Samsaǵan sulýlardyń galereıasyn jasap, san túrli áıel obrazyn somdaǵan talantyna jasalǵan taǵzym bolar, «ana» dese, «áıel» dese, aldymen eske Ámına apamyz túsedi. «Taqııaly perishte», «Gaýhartas», «Ana týraly ańyz» syndy halyqtyq fılmderdiń qýatymen, talantynyń arqasynda tanymaldylyqtyń tájin kıgen qarapaıym aktrısany ár qazaq óz otbasynyń bir múshesindeı jaqyn tutty. Perzenti úshin óbek qaǵyp, qamqor bolýǵa asyǵyp turatyn peıili keń, jaýlyǵy jelbiregen meıirimdi anadan árkim óz anasyn tanydy. Ana mahabbatynyń kúshin kórdi. Tana apanyń kelin izdegen qazaqy oqıǵasy elý jyl boıy kógildir ekrannyń kórki bolyp, 8 naýryz kúngi merekeniń shýaǵyn sezindiretin ómirsheń týyndy retinde kórermenniń kóńil tórinen oryn alýynyń sebebi de sol shynaıylyǵynan. Ananyń mahabbatynda jasandylyq bolmaıtynyn uly aktrısa asqan sheberlikpen dáleldeı aldy. Ol oınaǵan keıipkerler meıirimniń, keshirimniń, danalyqtyń ózinen jaralǵandaı edi jáne osy minezi ózine ǵana tán qoltańbasy boldy. Ámına apany basqa eshkimniń de qaıtalaı almaıtyny sondyqtan. Tómende sóz alǵan qazaq ónerindegi nar tulǵalardyń bári de Ámına apa týraly «týmasa da týǵandaı bolǵan anam edi» dep sóz bastady. Qaltqysyz sendik. О́ıtkeni shyn talanttyń bolmysy bıik óner aıdynyna shashyrap túsken óz ómiriniń de sáýlesi emes pe?..
Ámınajan, men ádeıilep turyp saǵan ssenarıı jazdym. Bul – komedııalyq týyndy. Basty rólde sen oınaısyń... Osy kúlkińnen aıyrylma.
Sháken AIMANOV,
KSRO halyq ártisi,
KSRO jáne Qazaqstan Memlekettik syılyqtarynyń laýreaty
Roza ÁShIRBEKOVA, Qazaqstannyń halyq ártisi:
«Ańyz ana» dese – ańyz ana
Ámına О́mirzaqovanyń IýNESKO boıynsha 100 jyldyǵynyń atalyp ótýi – búkil qazaq halqy úshin bıik mártebe dep bilemin. Ol kisi meniń teatrdaǵy alǵashqy ustazym, týmasa da týǵandaı bolǵan anam. Qazir jasym 80-ge kelip otyr, al alǵash úrpek balapandaı bolsam da, taýdaı úmitimdi arqalap teatrǵa kelgen kezimde qushaǵyn jaıyp qarsy alyp, qol ushyn bergen Ámına apam bolatyn. Jastarǵa qamqor bolyp júrýdi, bilmegenin úıretýdi, ádiletsizdikterden arashalap qalýdy apam óziniń mindeti sanaıtyn. Ol kisiniń boıyndaǵy bir qasıeti, unatqan adamyn tóbesine kóterip, bar ynty-shyntysymen soǵan qulaı beriletin. Al unamasa, betiń bar, júziń bar demeı, tilip turyp týrasyn aıtatyn. Minezi týra kınodaǵydaı edi. Aqjarqyn, meıirimdi, keńpeıil. Kóp aktrısalar ol kisige qyzyǵyp ta, qyzǵanyp ta qaraıtyn. Kimdi de bolsa kúlkisimen úıirip alatyn. Mundaı aktrısalar qazir joqtyń qasy.
S.Muqanovtyń «Móldir mahabbatynda» men Bátesti, Ámına apam Búrkittiń anasyn oınady. Bátes – meniń teatrǵa kelgennen keıingi alǵashqy basty rólderimniń biri. Sahnaǵa shyǵyp kele jatqanymda júregim dúrsildep, aıaq-qolym dirildep, boıymdy bıleı almaı ketemin. Sondaıda Ámına apa qushaqtaǵan bolyp, «qoryqpa» degendi qas-qabaǵymen uǵyndyryp, ózi jetekteı jóneletin. Spektaklden soń «sahnada osylaı júrý kerek», «bylaı jasaǵanyń durys» dep erinbeı aqylyn aıtyp, úıretip otyrar edi.
Bizdiń esimizde qalǵan úlken ónegesiniń biri, qudaı qosqan qosaǵy, Qazaqstannyń eńbek sińirgen ártisi Kámásı О́mirzaqov aǵa ekeýiniń arasyndaǵy jubaılyq qarym-qatynastyń shynaıylyǵy edi. О́mirde de, ónerde de ekeýi qatar júrdi. Úıde kúıeýi men áıeli qalaı júrse, teatrǵa kelgennen keıin ekeýi týra solaı júretin. Ámına apa ekeýiniń minezi bir-birine ǵajap uqsas edi, qudaıdyń qatelespeı jolyqtyrǵan laıyqty juby dep senimmen aıtamyn. О́kinishke qaraı, Kámásı aǵa elýden asqan shaǵynda ómirden erte ótip ketti. Eki ul, bir qyzdyń tárbıesi men mehnaty Ámına apanyń moınynda qaldy. Teatr men kınonyń ortasynda shapqylap júrip, úsh balasyn qatarynan kem qylmaı ósirip, sapaly bilim, sanaly tárbıe bergen eńbegin kimge de bolsa úlgi tutyp aıtyp júremin. «Ańyz ana» dese – ańyz ana. Ámına apa sońǵy on jylda aıaǵynan syrqattanyp, júrip-turýy qıynǵa soǵyp, keıin tipti júre almaı qalǵanynda, Talas degen úlken uly anasyn teatrǵa kóterip alyp keletin. Talastyń anasyn alaqanyna salyp baqqan azamattyǵyn aýzymyzdyń sýy quryp, áli kúnge tamsanyp aıtyp otyramyz. Ulyń bolsa Talastaı bolsyn, ul ósirseń, áne, Ámına apadaı ósir.
Ámına apanyń ujymǵa kelip-ketkeniniń ózi bir mereke edi. Kezek-kezek qushaǵymyzǵa alyp, ortamyz tolyp, bir jasap qalatyn edik. Sondaıda apamnyń qartaısa da móltildep turatyn shýaǵy seıilmegen janaryna jas tunyp: «senderdi kórip kóńilim jasaryp qaldy ǵoı» dep jaýlyǵymen kózin súrtip, balasha máz bolyp qýanyp otyratynyn umytqam joq.
Álimǵazy RAIYMBEKOV: «Myna kúshikti sabaıyn dep edim»
1968 jyly Sh.Aımanovtyń shaqyrýymen «Taqııaly perishte» fılmine Ámına apaımen birge túskenimnen el habardar. Taılaqtyń róline aýylda traktor aıdap júrgen jerimnen kelip tústim. Kileń «sen tur, men ataıyn» akterlerdiń ishinde ózimdi qolaısyz sezinetinimdi aıtqyzbaı túsinip, áý bastan bolmysy meıirim men qarapaıymdylyqtan egiz jaralǵan Ámına apam túsirý alańynda maǵan kóp qol ushyn berdi. Kózi tirisinde apamnyń ózine de talaı aıtqanmyn, ómir boıy aıtyp ótemin: keń júregi men sol kómegine myń da bir rahmet! Ámına apaı sııaqty júregi etten emes, meıirimnen jaralǵan, óz isiniń naǵyz maıtalmanyna kezdeskenim úshin rahmet aıtýdan jalyqpaımyn. Júregi qandaı keń bolsa, oılaıtyn oıy da, sóılegen sózi de sondaı keń, bóten pıǵylsyz taza bolatyn. Minezi ashyq, kópshil adam edi. Úlkenge de, kishige de syılastyǵy kórinip, botadaı móldir kózderi únemi kúlim qaǵyp turatyn. О́zi túsip alǵannan keıin alańnan ketip qalý degendi ol kisi bilmeıdi, seniń de oıynyńa kirpik qaqpaı qarap otyrady. «Sen jańa ǵana osylaı jasaǵansyń, endi muny qaıtalaýdyń qajeti joq, endi bylaı jasa» dep rejısserden tysqary dereý óz aqylyn aıtatyn. Men de ol kisilerdi uıatqa qaldyrmaýǵa tyrysyp, ssenarııdi jattap, jasaıtyn árbir áreketimdi, qımylymdy oılanyp, ishteı pisiremin.
Qaıbir jyly «Qazaqfılmde» bas energetık bolyp jumys istegen Qııabek degen azamat keıin kásipker bolyp, «Qazaq sýsyny» degen sýsyn shyǵaryp, Ámına apa ekeýmizdi sol ónimdi jarnamalaýǵa shaqyrdy. Túsirilim Medeýde júrgizilýi tıis edi, Ámına apanyń syrqattanyp qalǵanyna baılanysty úıine baryp túsiretin boldyq. Shaqyrǵan ýaqytynda esik qaqtyq. Esik ashylǵanda, apamnyń qarsy qarap, arbada otyrǵanyn kórdik. Meni kóre saldy da, ilýli turǵan qamshyny julyp alyp, arbasymen maǵan qaraı tura «júgirdi». «Ne boldy, apa?» dep Qııabek qapelimde abdyrap qaldy. «Úıge kelip, hal suraýǵa jaramaıtyn myna kúshikti sabaıyn dep edim» dep apam ashýlanǵan bolyp tursa da, kózderine úıirilgen kúlkisin jasyra almaı, tobylǵy sap kúreń qamshysyn tóbesinen asyra úıirip, maǵan qaraı tap-tap beredi. Ortada Qııabek qamshydan «arashalaǵan» bolyp júr. Sol kezde jasym alpystan asqan meni apam áli sol «Taqııaly perishtedegi» Taılaq balasy sııaqty kórip tómpeshtep almaqshy. Bul balasyn rııasyz jaqsy kóretin meıirban ana mahabbatynyń kórinisi emes pe? Ámına apamnyń jıi qaıtalap aıtatyn: «qaıda júrseń de, qazaq bol!» deıtin biraýyz sózin búginde ózim de jıi qaıtalaıtyn bolǵanmyn. Jastarmen kezdesýlerge barǵanymda bataǵa aınalǵan bul ataly sóz aýzymnan túspeıdi. 2015 jyly apam týyp-ósken Shyǵys Qazaqstan oblysy, Abaı aýdany, Qaraýyl degen aýylǵa baryp, Mádenıet úıiniń aldyna ornatylǵan eskertkishin ashyp qaıttym.
Doshan JOLJAQSYNOV, Qazaqstannyń halyq ártisi, Memlekettik syılyqtyń laýreaty:
Sulýlyǵy kókiregi men kózinde ǵoı, shirkin
Ámına apamyz qazaq ónerine, ásirese kıno salasyna úlken qubylys bolyp kelgen dara tulǵa edi. 1971 jyly stýdent bolyp júrip Ǵ.Músirepov atyndaǵy balalar men jasóspirimder teatryna akter bolyp ornalasqanymda, shyn yqylasyn kórsetip qarsy alǵan Ámına apam bolatyn. Sol jyldary Q.Ysqaqovtyń «Apa-apataı» atty pesasy sahnaǵa shyǵatyn boldy. Orystyń balasyn qazaqtyń qara kempiri asyrap alatyny týraly pesa asa áserli sahnalandy. Qara kempirdi Ámına apa, men bolsam asyrandy balany oınadym. Spektakl anshlagpen júrdi, halyq nópir bolyp keletin, jylap-syqtap qaıtatyn muńly drama edi. Mine, osydan bastap Ámına apam meni ulyndaı, men ol kisini óz anamdaı jaqyn tutatyn boldym. Teatrdan ketsem de, Ámına apammen habar-osharymyz úzilmeı, jıi jolyǵysyp turdyq. Ámına apam ónerdegi baǵyn ómirde asa sezine almaı ketken qamkóńil analardyń biri. Soǵan qaramastan aspandaǵy samsaǵan sansyz juldyzdyń ishinen izdesek, asa qınalmaı taýyp alatyn aıryqsha jaryǵy Ámına О́mirzaqovanyń juldyzy der edim. Ol orys rejısserlerimen kóp jumys istedi. G.Roshal men E.Aron «Abaı ánderin» túsirgende, apam Ajardyń rólin oınady. Ámına apamyzdyń murny, ásirese keńsiriginiń joǵarǵy jaǵy jaıdaqtaý bolyp keledi. Osyny aktrısanyń bet pishinindegi olqylyq dep sanaǵan bireý «joq, onyń túri Ajarǵa kelmeıdi» dep, basty róldi oınaýyna qarsy bolady. Sonda Muhtar Áýezovtiń ózi: «Qudaı-aý, murynda turǵan ne bar, kózin aıtsańdarshy, kózin» dep synshylardyń bul pikirimen keliskisi kelmeıdi. Sol talqylaýdyń ishinde otyrǵan Sháken Aımanov aǵamyz shydamaı ketip: «táıiri sony da kemshilik kórip aıtyp otyrsyńdar ma, ol muryndy qyrdaı qylyp shyǵaramyz áli» dep, gýmýs dep atalatyn ermeksaz sııaqty materıaldy keńsirik tusynan kelistirip turyp japsyryp, qyr muryndy Ámına apamdy jetektep alyp kelgende, synshylar kózimen sher shuqyǵan eken. Shynynda da, Ámına О́mirzaqovanyń sulýlyǵy – kókiregi men kózinde ǵoı, shirkin.
Á.О́mirzaqova – ámbebap aktrısa. Ol kisige drama ne, komedııa ne, tragedııa ne, oń-solyna qaramaıtyn shyn palýan sııaqty, bólip-jarmastan birdeı sheberlikpen oınap shyǵatyn. Taǵy birde teatrymyzdyń qorjynyna «Qaladan kelgen qyljaqbas» degen pesa kelip túse qaldy. Men baıaǵy qolynda gıtara, jalbyraǵan shashy ıyqqa túsken, oryssha-fransýzsha sóıleıtin qalanyń sholjań balasyn oınaımyn. Apam ádettegideı, meniń ájem. Ájesiniń ózi de nemeresine saı, qala tártibine qalyptasqan sánqoı, orysqol áje. Spektakl teatrdyń kileń myqtylaryn toptastyrǵan tamasha qoıylym boldy. Halyq kúlgen kezde, ishegi úzilip keterdeı qyran-topan bolatyn. Sol kezdegi tarlandardyń sóz saptaýy da, minez-qulqy da bólek edi. Búgingi kózqaras turǵysynan alǵanda, bul býynnyń kásibıliginde kemshilikter bolýy múmkin, biraq sonyń bárin aǵalarymyz ben apalarymyzdyń boıyndaǵy ónerge degen qurmeti men iltıpaty jeńip kete beretin. Bul kisiler ónerdiń tabaldyryǵyn adal attady. Sahnanyń piri Stanıslavskıı aıtady: «Sen ónerdegi ózińdi súıme, ózińdegi ónerdi súı» deıdi. Olardyń ónerdi bárinen bıik qoıyp qasterlegeni kemshilik emes, kerisinshe, artyqshylyǵy emes pe? Árkimge óz kezeńi ystyq. Men de sol býynnyń ókshesin basyp, ónerge degen qurmettiń bıik kezinde pisip-jetildim.
Teatrǵa kelgen kúnimnen bastap, ketkenimshe Ámına apam qasymda boldy. Aýrýhanada naýqastanyp jatqanymda, «Doshan, sen teatrǵa dırektor bol, kórkemdik jetekshi bol, bizdi basqar» dep Ámına apam janyna jeti-segiz inileri men sińlilerin ertip palataǵa deıin kelip, arǵy-bergi jaǵdaıdy parasatpen túsindirip, basshy bolýymdy ótinip edi. «Oıbaı, apa, bola almaımyn» dep at-tonymdy alyp qashsam da, «osy teatrǵa barmaqtaı kezińnen keldiń, bárin tanısyń, úlken-kishimen til tabysasyń, eńbegiń bar» degennen keıin, apamnyń sózine toqtap, kóp jyl teatrdy basqardym. Ámına О́mirzaqova men Hadısha Bókeeva ekeýi de Lenıngradta oqydy, ekeýiniń mektebi bir, oıynyna qarap ózegin tanısyń da. Úlken mekteptiń, kásibı qoltańbanyń jatqany aıqyn ańǵarylady. Ámına apa sahnaǵa shyqqanda, boıynan jýsannyń ıisi, atyraptyń jupar aýasy, darhan dalanyń lebi esip qoıa beretin.
Eskendir О́MIRZAQOV, uly:
Anam mehnat pen beınetti kóp shekti
Meniń anam Lenıngrad qalasyna oqýǵa attanǵanda, nebári 15 jasta ǵana eken. A.Lýnacharskıı atyndaǵy Teatr óneri ınstıtýtynda Qazaqstannan baryp oqyǵan alǵashqy óner sańlaqtarynyń biri, ataqty Merkýrev degen rejısserdiń klasyna túsip, bilim alady. Anam Otanyna oralǵan kezde, soǵys bastalyp, alasapyran, qıyn ýaqyt ornaıdy. Ákem men anamnyń bir-birine degen mahabbaty ólsheýsiz edi, ómir boıy sol sezimderine qylaý túsirmeı, aıalap ótti. Ákem soǵysqa qatysty, anam teatrda jumys istedi. 1940 jyly úlken ápkem Láılá ómirge keledi. Ákem soǵystan oralǵan soń 1945 jyly aǵam Talas, al 1947 jyly men dúnıe esigin ashtym.
Árbir ártistiń balasy sııaqty, bizdiń de balalyq shaǵymyz teatr shymyldyǵynyń artynda ótti. Tańnan bastap tún qarańǵylyǵyn jamylǵansha ómiri teatrda ótetin akterler, balasyn qaldyratyn jer tappaı, ózderimen birge ala júretini búkil elge aıan. TIýZ-da bir kezderi qazaq teatry men orys teatry qatar jumys istedi. Oıyńda túk joq, júgirip júrgen oıyn balasy bolsań da, rejısserler ustap alyp, spektaklderdiń kópshilik sahnasyna qatystyryp qoıady. Sóıtip aıaq asty akter de bolyp ketesiń. Meniń anam temirdeı tózimdi, asqan eńbekqor, óz kásibiniń naǵyz sheberi boldy. Teatrda kún saıyn tańerteń repetısııa, kúni boıy kınostýdııada dýblıaj, al keshke spektakl. Úıge tek túnniń bir ýaǵynda kelemiz. Anam sııaqty kınoǵa kóp túsken aktrısa neken-saıaq. Osy kúni oılap qarasam, teatr men kınonyń arasynda júgirip júretin anam úıdiń tirshiligi men bizdiń tárbıemizdi de bir sát bosańsytpaǵan eken. Atqaryp beretin avtomatty tehnıka joq, ol ýaqytta sharýanyń bári qolmen isteledi. Sonda anam jalǵyz ózi osynyń bárine qalaı úlgerdi eken dep oılaımyn. Al jaz boıy búkil oblystardy, qııandaǵy aýdan, túkpirdegi aýyldardy túgendep gastrolde júredi. Úsh balasyn jetkizý úshin anam osynshama júktemege arqasyn tósep, mehnat pen beınetti kóp shekti. Biraq bir sátke de moıymady. Bizdiń balalyq shaǵymyz Almaty ózeniniń boıyndaǵy baraq tıpti úıdiń bir bólmesinde ótti. Biraq óte baqytty ómir súrdik. Baılyqqa belshemizden batpasaq ta, anamyz joqtyqtyń ne ekenin kórsetpek túgili, sezdirmedi de. Baryn aýzymyzǵa tosty, ıinimizdi jyltyratyp kıindirdi.
Mine, ózimiz de óstik, azamat boldyq. Tańnan keshke deıin tynymsyz eńbek etýdiń qandaı bolatynyn endi ǵana sezindik. Áldeqaıda damyǵan zamanda, órkenıetti órkendeýdiń basqa deńgeıinde ómir súrip otyrmyz, analarymyz kórgen qıyndyqtyń birin de kórgen joqpyz. Sonda da sharshaımyz, qaljyraımyz, sonda bizdiń analarymyz shynashaqtaı qalpymen ıyǵyna túsken úlken júkti qalaı júrip kótergen, qalaısha jeńgen? Aqylyma syımaıdy. Tańǵalamyn.
Men tehnıkalyq kásipti tańdadym, ınjener boldym. On jeti jyl Ýkraınada júrdim, sodan soń Iýgoslavııaǵa kettim. Biraq ónerden alystaı almadym, soǵan qaraǵanda ákem men anamnan daryǵan qasıet qanyma ábden sińgen. Áskerde júrsem de, qurylysta jumys istesem de, jan dúnıem ónermen qabysyp jatty. Oleg Anofrıevpen birge soǵys týraly fılmge, «Mánshúk týraly án» fılminiń epızodyna tústim. Qazir men de nemerelerimdi aınalyp-tolǵanyp otyrǵan atamyn. 22 maýsym kúni 72 jasqa kelemin. Anamnyń 100 jyldyq mereıtoıy qýanyshyn kórý baqyty buıyrǵanyna myń alǵys. Talas baýyrymnyń ómirden erte ketip qalǵany ǵana ókinishti. KSRO kınosyndaǵy ataqty esimderdiń biri, belgili aktrısa Galına Polskıhpen birge Iýlıı Karasık degen rejısserdiń «Dıkaıa sobaka Dıngo» fılmine tústi. Qazaq fılmderiniń epızodtaryna da óte kóp tústi. О́miriniń sońǵy jyldarynda T.Júrgenov atyndaǵy Qazaq ulttyq óner akademııasynda rejıssýradan sabaq berdi. Láılá ápkem fızıka-matematıka fakýltetin bitirgen, joǵary oqý ornynda matematıkadan sabaq berdi, ómirin oqytýshylyqqa arnady. Áýletimizdiń, qysqasha tarıhy, mine, osyndaı.
Daıyndaǵan Aıgúl AHANBAIQYZY,
«Egemen Qazaqstan»
ALMATY
