Qazaq genindegi ózgeshelik anyqtaldy

Qan ortalyǵy – izgi meken

Sondaı irgeli oryndardyń biri – Astanadaǵy Transfýzıologııa ǵylymı-óndiristik ortalyǵy. Búginde respýblıka boıynsha bar­lyq qan ortalyǵynyń ádis­te­­melik bazasyn saladaǵy nor­ma­tıvtik quqyq­tyq aktiler men qyz­met kór­se­tý­degi standart­tar­dy qa­lyp­tas­tyrýshy, ǵy­ly­mı-qoldan­baly zert­teý­ler júrgizip, maman­dar­dyń bili­­min jetildirýmen aınalysatyn úlken ortalyq. Ádette, kópshi­lik qan ortalyǵyn otaǵa túsetin pasıentterge qajetti qan jınaý­men aınalysatyn oryn dep qana qabyldaıdy. Árıne qan jınaıdy, sonymen qatar qan quramyn zertteýdiń nátı­je­sinde buryn jazylmastaı kórinetin kóptegen aýrýdyń shıpasyn tabýda atalǵan ortalyq erekshe mańyzǵa ıe. Máselen, pası­­ent­­teri úshin patogen-re­dýk­­­sııalanǵan trombosıtter berý­di engizgen Shveısarııa men Bel­gııadan keıingi álemdegi úshin­shi memleket – Qazaqstan. Sonymen qatar transfýzııalyq ınfeksııalarǵa donorlyq qan úshin zerthanalyq dıagnostıka salasynda halyqaralyq standartty engizý donorlyq qannyń ınfeksııalyq qaýipsizdigin arttyrdy. Bul túptep kelgende, ult densaýlyǵyn nyǵaıtýdaǵy iri qadamnyń biri.

Árıne, izdenister men zertteýler keshendi júrgizilýi úsh­in onymen aınalysatyn arna­ıy bólimder jas­aq­talýy tıis. Sonyń biri 2011 jyly trans­fý­zıologııalyq ǵy­ly­mı-óndi­ris­tik ortalyǵy bazasynda gemo­poez­dik baǵanaly nemese diń jasýshalaryn qosqanda, aǵza­lar men múshelerdi trans­plant­­taýdy zerthanalyq tur­ǵy­da súıemeldeıtin tinderdi ımmýno­logııa­lyq tıpteý bólimshesiniń (HLA-zerthanasy) qurylýy bolatyn. Pasıent pen donor aǵza­syn­daǵy diń jasýshalarynyń sáı­­kes­­­­tigin anyq­taýda organ trans­­plantasııasynda asa mańyzdy qyzmettiń biri transfýzıologtarǵa júkteledi. 

Jańa tehnologııa kómegi

Byltyrǵy mamyr aıynan beri ortalyqta atqarylyp kele jatqan jumystar men ekstrakorporaldy fotohımıoterapııa nemese fotoferez (EKF) atty jańa tehnologııa týraly klı­nıkalyq transfýzı­olog gemo­poezdik diń jasýshalary trans­plantasııasynyń mama­ny Serik Aıtymov aıtyp berdi. Onyń túsindirýinshe, bir adamnan ekinshi adamǵa diń jasýshalary, súıek kemiginen transplantasııa jasal­ǵany­men, gendik turǵydan tolyq sáıkes keletin donor tabý óte qıyn. Sol sebepten 70, 80, tipti kúrdeli jaǵdaıda 50 paıyz ǵana sáıkes keletin donordan transplantasııa júrgiziledi. Sonyń saldarynan transplantattyń qojaıynǵa qarsy reaksııasy bastalyp, do­nor­­­dyń aýystyrylǵan tinderi, lım­fosıtteri qabyldaǵan adam­ǵa shabýyl jasaıdy. Osy kezde pasıentke gormondy terapııa qoldanylady. Onyń bir jaǵy­nan zııany bolsa, ekinshi jaǵy­nan tirshilik úshin kúreste táýe­kel­ge barmaı bolmaıdy. Bul kezde adamnyń qorǵaný qabileti, ım­mýndyq júıesi álsireıdi. Mine, osy ýaqytta fotoferez aýa­daı qajet. Atalǵan terapııa kezinde adam qa­nyn­­daǵy lım­fosıtter súzgilenip aly­nyp, oǵan psoralen aqýyz zaty qosylyp, ýltrakúlgin sáýle­den ótkizilip alynǵan qospa aǵza­ǵa qaıta jiberilgende ol jasý­sha­daǵy DNK-nyń quramyna bar­yp enedi. Sóıtip qana aǵza bóten dep qabyldaǵan lımfosıt organızmge qaıta jiberilip qaıta baǵdarlamalanǵan jasýsha júıede jańa jumys atqarady jáne ımmýnıtet kúsheıip, gormondardy berý mólsheri azaıady. 

Osy rette fotoferez qan­sha­­lyqty jıi jasalady, qajetti ná­tı­je­ge jetýde neshe ret osy pro­sesten ótýi tıis degen saýalǵa da jaýap bar. «Negizinen qan qura­myn­daǵy barlyq lımfosıtti birden súzip alyp, belokty qosyp qaıta jiberýge bolady, biraq biz olaı jasamaımyz. Sebebi adam organızmi eger barlyq lımfosıt bir mezgilde joq bolsa, onyń ornyn toltyramyn dep jantalasa qaıta lımfosıt bóledi. Sondyqtan birden emes, 4-5 seanstyń ishinde lımfosıtterdi tolyq jańalap, almastyryp shyǵamyz. Bul aralyqta syrttan engizilgen donor – súıek kemigi aǵzaǵa ornyǵyp úlgeredi. Al eger qajet­tilik týsa fotoferez qaıta júrgi­ziledi. Bul tehnologııanyń taǵy bir artyqshylyǵy – ony júıe­li qyzyl jegi, júıeli sklerodermııa, Kron aýrýy, Sezar sındromy jáne basqa aýtoımmýndyq aýrýlarǵa da qoldanýǵa bolady» deıdi Serik Dáýletuly.

PRP tehnologııasynyń emdik shara negizinde qoldanylýy

PRP-di qazaqshalasaq, erıtin faktorlarǵa baı plazma nemese qan sarysýy. Bul – qannan alynatyn ónim. Jalpy PRP-di dárigerler qaýymy alǵashynda travmatologııada, keıin kosmetologııada paıdalansa, transfýzıologtar standartty emge kónbeıtin, jazylýy óte qıyn trofıkalyq jaralardy emdeý úshin qoldanýdy kózdeıdi. Emge baǵynbaıtyn ashyq jaralardyń zardabyn qantty dıabet-sýsamyr aýrýyna shaldyqqan adamdar jaqsy biledi. Jazylmaıtyn jara ústine túsken ınfeksııa sepsıske aınalyp, aqyr sońynda aıaq-qoldy kesýge alyp keledi. Búginde sol qaterdiń aldyn alýǵa bolatynyn mamandar aıtyp otyr. Iаǵnı ashyq jaranyń aýzy­n biteý úshin ony trombo­sıt­­termen baıytylǵan plaz­ma­men qaptaý qajet. Bul ret­te transfýzıo­logtar trombo­sıt­ter­di aǵza­dan aıyryp alyp, sentrıfýgada aınaldyrý arqyly trombosıtterdiń degranýlıasııalanýyn júrgizip, myń jarym belsendi polıpeptıdti bıolo­gııalyq túzilim jasaıdy. Nátı­jesinde daıyn túzilimdi jara­ǵa qoldanǵanda bitpeı turǵan tilik nemese ashyq jara jyldam qaptalady. Bul birin­shi­den, jaranyń tez jazylýyna, ekinshi­den, ınfeksııa túspeýine, eń bas­tysy – qandaǵy qant mólshe­ri­niń azaıý­yna alyp keledi.

«Búginde bul baǵyttaǵy zert­­teýler júrgizilip boldy, endi ony 3-4 aıdyń júzinde qol­da­­nysqa engizýge kúsh salý­da­myz. Onyń ústine PRP-di bir ret qoldanatyndaı emes, 25 pen 45 jastaǵy donorlardan alyp, muzdatylǵan kúıinde jyldar boıyna saqtap, uzaq mer­zim­­­dik qajetti óteıtindeı etý­di kóz­deımiz», deıdi orta­lyq­ta­ǵy­lar.

Tinderdi ımmýnologııalyq tıpteý zerthanasy 

Taǵy bir zerthana qysqasha - HLA zerthanasy dep atalady. Ortalyq ashylǵannan beri jumys istep kele jatqan zerthana. Qandy kóp qabyldaıtyn onkologııalyq aýrýlardyń trombosıtterindegi ımmýno­lo­gııalyq genderine qarap, sol pa­sı­entke tán jasýshalary bar donorlardy izdep taýyp, analızderin anyqtaýmen aınalysady. Mamandardyń aıtý­ynsha, neǵurlym kóp qan quıyl­ǵan saıyn pasıenttiń qan­dy ımmýndyq turǵyda qabyl­daı almaıtyn kúıi týady. Son­dyq­tan atalǵan zerthananyń trombosıtterdiń gendik jaǵynan sáıkestigin tabýynyń mańyzy úlken. Sáıkestiktiń anyqtalýy pasıentke qan quıýǵa jol ashady. Árıne, bul úshin zerthanada barlyq qan tapsyrýshy donorlardyń ımmýnologııalyq leıkosıtarlyq antıgenderi anyq­talyp, arnaıy bazaǵa jı­naq­­talǵan.

2011 jyldan beri dıagnos­tı­ka jasaýda tinder men organ­dar­dy transplantasııalaý úshin donor men resıpıenttiń ımmýno­logııalyq sáıkestigin anyq­taý osy HLA zerthanasyna júk­tel­gen. Sodan beri transplantasııa jasaý el kóleminde qanat jaıdy. О́ıtkeni sáıkestik anyqtalmaǵan jaǵdaıda tranplantasııa jasalmaıtyny anyq. 

HLA zerthanasy ashylǵan kún­nen beri jumys istep kele jatqan meńgerýshi Aıda Turǵan­bekova: «Alǵashqy transp­lan­tasııa máıittik donor­dan jasa­lyn­ǵanda naýqasqa organnyń sáıkestigin biz anyq­ta­dyq. Qazirgi ýaqytta jyly­na 300-deı transplantasııa júrgi­zil­se, sonyń 120-ǵa jýyǵy onko­ge­motologııalyq naýqastarǵa jasa­lady. Barlyǵynyń ımmýno­lo­gııa­lyq sáıkestigi HLA zerthanasynda anyqtalady», deıdi. 

Zerthana sondaı-aq el boıyn­sha organ almastyrýdy qajet ete­tin naýqastar tiziminde tur­ǵan­dar­ǵa da zertteýler jasaıdy. Eger týysqandarynyń arasynan donor tabylmaǵan kúnde muqtaj kisiler óziniń ımmýnologııalyq leıkosıtarlyq antıgenderin jáne qan plazmasyndaǵy antı­de­nelerdi anyqtaý úshin qan tapsy­ryp, málimetter elektrondy tirke­limine engizilip, sáıkes donor­lardyń tabylýyna deıin saqta­lady. 

HLA zerthanasy ashqan qazaq geni

Zerthananyń transplantolog dárigerlerge kórsetetin prak­tı­ka­lyq kómeginen tys atqaryp júrgen ǵylymı izdenisterine toq­tal­maı ketýge bolmaıdy. Bul ret­te elimizde qandaı gender kóp taralǵan, qandaı gender az kezde­se­di degen maqsattaǵy zertteýler erekshe mańyzǵa ıe. Sebebi álemdegi HLA zerthanasy bar elderdiń barlyǵy ózderindegi diń jasýshalary regıstrlarynda tirkelgen genderdi jarııalap otyrady. Osyǵan qarap elimizdegi gender quramy qaı elde kóbirek ekenin baqylap, sol memleketpen yqpaldasýǵa umtylamyz. Aıda Turǵanbekovanyń aıtýynsha, pasıentter men donor­lar­dyń leıkosıtarlyq genderin zert­teý barysynda buryn-sondy bir de bir memlekette anyq­talmaǵan, biregeı DNK qury­ly­my bar qazaqtyń 4 jańa geni anyqtalǵan. Eki gen HLA-DQB1*03:82 jáne HLA- A*32:95 degen ataýymen Leıkosıttik antı­genderdiń nomenklatýralyq komı­tetinde (WHO Nomenclature Com­mittee for Factors of the HLA System) tirkelipti. Qalǵan ekeýi jaqyn arada sertıfıkatyn alýy tıis. 

Regıstr ne úshin qajet?

– Halyq arasynda aq qan nemese qan obyry – leıkoz dep atala­tyn qan aýrýy bar. Ony emdeýdiń birden bir joly qan jasaýǵa qatysatyn jasýshalardy transplantasııalaý. Al bul úshin bir-birine sáı­kes keletin donordyń anyq­­­tal­ýy eń basty mindet, – deıdi qaz­aq­stan­dyq súıek kemigi don­or­lyq regıstriniń jetek­shisi Erbol Mýsın. Dárigerdiń aıtýynsha, 100 paıyz sáıkestigi bar donor tabylýy óte sırek, 10 myń adamnyń ishinen bir adam ǵana shyǵýy múmkin. Sondyqtan álem boıynsha donorlardyń ortaq tizimine enýdiń mańyzy zor.

Qazaqstan azamaty óziniń diń jasý­­shalaryn ózge jan­dar­ǵa kó­mek­tesý úshin tap­syr­ǵysy kelse qannyń leı­­ko­sıtarlyq antı­gen­deri anyq­talady. Bul qupııa túrde júrgi­zi­lip, málimetter eshkimge beril­meıdi. Kelis­ken adam­nyń qany zerthanaǵa shtrıh-kodpen jibe­rilip, zertteý nátı­­je­leri bazaǵa engiziledi. Biraq bul adamdar keıin aınyp ketpe­ýi kerek. О́ıtkeni sáıkes donordy saryla kútetin jandar kóp. 

Anar TО́LEÝHANQYZY,

«Egemen Qazaqstan»