Júnisbek Jumabekuly basqarǵan kezeńde Abaı atyndaǵy Qazaq pedagogıkalyq ınstıtýty 1978 jyly 12 qazanda KSRO-nyń Joǵarǵy Keńesi Prezıdıýmynyń Jarlyǵymen pedagogıkalyq mamandardy daıarlaý men tárbıeleýdegi qol jetkizgen tabystary men jetistikteri úshin Eńbek Qyzyl Tý ordenimen marapattaldy. Sol kezden bastap 1990 jylǵa deıin «Eńbek Qyzyl Tý ordendi Abaı atyndaǵy Qazaq pedagogıka ınstıtýty» dep atalǵan. Instıtýttyń 50 jyldyq mereıtoıyn respýblıkalyq deńgeıde atap ótýde ujymdy sheber uıymdastyryp, ınstıtýttyń bas ǵımaratynyń jobasyn bekitip, jas mamandarǵa arnap qazirgi Tóle bı men Sh.Ýálıhanov kósheleriniń qıylysyndaǵy turǵyn úı salyp berýge atsalysty. Adal, óz isine jan-tánimen berilgen, artyna ǵylym jolyndaǵy kóptegen shákirtterin qaldyrǵan jáne barlyq iske asqan jaýapkershilikpen qaraıtyn ǵalym boldy.
Júnisbek Jumabekuly sonaý 1927 jyly Almaty oblysy, Shelek aýdanyndaǵy Malybaı aýylynda qarapaıym otbasynda dúnıege kelgen. Ákesi Jumabek Qańtarbaev ortasyna syıly, kózi ashyq, eti tiri adam bolǵan. Ujymdastyrý kezinde belsendilik tanytyp, ujymsharlarǵa basqarma tóraǵasy bolyp basshylyq jasaǵan. Ákesiniń ujymdastyrý kezinde óńirde qazaq aýyldaryn otyryqshylyqqa kóshirýge, ujymsharlar qurýǵa belsene aralasýy keıin Júnisbek aǵamyzdyń bolashaqtaǵy ǵylymı jumysynyń taqyrybyn tańdaýǵa da áseri bolsa kerek. Anasy qaıtys bolǵanda Júnisbek jeti jasqa ǵana tolǵan edi. Uly Otan soǵysynyń qaınaǵan kezi 1943 jyly 16 jasynda aýdandaǵy jeti jyldyq mektepti bitirgennen keıin Qadam jetijyldyq mektebine qyzmetke turyp, muǵalim, oqý isiniń meńgerýshisi bolady. О́zi suranyp soǵysqa da attanbaq nıeti bolǵanymen, biraq jasy tolmaǵandyqtan oǵan soǵysqa qatysý buıyrmady. 1949 jyly Almaty Memlekettik zań ınstıtýtyn bitirip, sol oqý ornynda oqytýshylyq qyzmetke qaldyrylady. Instıtýt qabyrǵasynda oqytýshylyq qyzmetpen birge ǵylymı jumyspen de belsendi aınalysty. Sol kezdegi talapqa saı zertteý obektisine keńestik kezeńniń ózgeristerin taldaýdy, ıaǵnı Keńes ókimeti tusyndaǵy ujymdastyrý kezeńin aldy.
О́ziniń ǵylymǵa degen umtylysy, qajymaı-talmaı izdenýiniń arqasynda 1954 jyly M.V.Lomonosov atyndaǵy Máskeý memlekettik ýnıversıtetiniń Ǵylymı Keńesinde dıssertasııa qorǵap, tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty ǵylymı dárejesin aldy. Sol kezdegi bedeldi tarıhshylar jas ǵalymnyń eńbegine joǵary baǵa beredi. 1955-1958 jyldary Semeı maldárigerlik ınstıtýtynda kafedra meńgerýshisi bolyp qyzmet atqarǵan kezinde de, 1958-1966 jyldary Almaty qalasyndaǵy Qazaq deneshynyqtyrý ınstıtýtynda dosent, kafedra meńgerýshisi bolyp qyzmet atqarǵanda da jumysyna jaýapkershilikpen qaraýmen qatar ǵylymmen de belsendi túrde aınalysty.
Onyń ǵalymdyǵymen qatar uıymdastyrýshylyq qabileti de kózge túsip, 1966 jyly Qazaq KSR Joǵary oqý oryndary mınıstrligi qoǵamdyq ǵylymdardy oqytý bóliminiń bastyǵy qyzmetine taǵaıyndaldy. 1971 jyly XX ǵasyrdyń 30-jyldarynda qazaq eńbekshi sharýalaryn jańa ómirge tartý máselesine arnalǵan doktorlyq dıssertasııasyn sátti qorǵasa, 1973 jyly Joǵary Attestasııalyq Komıssııa sheshimimen «professor» ǵylymı ataǵyn aldy. Al 1974 jyldyń naýryz aıynda Júnisbek Jumabekuly Qazaqstandaǵy joǵary bilimniń qara shańyraǵy Abaı atyndaǵy Qazaq pedagogıka ınstıtýtyna rektor bolyp taǵaıyndaldy. Osy qyzmetti ómiriniń sońyna deıin, ıaǵnı 1980 jyldyń
4 sáýirine deıin atqardy.
Ol rektor bolǵan jyldar ýnıversıtet tarıhynda túbegeıli ózgeristerge, bilim berýdegi sapalyq kórsetkishterge qol jetkizý jolyndaǵy jáne stýdentterdiń mádenı-turmystyq jaǵdaılaryn jaqsartýǵa arnalǵan is-sharalardyń qolǵa alynýymen erekshelenedi. Bul jyldary ınstıtýt jumys berýshilermen tyǵyz baılanys ornatyp, professor-oqytýshylar oqý-ádistemelik, tárbıelik jumystardy jandandyryp, sonymen qatar ǵylymı-zertteý jumystarymen belsendi túrde aınalysyp, kóptegen nátıjelerge qol jetkizdi. 1974 jyly ınstıtýttyń ǵylymı-óndiristik jumysyn uıymdastyrý jáne basqarý úshin ǵylymı-zertteý bólimi qurylyp, ınstıtýtta mektepterge arnalǵan oqý-ádistemelik quraldar, stýdentterge arnalǵan qosymsha materıaldar, t.b. kóptep shyǵaryla bastady. Ásirese oqytýshylardyń biliktiligin arttyrý, kásibı baǵdar berý, bitirýshi stýdentterdi arnaıy joldamamen mamandarǵa suranysy kóp óńirlerge jiberý jolǵa qoıyldy.
Instıtýttyń materıaldyq-tehnıkalyq bazasyn jaqsartýǵa da kóp kóńil bóldi. Jańa fakýltetter men suranysqa ıe mamandyqtarǵa saı kafedralar ashyldy. Túsýshiler sany da kúrt ósti, jańa jataqhanalar salynyp, professor-oqytýshylarǵa páterler berildi. 1975 jyldyń kókteminde
7 qabatty oqý ǵımaratynyń qurylysy aıaqtalyp, paıdalanýǵa berildi. Ol kezde rektor bolýymen qatar Júnisbek aǵamyz oqytýshylyqtan da qol úzbeı, tarıh fakýltetinde stýdentterge dáris oqydy. Onyń shákirtteri búgingi tańda Qazaqstandaǵy tarıh ǵylymdarynyń damýyna óz úlesterin qosyp júr. Olardyń ishinde aǵamyzdyń sońǵy shákirtteriniń biri, kórnekti ǵalym, tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor Talas Omarbekov te bar. Júnisbek aǵamyz respýblıkalyq jáne qalalyq qoǵamdyq jumystarǵa da belsene aralasty, Halyq depýtattary Almaty qalalyq Keńesiniń eki shaqyrylymyna depýtat boldy, Frýnze aýdandyq partııa komıtetiniń múshesi, oqý-aǵartý, joǵary mektep jáne ǵylymı mekemeler qyzmetkerleri respýblıkalyq kásipodaǵynyń múshesi, respýblıkalyq «Bilim» qoǵamynyń pleným múshesi boldy. Júnisbek Jumabekuly qajyrly eńbeginiń arqasynda eki birdeı «Qurmet Belgisi» ordenimen (1961, 1976 j.j.), «Eren eńbegi úshin» medalimen jáne basqa da memlekettik nagradalarmen, Qurmet gramotalarymen marapattaldy. 1978 jyly «Qazaq KSR-niń eńbek sińirgen ǵylym qaıratkeri» qurmetti ataǵy berildi.
Onyń esimi ataýsyz qalǵan joq. Týǵan jerindegi eldi mekendegi kóshelerdiń birine jáne Almaty qalasy Aqbulaq shaǵyn aýdanyndaǵy bir kóshege onyń esimi berildi. Sonymen qatar 2009 jyly osy oqý ornynyń tarıh fakýltetinde Júnisbek Jumabekov atyndaǵy dárishana ashyldy. Onda Tarıh jáne quqyq ınstıtýtynyń stýdentteri tarıhqa arnalǵan is-sharalar ótkizip, onyń sońyna qaldyrǵan mol murasyn oqyp-úırenip, ıgi isterinen úlgi alady.
Qazaqta «óli rıza bolmaı, tiri baıymaıdy» degen sóz bar, sondyqtan Júnisbek aǵamyz turǵan úıge Almaty qalasy ákimshiliginiń sheshimimen 2019 jyldyń 9 aqpanynda eskerkish-taqtanyń ashylýy ǵalym-qaıratkerge degen úlken qurmet.
Takır BALYQBAEV,
Abaı atyndaǵy Qazaq ulttyq pedagogıkalyq ýnıversıtetiniń rektory, pedagogıka ǵylymdarynyń doktory, professor
ALMATY
