– Aınur, nelikten Amerıkada jumys isteý týraly sheshim qabyldadyńyz?
– AQSh-ta bárine múmkindik jasalǵan. Adamnyń múmkindigi men qabileti anyq kórinedi. El astanasynda barlyq mýzeıge kirý tegin. Kún saıyn mýzeı aralaýǵa, eldiń mádenıetimen, tarıhymen tanysýǵa bolady. Amerıkalyqtar táýelsizdigin erekshe qurmetteıdi, tipti kishkentaı jerler nemese qalalardyń tarıhy týraly saǵattap aıtýǵa daıyn. Amerıkaǵa kelgennen keıin kompanııa bizge jıhazdalǵan úsh bólmeli páter berip, alǵashqy paıyzsyz qaryz alýǵa kómektesti. Bir sózben aıtqanda, qolaıly jaǵdaıdyń barlyǵyn jasady.
– Eldegi bilim berý júıesi týraly ne aıtasyz?
– Amerıkada ártúrli jastaǵy adamdardy bir partadan kezdestirseńiz tańǵalmaısyz. Biri belgili bir kezeńnen keıin mamandyǵyn aýystyrǵysy keledi, al biri mansap satysymen alǵa jyljýdy qalaıdy. Bastysy, oqýdy aıaqtaǵannan keıin naryqtaǵy jaǵdaı olardyń bárine birdeı, elde jumyssyzdyq deńgeıi tómen. Ǵylym kúnnen-kúnge qaryshtap damyp keledi. Jan-jaqty zertteýler men ǵylymı jumystardy álemdik kompanııalar qarjylandyrady. Ǵylymı-zertteý jumystarymen aınalysatyn stýdentterge grant beriledi, bul ǵalymdardyń jalaqylaryna áser etpeıdi. JOO túlekteri qanshalyqty qyzmetke kóp ornalassa, onyń abyroıy sonshalyqty joǵary. Maman daıarlaýdyń sapasy kompanııa tarapynan baǵalanady. Kompanııalar ozyq ýnıversıtettegi stýdentterdi jumysqa shaqyrady. Sondyqtan oqý oryndary arasynda báseke kúshti, sondaı-aq olar bitirýshi túlekterge jumys tabýda aıtarlyqtaı kómektesedi.
– Amerıkada JOO bitirgennen keıin jumysqa ornalasý múmkindigi qandaı?
– JOO bitirgen stýdentti birden jumysqa ornalastyrý mamanǵa degen suranysqa baılanysty. Áli kúnge deıin IT, qarjy, medısına salasyndaǵy mamandar jetkiliksiz. Bul geografııalyq jaǵdaıǵa da baılanysty. Mysaly, qarjygerler Nıý-Iorkke, Bostonǵa, Chıkagoǵa barǵany durys. Al Kalıfornııa IT, jurtshylyqpen baılanys jáne áleýmettik mamandardy qajet etedi. Qazir qart adamdarǵa kútim jasaý jáne qyzmet kórsetý naryǵy belsendi damýda. Osy arqyly qarttar quqyǵyn qorǵaý boıynsha zańnama damıdy. Qysqasha aıtqanda, Amerıkada jumys tabý adamnyń qabileti men bilimine tikeleı baılanysty.
Sonymen qatar Amerıkadaǵy JOO men kompanııalar jas mamandarǵa oqý bitirgen soń qosymsha praktıka alańynda óz múmkindigin synap kórýge múmkindik beredi. Tájirıbe ýaqyty – bir jyl. Biraq Qazaqstanda bul basqasha. Elimiz amerıkalyq JOO-ny támamdaǵan stýdenttiń qazaqstandyq JOO-ny bitirgen stýdentten aıyrmasy bolatynyn túsinýi tıis. Eger Qazaqstan bıznes pen ekonomıkada álem elderimen bir tilde sóılesýdi kózdese, «Bolashaq» baǵdarlamasymen oqyǵandar úshin tájirıbe alańyn jasaý qajet.
– Qazir shetelge jumysqa ketip jatqan zamandastarymyz óz elimizde de az emes. Bul jaǵdaıdy qalaı baǵalaısyz?
– Qazir barlyq shekara ashyq. Sheteldiń mamandarymen baılanys ornatýǵa múmkindik mol. Aýstralııa, Kanada, Jańa Zelandııa jáne ekonomıkalyq mıgrasııaǵa qyzyǵýshylyq tanytqan basqa da elder ózge memleketterden aqyly túrde maman aldyrtady. Qazir Kanada medısına mamandaryn ózge elderden aldyrtýǵa ynta tanytyp otyr. Men otandyq mamandar úshin osy joldy durys dep oılaımyn. Olar basqa elde ómir súrip, ózderin naǵyz maman retinde tanytyp qana qoımaı, jańa nárseler de úırenedi. Kez kelgen adam ózgelermen salystyrý arqyly óz eline eń ozyq jańalyqtardy ákeledi. Jahandyq mıgrasııa – álemdik keńistiktegi tabıǵı prosess. Sondyqtan qazaqstandyq mamandardyń shetelde jumys isteýi qalypty jaǵdaı dep oılaımyn.
– Qazir qoǵamda «shetelde jumys istep, kúrep aqsha tabýǵa bolady» degen pikir bar. Osy qanshalyqty ras?
– Amerıkada tájirıbe ótili bar bilikti mamannyń jalaqysy basqa elderdegi sııaqty joǵary. Qazaqstanmen salystyrǵanda qyzmetkerler munda joǵary jalaqy alady, biraq ómir súrý quny soǵan saı. Sondaı-aq qyzmetkerin belgili bir ındýstrııaǵa qatysty oqytyp, qaıtarymsyz qarjylaı kómek te kórsetip otyrady. Eger qyzmetker bilim salasynda eńbek etse, onda jyljymaıtyn múlikke jumsalǵan birinshi salymnyń jartysy jeńildik bolyp sanalady. Eger stýdent federaldy qarjy resýrstarynan nesıe alsa, oqý bitirgennen soń memlekettik qyzmette 5 jyl jumys istese, bul nesıe qaıtarylmaıdy. Sonymen qatar dinı oryndar da qaı dindi ustanatynyna qaramastan, stýdentterge kómek beredi. Shirkeýde birneshe saǵat jumys istegenderge belgili mólsherde oqýynyń aqysyn tóleýge kómektesedi.
Amerıkada adamdar jasyna qaramastan únemi izdenis ústinde bolady. Eńbek naryǵynda básekege qabiletti bolý úshin halyqaralyq sertıfıkattar alýǵa tyrysady, izdenedi. Adamdar orta jolǵa kelgende ózderiniń mamandyqtaryn aýystyryp jatady. Mysaly, arhıtektor zań fakýltetine qujat tapsyrýy múmkin. Ol tek arhıtektor ne zańger bolǵannan góri qos mamandyqty qatar meńgergende kóp múmkindikterdiń esigi ashylatynyn jaqsy biledi. Onyń qurylys pen arhıtektýraǵa qatysty zań normalaryn shyǵaratyn memlekettik qyzmette isteýge múmkindigi bar. Bir sózben aıtqanda, eńbek naryǵyndaǵy trendte bir-birimen baılanysty birneshe mamandyqty meńgerý tur. Amerıkada tis dárigerleri eki jyl saıyn professıonaldy lısenzııa ýaqytyn uzartý úshin oqıdy. Adam óziniń qabiletin únemi jetildirýi úshin oqýy kerek. Biraq bul – maqsatsyz dıplomdardyń sanyn kóbeıtý degen sóz emes. Jastarǵa qıyndyqtardan qoryqpańyzdar, tek alǵa júrińizder degim keledi. Bar kúsh-jigerdi ómirlerińizdi, qoǵamdy jaqsartýǵa jumsańyzdar.
Áńgimelesken Mádına JÁLELQYZY,
«Egemen Qazaqstan»
