Búginde aıtylǵan jaıylym kóleminiń 43 paıyzy ǵana qoldanysta nemese 80 mln gektary ǵana ıgerilgen. Sol sebepti aýyl halqyna jaıylym jerler jetpeı otyr. Qazirgi ýaqytta, maldyń kóbi qystaq pen jaılaýdan góri aýyl mańynda jaıylady. Sondyqtan aýyl mańaıyndaǵy 15-20 shaqyrymǵa deıingi jerler azyp- tozyp, tabıǵı ónimdiligi jyl saıyn tómendep keledi. Osydan qoldanystaǵy 80 mln gektardyń 27 mln gektary degradasııaǵa ushyraǵan. Mal jaıylymy kezeńderi men jaıylymdardyń jalpy alańyna túsetin júktemeniń shekti ruqsat etiletin normalaryn buzý, mal jaıý erejelerin múldem eleýsiz qaldyrý saldarynan aýyl mańaıyndaǵy jaıylymdar taqyr jerge aınalyp otyr. Osyǵan baılanysty, zoogıgıenalyq ahýal da shıelenisip, mal arasynda aýrýlardyń kóbeıýine ákelip soqtyrýda. Osynyń nátıjesinde qajetti jáne tolyqqandy mal ónimderin alý múmkindigi azaıdy.
Osy jaıttardy eskergen Elbasy «Qazaqstan-2050» Strategııasy: qalyptasqan memlekettiń jańa saıası baǵyty» atty Joldaýynda jer óńdeý mádenıetin ózgertip, jańa ǵylymı, tehnologııalyq, basqarýshylyq jetistikterdi paıdalana otyryp, mal sharýashylyǵyndaǵy dástúrlerimizdi jańǵyrtý qajettigin atap ótken bolatyn. Osy tapsyrmany júzege asyrýda, mal sharýashylyǵyn damytýda elimizdiń jer qorynyń 70 paıyzyn qurap otyrǵan jaıylymdyq jerlerdi, onyń ishinde shalǵaıdaǵy jaıylym alqaptaryn qoldanysqa engizý mańyzdy.
Buryn ata-babalarymyz jyl mezgiline saı kóktemgi, jazǵy, kúzgi, qysqy jaıylymdardy paıdalanǵan. Máselen, kóktemgi jaıylymnyń naqty bir aýmaǵynda dárýmendik shópter, dala gúlderi gúldegen kezde ǵana shyqqan. Osy jerge maldy 10 kúnge ǵana jaıǵan. Qazirgi ýaqyttaǵydaı, jazdaı bir jerdi taptap mal qaıyrmaǵan, kerisinshe, aýyspaly jer tehnologııasyn maldyń yńǵaıy úshin paıdalanǵan. Endi bir ereksheligi – jaz aılarynda maldy jýsandy jerge baqpaǵan. Ol kezde jýsannyń gúldeıtin mezgili, mal erkin jaıylmaıdy, sondyqtan ony mal taptamasyn dep qys bastalǵanǵa deıin saqtaǵan. Esesine, qystyń bas kezinde jýsandy jaıylymdy maldyń ımmýnıtetin kóterý úshin qoldanǵan. Tek qana qarasha aıynda, birinshi aq ulpa qar túsken kezde ǵana maldy osyndaı jýsany bar jerge baqqan. Osyǵan baılanysty aq-qara jýsanda baǵylǵan tórt túlik qystaı aýrýlarǵa shaldyqpaı, kúıi taımaǵan. Qysqasy, jyl on eki aıdy maldyń jaıyna qaraı bólgen. Nátıjesinde mal basy kóbeıip, tabıǵattyń tepe-teńdigi saqtalǵan.
Aıtylǵandarǵa baılanysty jaıylym jerdi júıeli paıdalaný tártibin engizý jáne mal baǵý dástúrin jańǵyrtý maqsatynda, jaıylym máselesin túbegeıli zerttep, zerdelep bir top Parlament depýtattary «Jaıylymdar týraly» zań jobasyn jazyp shyqty. Oǵan 2017 jyldyń 20 aqpanynda Elbasy qol qoıyp, Qazaqstan Respýblıkasynyń «Jaıylymdar týraly» Zańy tolyq kúshine endi. Bul zań buǵan deıin ózdigimen rettelip kelgen jaıylymnyń máselesin ata-babalarymyz qaldyryp ketken izben resmı túrde rettelýin kózdeıtin eń alǵashqy qujat bolyp otyr.
Zań aıasynda elimizdiń 2 548 aýyldyq okrýginiń árqaısysy óz jeriniń tabıǵı-klımattyq erekshelikterin, tarıhı qalyptasqan mal jaıý dástúrin eskere otyryp, aýyldyq okrýg jáne aýdandyq ákimdiktermen, jergilikti ózin-ózi basqarý organdarymen birlesip jaıylymdardy basqarý jáne olardy paıdalaný jónindegi jospardy jasaıdy. Josparda aýyl okrýginiń mal jaıylatyn jaıylymdarynyń kólemi anyqtalady, onyń normadan tys paıdalanylatyn jerlerin, jeri bar, biraq mal baǵylmaı bos jatqan jerdiń ıelerin anyqtap, sol arqyly jaıylymdyq jerlerdi, jaıylym paıdalanýshylar men jer ıeleri arasyndaǵy jaǵdaıdy rettep, normatıvtik talaptarǵa sáıkestendiredi. Jospar jergilikti ózin ózi basqarý organynda jáne aýdandyq máslıhattyń otyrysynda qaralyp bekitiledi. Bul qujat ádilet organdarynda tirkelýden ótkennen keıin quqyqtyq akt bolyp sanalady. Osylaısha aýyldyq okrýgterdegi jaıylymdyq jerlerdi ıgerýde ár óńirdiń óz josparyna saı zańnamalyq normalar jumys isteıtin bolady.
Zańǵa sáıkes, árbir jaıylym paıdalanýshy jospardy ázirleýge qatysa alady, ıaǵnı aýyldyq eldi mekenderdiń aýmaǵynda ózine jeterlikteı jaıylymdyq jerdi paıdasyna asyrý máselesin sheshý onyń óz qolynda degen sóz. Joǵarǵy memlekettik organdarǵa, mınıstrlikterge nemese Úkimetke alańdaýdyń eshqandaı qajettiligi joq, barlyǵy jergilikti jerde, ıaǵnı aýyldyq okrýg jáne aýdan ákimdikteriniń quzyretterinde tolyqqandy qarastyrylady. Al eger aýyldyq eldi mekenderdiń aýmaǵynda jaıylymdar jetpeı jatsa, onda jaıylymdar aýyl okrýginiń sheginde beriledi. Bul másele aýdan ákimi sheshimimen júzege asyrylady. Sol sııaqty jer, aýdan kóleminde jetispeı jatsa, ol oblystyq deńgeıde sheshiledi. Buǵan qoldanystaǵy zańymyz naqty múmkindikter beredi. Iаǵnı, aýdanaralyq máseleler oblys ákimderiniń aralasýymen, al oblysaralyq jaıylymnyń túıini ýákiletti organnyń usynysymen Úkimettiń atsalysýymen tarqatylady. Zań júzinde jaıylymdardy paıdalanýǵa berý qysqasha osylaı júzege asady.
Josparda joǵaryda aıtyp ketkendeı, úsh deńgeıli jaıylymdyq jerlerdi paıdalaný qarastyrylǵan. Birinshisi – aýyldyq eldi mekenderdiń aýmaǵy sheginde ornalasqan jerlerdi paıdalaný. Olardyń jalpy kólemi qazirgi ýaqytta shamamen elimiz boıynsha 23 mln gektardy quraıdy. Bul jerler aýyl turǵyndaryna tek qana saýyn mal basyn ustaý boıynsha muqtajdyqty qanaǵattandyrý úshin tegin beriledi. Degenmen bul jaıylymdarda jalpy alańyna túsetin júktemeniń shekti ruqsat etiletin normalary saqtalýy qajet, ıaǵnı jaıylymdarda baǵylatyn maldyń 1 gektarǵa shaqqandaǵy úlesi normatıvten aspaýy tıis. Eger de normadan assa, mal ekinshi deńgeıdegi jaıylymǵa nemese aýyldyq okrýgtiń jerine shyǵarylady. Al qazirgi kezde dál osy jerlerde elimizdegi maldyń 80 paıyzy jaıylýda. Bul jaǵdaı aýyl mańyndaǵy jaıylymdardyń tozýyna sebep bolyp otyr. Taǵy bir aıta keter jaıt, maly bardyń baǵatyn jeri joq, al jeri bardyń maly joq. Osy teńsizdikterdi sheshý úshin, aýyldyń mańaıyndaǵy jerler ýaq maldardan, jylqylardan bosatylyp, tek qana saýyn malǵa qaldyrylady. Al eger de aýyldyń mańyndaǵy jaıylym saýyn maldyń jaıylýyna jetpese, onda Jer kodeksiniń 84-baby 4-1-tarmaǵyna sáıkes memlekettiń muqtajyn qanaǵattandyrý maqsatynda jetpeıtin jerdiń bóligi tolyqtyrylady.
Ekinshisi – aýyldyq okrýgter shegindegi jerlerdi paıdalaný. Olardyń kólemi shamamen 60 mln gektarǵa jýyq. Olarǵa aýyldyq okrýgterdegi jerlerdi jalǵa alǵan túrli JShS, AQ, О́K, orman jáne sý sharýashylyǵy men aıryqsha kúzetiletin aımaqtar kásiporyndarynyń jerleri jatady. Bulardyń kóbinde maly joq, biraq maly bar sharýalardy joǵaryda aıtyp ketkendeı óz jerine jibermeıdi, óıtkeni jerdi 49 jylǵa jalǵa alǵan. Zań aıasynda bul qarama-qaıshylyqty sheshýge múmkindik berilgen. Ol úshin, bul jerler zań tártibimen rettelip jaıylymdyq jerleri joq, biraq mal basy bar aýyl turǵyndaryna beriledi.
Úshinshisi – shalǵaıdaǵy jaıylymdar. Olar tolyǵymen memleket menshiginde. Olardyń jalpy aýdany 100 mln gektardan asady. Bulardy shalǵaıdaǵy mal jaıylymdary retinde qoldanýǵa bolady. Alaıda oǵan mal baǵýǵa áleýmettik-ekonomıkalyq jaǵdaıyna baılanysty qarapaıym sharýanyń kúshi jetpeıdi. Sondyqtan zańǵa sáıkes jergilikti aýyl okrýgi jáne aýdan ákimdigi ózin ózi basqarý organymen birlese otyryp, máslıhat bekitken josparǵa sáıkes «jaıylym paıdalanýshylar birlestigi» degen uıymdar qurady. Máselen, bir aýyldaǵy birneshe otbasynyń ýaq malyn biriktirý arqyly bir otar jınaqtaý kózdeledi. Basqa maldyń túrlerin de osylaısha birlese belgili bir jaıylymda qaıyrmalap baǵýǵa bolady. Árıne, bul jerde barlyq jumystar zooveterınarlyq talaptarǵa sáıkestendirilip uıymdastyrylyp, shalǵaıdaǵy jaıylymdardy qoldanýǵa múmkindik bolady. Ol aýyldarda kooperatıvti uıymdardy jáne shaǵyn orta bıznesti jandandyrýǵa jol ashady.
«Jaıylymdar týraly» Zańnyń basty maqsaty aýyl turǵyndarynyń qolyndaǵy maldy (ásirese qoı, eshki, usaq iri qara, jylqy jáne t.b.), saýyn maldan basqalaryn, shalǵaıdaǵy shúıgin jerlerge shyǵaryp, qystaq pen jaılaýlarda ustaýǵa baǵyttalǵan. Bul shara jaıylymdyq jerlerdi tıimdi paıdalanýǵa, olardyń tozý prosesterin bolǵyzbaýǵa, nátıjesinde jyl boıy sapaly mal sharýashylyǵy ónimderin óndirýge múmkindik beredi. Buǵan qosa, jaıylymdardy utymdy paıdalaný úshin zań sheńberinde olardy túbegeıli jaqsartý máselesi qarastyrylǵan. Ol úshin shyǵymdylyǵy joǵary kópjyldyq shópterdiń sorttaryn egý arqyly jańa shalǵyn ósirý kózdelgen. Sonymen qatar ekpe jaıylymdarynyń kólemin ulǵaıtyp, shyǵymdary joǵary shalǵyn ósirip, olarǵa utymdy agro-tehnıkalyq is-sharalardy qoldanyp, ǵylymı negizdelgen júıesin damytýǵa jol ashady.
Depýtattar zańdy qabyldap qana qoımaı, onyń oryndalýyn qatań qadaǵalaýda. Degenmen, zańdy oryndaý boıynsha ýákiletti organ – Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginiń jáne jergilikti atqarýshy organdardyń tarapynan zańnyń normalaryn oryndaý formaldy sıpatqa aınalǵan. Ony depýtattardyń óńirlerde saılaýshylarmen kezdesý nátıjeleri, aýyl halqy jergilikti ózin ózi basqarý sýbektisi retinde óziniń atalǵan zańnan týyndaıtyn quqyqtary men múmkindikteri týraly bilmeıtindigi kórsetedi. Onyń sebebi, búginge deıin zańnamanyń normalaryn iske asyrý boıynsha tıisti ádistemelik, konsýltatıvtik is-sharalar ótkizilmeýine, halyq arasynda zańdy túsindirý jumystary júrgizilmegenine baılanysty bolyp otyr. Bul ýákiletti jáne jergilikti atqarýshy organdardyń qulyqsyzdyǵyn bildiredi dep túsinemiz.
О́kinishke qaraı, atalǵan zań qoldanysqa engenine eki jyldan astam ýaqyt ótse de jaıylymnyń jetispeýshiligi, odan týyndaıtyn túsinbeýshilikter ótkir másele retinde qalyp otyr. Osy oraıda zań mal basynyń ósýine, ózindik quny arzan ári ekologııalyq taza mal sharýashylyǵy ónimderin shyǵarýdy arttyrýǵa, aýyl sharýashylyǵyna arnalǵan jerlerdiń tozýyn toqtatýǵa, eń bastysy, elimizdiń baılyǵy bolyp tabylatyn 187 mln gektar jaıylymdyq jerlerdi utymdy paıdalanýǵa baǵyttalǵanyna qaramastan, onyń tıisti deńgeıde tolyq oryndalmaı otyrǵandyǵy alańdatady. Sondyqtan tıisti organdar zańda bekitilgen mindetterin laıyqty oryndap, óz jaýapkershilikterin arttyrsa degen tilek bar.
Jeksenbaı DÚISEBAEV,
Májilis depýtaty
