryna ıe bolyp jatady. Al ózderin kórsete almaǵandar, kez kelgen kótermeleý sharalarynan tys qalady. Mine, sondyqtan birtoǵa minezdi, bir izben ǵana júretin sottalýshynyń ishki kózqarasy túzý ekenin baıqaı alyp, soǵan saı kótermeleý joldaryn qarastyrýy kerek-aq», deıdi zańger.
Sottalǵandardyń qaıta qylmysqa barýyna baspanasynyń bolmaýy, jumystyń joqtyǵy, krımınaldy isten qol úzbeýi, áleýmettik-otbasylyq baılanystyń álsireýi sııaqty birneshe faktor áser etetini anyq. Bularǵa qosymsha, ishkilikke, esirtkige salyný, bas bostandyǵynan aıyrý oryndarynda uzaq merzim otyrýyna baılanysty týyndaǵan teris psıhologııalyq áserler jazasyn ótep shyqqandardy qaıtadan qylmys jasaýǵa ıtermeleıdi. Bul jerde joǵaryda aıtylyp ótkendeı, krımınaldy isten qol úzbeýi degen sóz, olardyń tolyq túzelmegenin aıǵaqtaıdy. Endeshe, osy jaǵdaılardy boldyrmas úshin 2016 jyldyń sońynda «Probasııa týraly» zań ázirlengen edi. Sonymen qatar Prezıdenttiń 2016 jylǵy 8 jeltoqsandaǵy Jarlyǵymen bas bostandyǵynan aıyrý oryndarynan bosatylǵan jáne probasııa qyzmetinde esepte turǵan azamattardy áleýmettik ońaltýdyń 2017-2019 jyldarǵa arnalǵan keshendi strategııasyn júzege asyrý boıynsha is-sharalar jospary bekitilgen bolatyn. О́ıtkeni penıtensıarlyq júıede tárbıe prosesine mán berilýi tıis.
Biz aıtyp otyrǵan máseleniń zańdy talaptarǵa saı ekendigin Konstıtýsııalyq Keńes múshesi Únzıla Shapaq ta qýattaıdy. Ol: «Bostandyqqa shyqqanda ártúrli ómirlik jaǵdaılarda oryndy sheshim qabyldaý daǵdysy ózgeredi, áleýmettik-turmystyq baılanysta qoldanatyn minez-qulqyn kórsetý nysany da ózgeredi. Sondyqtan qaıta quqyq buzýshylyqqa baratyn adamdardyń jeke tulǵasyna psıhologııalyq sıpattama bergen kezde, olardyń júris-turysynan basqa adamdardan ózgeshe sıpattaryna mán berý qajet. О́ıtkeni sottalýshylardyń mundaı minez-qulyqty túzeý mekemesinde bolǵan basqa da sottalǵandardyń ártúrli oǵash qylyqtarynan úlgi etip, boıyna sińirip alýy yqtımal. Bul sottalýshylardyń qaıta quqyq buzýshy áreketterge barýynyń alǵysharty. Endeshe, túzeý mekemesiniń syrtynda, qoǵamdyq ómirde bolyp jatqan áleýmettik, ekonomıkalyq, saıası jáne ıdeologııalyq qubylystarǵa durys baǵa berý, soǵan laıyq sottalǵannyń júris-turysyn sáıkestendirý máselesi beıimdelý kezeńinde nazardan tys qalmaýy qajet», deıdi.
Bosap shyqqan soń túzeý mekemesine qaıta túsý jaǵdaılary jastar men jasóspirimder arasynda da kezdesip jatady. О́tken jyldary 20-ǵa jýyq jasóspirim qaıtadan aıaqtaryn shalys bassa, 10-nan asa jasóspirim úshinshi ret, tipti qaısybiri tórtinshi ret zań buzǵan. Munyń taǵy da negizgi sebebi, túrmeden oralǵan jastardyń kóbi úlken ómirden qol úzip qalǵandyqtan týysqandarymen qarym-qatynasty joǵaltyp, túrli turmys aýyrtpalyqtarymen betpe-bet jalǵyz qalýynan.
Iá, qalaı desek te, penıtensıarlyq júıeniń problemalaryna, túzeý mekemelerinde jazasyn ótep jatqan adamdarmen jáne jazasyn ótep shyqqan azamattarmen jumys isteý máselesine jiti nazar aýdarý qajet-aq. Sondaı-aq memlekettiń bir mindeti túrmedegi adamdar sanyn azaıtý bolsa, qoǵamnan oqshaýlaýmen baılanysty emes jazalardy oryndaý ınstıtýtyn damytyp, jazasyn ótep shyqqan adamdardy áleýmetke túpkilikti kiriktirý, sóıtip qoǵamǵa beıimdeý boıynsha júrgiziletin sharalardy mindetti túrde iske asyra alý túrme túıtkilderinen arylýdyń mańyzdy qadamy ekenin túsingenimiz jón.
Aleksandr TASBOLAT,
«Egemen Qazaqstan»
