Jalpy, SIPRI qarý-jaraqty shyǵarý men tasymaldaý, qysqartý men shekteý, baqylaý men qarjylandyrý salalarynda naqty derekter bere alatyn ǵylymı-zertteý ınstıtýty degen ataǵyna kir keltirmeı kele jatqan uıym. О́z derekterin ınstıtýt barlyq ashyq derekkózderinen alady. Onyń quramyndaǵy sarapshylar álemniń kóptegen elderinen shaqyrylǵan. Instıtýt BUU jáne EO sııaqty halyqaralyq uıymdarmen tyǵyz baılanys ornatqan. Ǵylymı uıymnyń zertteý baǵyttaryna aımaqtyq jáne jahandyq qaýipsizdik, qarýly qaqtyǵystar men olardy sheshý joldary, áskerı shyǵyndar men qarýly kúshter, qarýlanýdy baqylaý, qarýsyzdaný jáne taratpaý máseleleri jatady. Sonyń ishinde ásirese, álemdik qarý-jaraq naryǵynyń qazirgi jaǵdaıy men bolashaq baǵdaryn aıqyndaıdy.
Osy ınstıtýttyń qarý-jaraq naryǵynyń ahýaly týraly byltyrǵy qorytyndysyna qaraǵanda sońǵy bes jylda AQSh álemdik rynoktyń 36 paıyzyn qamtýǵa qol jetkizgen. Onyń bes jyldaǵy úlesiniń ósimi 6 paıyz. Dál osy jyldarda Reseı óziniń úlesin 17 paıyzǵa azaıtyp alǵan. Bul quldyraý negizinen Úndistan men Venesýelaǵa shyǵarylatyn qarýdyń azaıǵanyna baılanysty bolǵan.
Qazir kez kelgen BAQ-tyń jazbalaryna kúdikpen qaraýǵa týra keledi. О́ıtkeni birazy derekterdi burmalap, ózderiniń qolaıyna qaraı buryp jarııalaıtynyn kórip júrmiz. Mysaly, Reseıdiń memlekettik halyqaralyq RT (Russia Today) telearnasy ótken jyldyń 18 jeltoqsanynda ǵana Reseıdiń qorǵanys ónerkásibi salasy qarý satýdy 8,5 paıyzǵa ulǵaıtyp, ony 37,7 mlrd dollarǵa jetkizdi dep qýana habarlaǵan edi. (Avtorlary R.Shımaev pen A.Rýmıanseva) Sóıtip Reseı osy naryqtyń 9,5 paıyzyn qamtyp, 100 óndirýshiniń arasynan Ulybrıtanııadan ozyp, ekinshi orynǵa shyqty delingen onda. Endi SIPRI-diń derekterine qarasaq, ol sońǵy bes jyldaǵy eksportyn 17 paıyzǵa azaıtyp alǵany belgili bolyp otyr...
«Qazir AQSh álemniń 98 memleketine qarý shyǵarady. Onyń ishinde áskerı ushaqtar, shaǵyn qashyqtarǵa jetetin qanatty jáne ballıstıkalyq zymyrandar, basqarylatyn bombalar bar», dep jarııalady SIPRI-diń qarý-jaraq jáne áskerı shyǵystar baǵdarlamasynyń dırektory O.Florant. Osy laýazymdy tulǵanyń aıtýyna qaraǵanda Reseı 48 elge qarý-jaraq eksporttap, AQSh-tan keıingi ekinshi orynda tur. Onyń eksportynyń jartysy Úndistan, Qytaı jáne Aljırge shyǵarylady.
Eksporttyń ósimi jaǵynan sońǵy tórt jylda Fransııa alǵa shyqqan. Osy kezeńde ol qarý-jaraq eksportyn 43 paıyzǵa ulǵaıtqan. Al Germanııa 13 paıyzǵa ósirgen. Osynyń arqasynda qarý-jaraq satý rynogynyń 6,8 paıyzyn qamtyǵan Fransııa úshinshi orynǵa shyǵyp tur, al Germanııa (6,4%) tórtinshi, Qytaı (5,2%) besinshi orynda. Osy bes memleket álemdegi qarý-jaraq satýdyń 75 paıyzdyq úlesine ıe. Postkeńestik elder arasynan Reseıden keıingi eksporter Ýkraına. Onyń tank, brondy transporter sııaqty áskerı jaraqtary Nıgerııa, Taıland, Horvatııa, Qytaı jáne Aljır sııaqty memleketterge eksporttalady.
Qarý-jaraq satyp alýshylardyń negizgi bóligi Taıaý-Shyǵys elderi, barlyq ımporttyń 87 paıyzdyq úlesi solarǵa tıesili. Sonyń ishinde Saýd Arabııasy sońǵy tórt jylda qarý satyp alýdy 192, Mysyr 206 paıyzǵa ulǵaıtqan. Ásirese AQSh qarýlaryn satyp alatyndar osy aımaq elderi. Sonyń ishinde Saýd Arabııasy, BAÁ, Túrkııa memleketterin osy qatarda ataýǵa bolady. Sonymen birge Amerıka qarýlary Ońtústik Koreıa men Aýstralııaǵa da mıllıardtaǵan dollarǵa shyǵarylady. Taıvan, Úndistan, Sıngapýr, Irak, Mysyr elderi de amerıkalyq qarýlarǵa qomaqty qarajattaryn sarp etedi.
Reseı qarýyn alýshylardyń tizimin Úndistan bastap tur. 2016 jylǵa deıingi belgili bolǵan derekter osy el Reseı qarýyn 13,4 mlrd dollarǵa alǵanyn aıtady. Biraq byltyr kúzde «Rosoboroneksport» jáne basqa da qorǵanys salasynyń kompanııalary Úndistan alǵan qarýy úshin aqy tóleı almaı otyrǵanyn jarııalady. О́ıtkeni Reseıdiń osy kompanııalary AQSh tarapynan jasalyp otyrǵan shekteýler (sanksııalar) tizimine engen, sondyqtan úndistandyq bankiler dollarmen esep aıyrysa almaı otyr. Qazir Reseı tarapy osyndaı tyǵyryqtan shyǵýdyń jolyn ulttyq valıýtamen esep aıyrysýdan izdeýde. Ondaı tájirıbe de qoldanysqa ene bastady. Máselen, byltyr Úndistan Reseıdiń «AlRos» kompanııasynan almaz alǵanda óziniń Reseıdegi esepshoty arqyly rýblmen eseptesken. Alaıda, ondaǵy qarajat barlyq shyǵyndy óteýge jete bermeıdi. Onyń ústine Máskeý men Delı qarý-jaraq saýdasy jóninde 2012 jyldan keıin kelisimshart ta jasamaǵan eken. Osyny syltaýratqan Úndistan ústimizdegi jyldyń qańtar
aıynda Reseıdiń S-400 kesheninen bas tartty. Ol ol ma, SÝ-57 negizinde jasalǵan shabýyldaýshy ushaqtyń besinshi býynynan da bas tartyp, esesine Fransııadan Rafale ushaǵyn satyp alǵan. Sóıtip Reseı AQSh sanksııasynyń kesirinen qarý-jaraq saýdasy jónindegi óziniń eń basty ımporterinen de aırylyp qalǵaly otyr. Bul úrdis basqa tutynýshylarynyń arasynan da shyǵýy múmkin.
Reseı qarýyn tutynýshy ımporterdiń biri Qazaqstan. Bizdiń satyp alǵan qarýymyzǵa ulttyq valıýtamen eseptesýimizge kedergi az. Sondyqtan alys shetelderdegi áriptesterine ótkizýi qıyndap ketken qarý-jaraǵyn Reseı UQShU sheńberindegi odaqtasy – bizge arzandatylǵan baǵamen satsa, Qazaqstan úshin tıimdi bolar edi.
Jaqsybaı SAMRAT,
«Egemen Qazaqstan»
