Alaıda, sol zorlyq-zombylyq kóretin áıelder esebine zańdy kúıeýinen nemese aǵa-ákesinen taıaq jeýdi qalypty qabyldaıtyndar qosylmaı qalyp jatady. Osy oraıda, «Qazaqstanda áıelder quqyǵy qorǵalǵan ba?» degen suraq týyndaıdy.
Bıyldan bastap 111 senim telefony arqyly balalarǵa ǵana emes, barlyq azamatqa psıhologııalyq, konsýltasııalyq kómek beriledi. Osy qyzmetke áıelder jıi habarlasady eken. Olar kóbine úıindegi zorlyq-zombylyqtan qashyp, balasymen bas saýǵalap, qaıda bararyn bilmegende senim telefonyna qońyraý soǵady. Psıholog Ǵalııa Ábdiǵapparǵa (qajettilikke qaraı aty-jóni ózgertilgen – A.Sh.) jaqynda bir áıel habarlasypty. Ony kúıeýi eki balasymen tastap ketken. Aqyry qaryz alady, aqsha bergen adamdar paıyzdyq ústemesimen qaıtarýyn talap etipti. Sonan soń balalaryn óz anasyna qaldyryp, Almatyǵa jumys izdep keledi. Jumys tapqanymen isteı almaıdy, sebebi tirkeýi, ornalasatyn turaǵy joq. Al azyn-aýlaq qarjysy júrip-turýdan taýsylǵan.
– О́zin eshkimge kereksiz seziný adamdy kúızeliske alyp keledi. Ol bir qorap dári iship alyp: «Sizden ótinemin, balalaryma aıtyńyzshy. Men olardy qatty jaqsy kóremin. Qazir ketkeli jatyrmyn», dep habarlasyp tur. 40 mınýttyq qyzmettiń, psıhologııalyq kómek pen áńgimelesýdiń arqasynda onyń turǵan jerin anyqtap, medısınalyq kómekti jóneltip, ázer aman alyp qaldyq. Ol búginde arnaıy ortalyqta kómek alýda, – deıdi psıholog.
Psıhologtyń arnaıy ortalyq dep otyrǵany – qınalǵandardy daǵdarystan alyp shyǵý maqsatynda ashylǵan memlekettik mekeme. Astana qalasy ákimdigi janynan 2013 jyly ashylǵan «Úmit» daǵdarys ortalyǵynyń zańgeri Zarına Dáýletqyzy áıelder quqyǵynyń taptalýyna kóbine turmystyq túsinispeýshilikter sebep bolatynyn aıtady. Kıkiljińniń sońy qol kóterýmen aıaqtalady. «Ortalyqty bári ózi taýyp, bilip kelmegen. Keıbireýin polıseıler, endi bireýlerin dárigerler, áleýmettik qyzmet kórsetýshiler nemese bilim salasynyń mamandary baǵyttap jiberedi», deıdi zańger. Mamannyń málimetinshe, áıelder quqyǵynyń buzylýyna kóbinde olardyń saýatsyzdyǵy sebep bolady eken. Zardap shekkenderdiń basym bóligi – qarapaıym qujattardy, jeke málimetterin durys toltyra almaıtyndar jáne orta bilimmen shektelgender. Budan bólek, azamattyq nekedegi áıelderdiń quqyǵy jıi buzylatyn kórinedi.
Bir ǵana Almaty qalasyndaǵy osyndaı ortalyqta 2018 jyly barlyǵy 274 adam qyzmet alǵan, onyń 99-y áıel, qalǵany – balalar. Demek, shamamen elimizde jyl saıyn 1300-ge jýyq áıel, quqyǵynyń taptalýy bylaı tursyn, óz otbasynda ózderin kereksiz sezinedi, sodan soń ómirden bezinedi. Al mundaı ortalyqtar barlyq oblysta áli ashyla qoımaǵan. Sondyqtan tirkelmegen, kómek suraı almaı júrgenderi qanshama? Osydan-aq olardyń quqyǵy qorǵalǵan dep kesip aıtýǵa kelmeıdi. Qaıtpek kerek?
Táýelsiz Qazaqstan tarıhyna kóz júgirtsek, oblys basshylarynyń tiziminde birde-bir áıel ákim joq. Osy ýaqytqa deıin áıel premer-mınıstr bolmaǵanyn bilemiz. Bir ǵana mysal, jaqynda jańadan jasaqtalǵan úkimet quramynyń 11 paıyzy ǵana áıelder. «World Economic Forum» halyqaralyq uıymy 2018 jylǵy Gendrlik aıyrmashylyq týraly ǵalamdyq baıandamasyn (The Global Gender Gap Report) jarııalady. 149 memleket, onyń ishinde Qazaqstan qatysqan zertteýde: «Eshbir el áli kúnge deıin saıası saladaǵy alshaqtyqty tolyǵymen joıǵan joq», delingen. Sondyqtan áıelderdiń qoǵamdyq-saıası ómirde belsendi bolmaýy – álemge ortaq másele. Alshaqtyqty sál de bolsa alǵa ilgeriletýdiń áıelder quqyǵynyń qorǵalýyna qandaı qatysy bar?
Birinshiden, áıeldi áıel jaqsy túsinedi. Áıel jábir kórgende esigin qaǵatyn polısııa da, sot, zańger, advokat ta – ádette erler. Psıhologtardyń aıtýynsha, qazaq qoǵamyndaǵy áıelder osy mamandardy quqyq qorǵaýshy retinde emes, aldymen erkek dep qabyldaıdy. Al otbasy qundylyqtary taqyrybyn kóterip júrgen jazýshy Kamal Ábilqasymqyzy quqyq qorǵaý salasyndaǵy qyzmetkerlerdiń 90 paıyzy erler ekenin, mundaıda «Bóriktiniń namysy bir» degen qaǵıda alǵa shyǵatynyn aıtady. «О́ıtkeni áıelge zábir kórsetetin erkekter. Bas prokýratýranyń saıtynda tur, byltyrdyń ózinde elde 400 áıel zorlyq-zombylyqtan qaıtys bolǵan», deıdi ol.
Ekinshiden, halyqqa ortaq normatıvtik qujattardy qabyldaýda áıel adamdardyń erekshelikteri (júkti kezindegi jumys júktemesi, balaly analardyń vahta nemese aýysymdyq qyzmettegi kestesi, t.b.) eskerilmeı ketedi. Sebebi ony daýys berip, qabyldaıtyn parlamenttiń basym bóligi taǵy da erlerden turady. Úshinshiden, zańsyz áreketter azaıady. Quqyq qorǵaýshy Abzal Quspan 15 jyldan asa tájirıbesinde zańdy buzatyn, qylmystyq isterdi jasaıtyn kóbine er adamdar ekenin, áıelderdiń ádette jábirlenýshi bolyp keletinin aıtady. Tórtinshiden, qoǵamdyq kózqaras qalyptastyrýǵa septigin tıgizedi. El basqarmasa da, el bastaǵan áıelder tarıhymyzda kóp bolǵan. Sonyń jalǵasy áli úzilmegenin uǵyndyrady. Besinshiden, joǵaryda zańger aıtqan áıelderdegi saýatsyzdyq azaıady. О́ıtkeni adamǵa jaýapkershilik artylǵan saıyn ol óz betinshe izdene bastaıdy.
Jyl saıyn jaryqqa shyǵatyn joǵaryda atalǵan ǵalamdyq baıandama nátıjesinde áıelderge eń qolaıly elder anyqtalǵan. Mundaǵy memleketter nesimen erekshelenedi? Shvesııada názik jandardyń joǵary bilim alýyna basa kóńil bólinedi. Onda árbir 3 ýnıversıtet dıplomynyń 2-ýin áıel azamattar alady eken. Aýstrııada áıelder men áıelderge qatysty zorlyq-zombylyq týraly konvensııa bar. Al Lıýksembýrg – «Saıasat sizge jarasar edi, hanym?» (Would politics suit you madam?) atty bastamasyn batyl qolǵa alǵan el. Bul úkimettegi áıelder sanyn arttyrýdy maqsat etedi. Kanadanyń Qarjy mınıstri 2018 jyly jumys kúshine múmkindiginshe áıelderdi kóbirek tartýdy kózdeıtin jańa josparyn jarııalaǵan.
Aıdana ShOTBAIQYZY,
«Egemen Qazaqstan»
