Jetigen – qazaq halqynyń eń kóne aspaptarynyń biri. Bizdiń zamanymyzǵa deıin IV-V ǵasyrlarda, qazaq qazaq bolmaı turyp paıda bolǵan, Azııa men túrki elderi arasynda keńinen qoldanylǵan aspap qoı. Biraq XIX ǵasyrda ol múlde biraz ýaqytqa umyt bolady. Bir ǵasyr boıy únsiz qalǵan folklorlyq aspaptardy etnograf ǵalym, akademık Bolat Sarybaev 60-jyldary izdep taýyp, qaıta jańǵyrtady. Ony birinshi kezde qolǵa alǵan Qurmanbaı Maqanov pen Talǵat Sarybaev bolǵan. Al Bolat Sarybaev ózi oryndap kórsetip, jetigen ansamblin ashyp, halyqqa qaıta tanystyrady. Odan keıin 80-jyldary «Otyrar sazy» ansambliniń quramynda «Ǵasyrlar sazy» ansambli qurylyp, jańa qosylǵan aspapta Edil Qusaıynov, Shahbaný Qylyshbaeva, Sáýle Merekeeva syndy birli-jarym óner sańlaqtary oınaı bastaıdy.
Osylaısha kóneden jetken saryn eptep-eptep Almatyda estiledi. Sodan keıin 1988 jyly «Sazgen» ansambline Nurgúl Bıjanqyzy keledi. Biraq, jetigen aspaby taǵy de biren-saran oryndaýshysynyń saýsaqtarynda ǵana tyńdarmanyna jol taýyp júredi. 2000 jyldyń basynda mýzykanttar tarapynan folklorlyq aspaptarǵa degen qyzyǵýshylyq paıda bolady. Osy tusta respýblıkalyq óner baıqaýlaryn uıymdastyrýshylar da jetigenge kóńil bólip, ansamblder quramynda folklorlyq aspaptardyń bolǵanyn qalasa kerek.
Osy tusta jetigenge úıretetin ustazdardyń da kerek ekeni baıqalyp, «Sazgen» ansambliniń quramyndaǵy jetigende oınaı alatyn saýsaqpen sanarlyq óner ıesi Nurgúl Jaqypbek Ahmet Jubanov atyndaǵy mýzyka mektep-ınternatyna, Kúlásh Baıseıitova atyndaǵy mýzykalyq orta mektep-ınternatyna oqytýshylyqqa shaqyrylady.
2002-2003 jyldan bastap mýzyka mektepterinde jetigen ónerin úırenip júrgen shákirtter shoǵyry qalyptasyp, birtindep onyń sıqyrly úni 2005 jyly Qurmanǵazy atyndaǵy qazaq ulttyq konservatorııasyna da jetedi. Bul jerde birqatar stýdent jetigendi mamandyq emes, qosymsha sabaq retinde úırene bastaıdy.
Qysqasha qaıyrǵanda, umyt qalǵan aspaptyń qaıta oralý tarıhy osyndaı. Qazir jasyna qaramaı jetigen aspabyn úırenýge yntalanyp júrgen adamdar az emes. Búginde jetigen aspaby jetkilikti túrde tanymal ári oǵan degen suranys ta bar. Almatyda ǵana emes, Qazaqstannyń ár túkpirinen jetigende oınaıtyn ónerli jandardy tabýǵa bolady. Máselen, qazir P.Chaıkovskıı atyndaǵy mýzykalyq kolledji men J.Elebekov atyndaǵy estrada-sırk kolledjinde mamandyq retinde ashylyp, qazir magıstranttar bilim alyp júr.
Jetigen aspaby elimizde keń taralyp keledi desek te, ony úıretetin mamandar áli de tapshy. Sondyqtan bolar, ony shyndap meńgerisi keletinder áli de Nurgúl Bıjanqyzyna keledi. О́ıtkeni ol atalmysh aspapty kásipqoı deńgeıde meńgergen jáne elge taratyp, nasıhattap otyrǵan tájirıbeli maman. Oǵan qosa Nurgúl jetigen úırený kitabyn jaryqqa shyǵardy. Ony qurylymyn ǵylymı túrde zerttep, ádistemelik oqýlyq jazdy.
Qysqasy, Nurgúl Jaqypbekti táýelsizdik tusyndaǵy tuńǵysh jetigen mektebiniń negizin qalaýshy, synyp ashýshy dep aıtýǵa bolady. Tanymal da tájirıbeli mýzykantqa qaı kezde de jetigen úırenýge keletin shákirtter legi úzilgen emes.
Sondyqtan Nurgúl zamanaýı jetigenshiler mektebiniń úlken ustazy. Onyń tanymaldylyǵy men taralýyna bir kisideı eńbek sińirgen óner magıstry óz bilgenimen shektelip qalmaı, ǵylym kandıdattyǵyn qorǵaý úshin Bishkek qalasyndaǵy Ǵylym akademııasynyń aspırantýrasynda izdenisterin jetildirý ústinde. Qurmanǵazy atyndaǵy konservatorııada stýdentterge dáris oqıdy.
– Kúnnen kúnge kóne jetigenniń tanymaldylyǵy ulǵaıyp keledi. Bul aspaptyń damyǵany sonshalyqty, buryn onymen qysqa kúıler, ánder ǵana oryndalsa, qazir kúrdeli úlken klassıkalyq shyǵarmalar oınaýǵa bolady. Respýblıka aıasynan shyǵyp, halyqaralyq deńgeıdegi óner dodalaryna qosyldy. Sheteldik mýzykalyq baıqaýlardyń bas júldesin ákelip júr. Qazir Azııa elderinen ónertanýshylar osy aspapty arnaıy izdep kelip, bizdegi damý úrdisine, oryndaýshylyq ereksheligimizge qyzyǵýshylyq tanyta bastady. Qytaıda osy aspaptyń tarıhyn zerttep, damytatyn uıym bar eken. Olardyń da mýzykalyq sarapshylary Qazaqstanǵa jetigendi izdep keldi. О́ıtkeni olarda da jetigen tektes mýzyka aspaby bar. Olar bizdiń mýzykalyq aspabymyzdyń ózindik ereksheligin tekserip, oınaý ádisterimizge oń baǵasyn berip ketti. Ońtústik Koreıadan kelgender de IýNESKO sheńberinde zerttelgen bizdiń jetigenimizdi kórdi. Bizde bul aspaptyń myqty damyp kele jatqanyn moıyndaıdy. Sondyqtan shet memleketter jetigen aspabyn baǵalap, bilip otyr, – deıdi Nurgúl Bıjanqyzy.
Alǵashqy bolǵan qashanda qıyn, biraq, úzdiksiz izdenister jemisin bere bastady. Osylaısha Nurgúl Jaqypbektiń jetigen mektebiniń oınaý ádisteri men úlgileri qalyptasty. Halyqaralyq óner baıqaýlarynan júldemen oralyp júrgen jetigenshilerimizden bólek, ansamblinen bólek, «Káýsar» atty trıo quryldy. Osy «Káýsar» ansambli 2017 jyly Italııanyń San-Elpıdıo qalasynda ótken Birinshi kreatıvti mýzyka festıvalinen Gran-Prı alyp keldi.
Joǵaryda aıtyp otyrǵanymyzdaı, elimizdiń ár shalǵaıynan jetigen ónerin izdep kelip, úırenip júrgen jastar bar. Sondyqtan kóne aspapta oınaı alatyn oryndaýshylar qatary kóbeıip keledi. Qazir amerıkalyq Iаsha Hoffman da jetigen, dombyra úırený úshin Qazaqstanda júr.
Al Nurgúl Bıjanqyzy endi áý basta jetigen aspabynyń oryndaýynda bolǵan kóne shyǵarmalardy notaǵa túsirýdi bastap berip, ony shákirtteri jalǵastyryp, repertýarlyq úlesterin qosa bastady.
Aınash ESALI,
«Egemen Qazaqstan»
ALMATY
