Elshilikke shabýyl – qaterli qadam
Juma, 21 qyrkúıek 2012 7:00
Musylman elderinde AQSh elshilikterine shabýyl oılamaǵan aýqymdaórship bara jatyr. Lıvııada bastalǵan bul áreket qazir Afrıka, Azııadaóris alǵany óz aldyna, tipti Eýropany qoıyp, basqa dindi Avstralııaǵadeıin jetti. Barlyq jerde AQSh-ty aıyptaǵan uran, ǵımarattardy qıratý,polısııamen qaqtyǵys. Eń jamany – adam qurbandyǵy da oryn alyp otyr.
Juma, 21 qyrkúıek 2012 7:00
Musylman elderinde AQSh elshilikterine shabýyl oılamaǵan aýqymdaórship bara jatyr. Lıvııada bastalǵan bul áreket qazir Afrıka, Azııadaóris alǵany óz aldyna, tipti Eýropany qoıyp, basqa dindi Avstralııaǵadeıin jetti. Barlyq jerde AQSh-ty aıyptaǵan uran, ǵımarattardy qıratý,polısııamen qaqtyǵys. Eń jamany – adam qurbandyǵy da oryn alyp otyr.
Munyń ózi ótken jylǵy «arab revolıýsııalaryn» eske túsiredi. Onda Týnıste bastalǵan kóterilis ile-shala basqa elderge aýysqan. Bul joly Lıvııanyń Bengazı qalasynda bastalǵan elshilikke shabýyl kelesi kúni Egıpettiń, Iemenniń astanalarynda jalǵasty da, kóp keshikpeı búkil arab dúnıesin sharpydy.
Bengazıdegi áreketten tórt amerıkalyq dıplomat qaza tapsa, on lıvııalyq mert boldy. Elshilikke shabýyl jasaǵandardyń birazy ustaldy, jazalandy. Bul basqalarǵa sabaq bolady degen úmit aqtalmady, qaıta basqa jerdegilerdiń belsendiligin kúsheıtkendeı, olardyń qataryn kóbeıtti.
Musylman elderindegi AQSh-qa qarsylyq áreketteri bul elde «Musylman páktigi» degen fılmniń Internette kórsetilýinen bastalǵan. Onda musylmandardyń senimin-sezimin qorlaıtyn jaılar bar eken. Endi sol fılmdi kim jasady degende de ártúrli pikir bar. Reıter agenttigi áýelde Florıda shtatynda turatyn pastor Terrı Djons qarjylandyrypty dese, keıin ony jasaǵan pornorejısser Robert Braýnell degen sóz shyqty. Al ıdeıasyn bergen Sem Besıl degen kórinedi. Qalaı degende de, bul fılmniń úkimet tapsyrysymen jasalmaǵany anyq. Sodan da úkimetti aıyptaý qıyndaý.
Bul jerde biz áste de AQSh-qa ara túsip, ony aqtaıyq degen oıdan aýlaqpyz. Bul elde ár adamnyń óz pikiri barlyǵy konstıtýsııamen qorǵalsa da, qazirgi kúnde ıslam áleminde dinge kózqarastyń qandaı ekenin olar umytpaýǵa tıis edi. Buǵan deıin Danııada Muhammed paıǵambarǵa qatysty karıkatýranyń jarııalanyp, Aýǵanstanda Quran kóshirmesiniń órtelýi qandaı shý týdyrǵanyn olar biledi. Bilgen soń da, óz azamattarynyń keleńsiz áreketterin aıyptap, bul oqıǵaǵa ókinish bildirip jatsa, búgingi alasapyran bylaısha etek ala qoımas edi-aý deısiń.
Endi elshilikterge shabýylǵa kelsek, bul ashyp aıtsaq, quptaı qoıatyn qadam emes. Dinimizdi qurmetteýimiz kerek, onyń joly qyryp-joıý, basqalarǵa tıisý, búldirý bolmasa kerek. Mynaý búgingi zamanda elderdiń, memleketterdiń ara-qatynastaryn aıqyndaıtyn álemdik nusqalar bar. Ony órkenıetti el saqtaýǵa tıis. Sondaı nusqanyń bir kórinisi – elshilikterdiń qorǵalýy, oǵan tıisýge bolmaıtyndyǵy. Ol talapty saqtaı almasań, eldigińe syn. Tipti saıası qylmysker de kez kelgen elshilikten baspana taba alady. Elshilik – basqalar basyp kire almaıtyn jer.
Bul áreketterdiń sıpatynan AQSh-pen baılanysty úzý talabyn ańǵarasyń. Odan arab elderi ne utady? Utar ma eken? Másele sonda.
Al qazaqta «Eldestirmek – elshiden, jaýlastyrmaq – jaýshydan» degen sóz bar. Elshilik – elder arasyndaǵy altyn kópir. Elińde basqa elderdiń elshiligi az bolsa, elińniń bedeliniń tómendigi, kerisinshe, kóp bolsa – elińe abyroı. Elshilikter el men eldi jaqyndastyrý jolynda ıgilikti mıssııa atqarady. Endi sol qasterli mindet atqaryp jatqandarǵa tıisýdiń jóni bar ma? Mundaı josyqsyz áreketter oryn alǵan elge basqalar elshilerin jibererde oılanady. Bul eldermen baılanystaryn shekteıdi. Budan utylatyn sol elder.
Qorytyndysynda aıtatyn taǵy bir ókinishti jáıt – Fransııanyń jýrnalynda da Muhammed paıǵambar kelemejge aınaldyryldy. Kúni keshe, qasaqana. Musylmandarǵa sender ne isteı alasyńdar degen sıpatta. Basylym qyzmetkeri tipti shimirikpesten Karl Marksti de kelemejdeýge bolady. Sonda Muhammedti nege bolmasqa degendeı syńaıda sóıledi. Shynynda da sóz, baspasóz bostandyǵyn jeleý etip, aýa jaıylýǵa, oıyńa ne kelse, sony isteýge, aqyr sońynda musylmandardyń dinı sezimin mazaqqa aınaldyrýǵa kim quqyq beripti. Munyń naǵyz arandatýshylyq qadam ekeni kúmán týǵyzbaıdy.
Biraq bul problemany, joǵaryda aıtyp ketkenimizdeı, órkenıet jolymen sheshýge umtylys tanytylýy kerek. Jáne qaıtalanbaıtyndaı deńgeıde. Gáp sonyń jolyn taba bilýde ekeni de anyq.
Adaldyqqa júginse, aǵaıyn ala bolmaıdy
Aǵaıyn elder – Reseı men Bolgarııa arasynda ájeptáýir daý týyp otyr.Reseılik «Atomstroıeksport» kompanııasy Bolgarııadan salyna bastaǵanAES-ten bas tartqany úshin 1 mıllıard eýro talap etip edi, óz kezegindebolgarlar óz jerinen «Ońtústik aǵys» gaz qubyryn salýǵa oılanatynynbildirdi.
«Sen sóıtseń, men búıtemin» degen sóz. Al adaldyq, ádildik ne deıdi? Bul suraqqa durys jaýap berse, eshqandaı daý-damaıǵa jol joq. Eki el arasynda saıasat saýdasy bola qoımas edi, aǵaıyn arasy ajyraı qoımas edi-aý deısiń. Al olar bir-birine shart qoıady, onyń keıbirin negizdi deı almaısyń. Sodan da ókpe týady.
Bolgarııada «Belene» AES-i osydan otyz jyldaı buryn KSRO kúıremeı turǵanda salyna bastaǵan. KSRO kishi aǵaıyny Bolgarııaǵa ony salyp berip úlgermedi. Onyń murageri Reseıdiń óziniń basyna da kún týyp, qurylys keıinge qaldyryla berdi. 2006 jyly jańa kelisim jasaldy. Biraq is mandymady. 2009 jyly úkimet basyna Boıko Borısov kelgen soń, qurylys is júzinde toqtady. Buryn oǵan Máskeý qulyqsyzdyq kórsetse, endi Sofııa odan bas tarta bastady. Japonııadaǵy apattan keıin Bolgarııa AES salýdan resmı túrde bas tartty.
Búginge deıin biraz jumys júrgizilgen. Reseı Bolgarııadan aqysyn tóle deıdi. Alǵashynda 200 mıllıon eýro surady. Sodan keıin halyqaralyq sot arqyly 58 mıllıon eýro óndirip almaq boldy. Endi 1 mıllıard eýro talap etip otyr. Qurylys óz aldyna, Bolgarııanyń tapsyrysymen AES-ke qajet biraz qural-jabdyq ta jasadyq deıdi. Bolgarııa ony tólemeımiz, eger aıqaılaı berseńder, «Ońtústik aǵystan» bas tartamyz deıdi.
«Ońtústik aǵys» máselesi osylaı týǵan. Ýkraınamen sózi jaraspaǵan Reseı óz gazyn Eýropaǵa Bolgarııa aýmaǵy arqyly shyǵarý úshin «Ońtústik aǵys» gaz qubyryn salmaq edi. Onyń ústine gaz bolgarlardyń ózderine de kerek. Soǵan qaramaı, Máskeýdi májbúrleý úshin qubyrdy saldyrmaý múmkindigin aıtty. Buǵan Kremldiń jaýaby: onda qubyrdy Rýmynııa arqyly júrgizbek. Solaı bola qalǵan kúnde Bolgarııa utylady. Biraq olar Máskeýdiń bopsasyn ańǵaryp otyr. Aıtsa da, qubyrdy Rýmynııa arqyly júrgizý qaýipsiz de emes. Moldavııa, naqtyraq aıtqanda, Prıdnestrove máselesi árkez aldan shyǵýy múmkin. Eki eldiń arasy qıyndap ketse, qubyrǵa qaýip týady. Reseı ondaı táýekelge barmasa kerek.
Osynaý saıasat oıynynda aǵaıyn eki eldiń qaısysy utady degende, bireýin ataý qıyn. Qazirgi daý-damaıda ekeýi de utylsa kerek. О́ıtkeni, olar birin-biri májbúrlegisi keledi. Adal aq kóńildiń ornyna ekinshi jaqty yńǵaısyz jaǵdaıda qaldyrý nıeti bar. Bul aǵaıyndarǵa ǵana emes, áriptestikke de jaraspaıdy.
Jalpy, Reseıdiń kórshi eldermen, ony ishinde etnostyq, rýhanı turǵydaǵy jaqyn eldermen de qarym-qatynasy árkez kúrdeli. Saıası turǵyda da, ekonomıkalyq turǵyda da únemi kelispeı jatady. Ázirge daýlaspaı, til tabysyp júrgen bizdiń elimiz. Bireýler ony Reseıdiń yńǵaıyna jyǵylý dese, ekinshiler parasattylyq sanaıdy. Bálkim, olardyń degenimen júrý emes, ózimizdiń esemizdi kúni buryn ólshep bilý de shyǵar.
Mamadııar JAQYP,
«Egemen Qazaqstan».
