2018 jyldyń osy jylymen salystyrǵanda bul 56,2 paıyzǵa kóp qarjy. Atyraý oblysy bul jyly da eldiń Qazaqstannyń donor aımaqtarynyń biri degen mártebeni saqtap qaldy: Atyraýlyqtar Ulttyq qorǵa salǵan qarjysy 250,4 mlrd teńge. Al Batys Qazaqstan oblysy 171,4 mlrd teńge. Mańǵystaý oblysy 87,2 mlrd, Aqtóbe -26,4 mlrd jáne Qyzylorda oblysynyń úlesi 22,7 mlrd teńge. Astana qalasynyń ulttyq qorǵa salǵan kómbesi 18,1 mlrd, Túrkistan oblysy 1,9 mlrd, Shyǵys Qazaqstan oblysy 1,4 mlrd teńge. Al Almaty qalasy 1.1 mlrd teńge jıǵan.
Al ózge oblystardan alǵashqy eki aıda túsken túsim 1,3 mln men 395 myń teńgeniń aınalasynda bolyp shyqty,
Soltústik Qazaqstan men Shymkent qalasynan alǵashqy eki aıda Ulttyq qorǵa aqsha túspegen.
Respýblıkadaǵy 14 oblys pen 2 qalanyń ishinen tek tórt donor-aımaq qana memlekettik bıýdjetke alǵanynan kóbirek beretini osyǵan deıin de belgili bolatyn. Bul Almaty qalasy men Atyraý, Mańǵystaý oblystary.
2016 jyldan beri olardyń qataryna Astana qalasy endi. Áıtse de, bas qalanyń bıýdjetke bereri joǵaryda atalǵan úshtikke qaraǵanda azyraq. Degenmen, Astananyń shyǵysynan kirisi kóp óńirlerdiń qataryna enýi qýantady. Mamandar eldiń barlyq donor-aımaqtardy tabys prınsıpterine qaraı úsh topqa bólýge bolady.
Bular – qazba baılyǵy kóp Atyraý men Mańǵystaý oblystary;
– ekonomıkasy turaqty, sonyń ishinde shaǵyn sháne orta kásipkerlik, óndiris pen saýda qyzmeti damyǵan Almaty qalasy;
– ulttyq kompanııalardyń bas keńseleri ornalasqan Astana qalasy.
2017 jyly donor-aımaqtardan qarjyny alý kólemi 16 mıllıard teńgege artqany baıqalǵan. 2018 jyly Almaty qalasy men Mańǵystaý oblysy bıýdjetke Astana qalasy men Atyraý oblysynan kóbirek kiris túsirdi.
«Eger salyq túsimderin tereńirek qarastyratyn bolsaq, onda Almaty qalasynyń barlyq salyq túsimderiniń jartysy saýda men qyzmet kórsetýden túsedi. Demek, eldiń ózge oblystary tórt donor-aımaqqa táýeldi bolmaýlary úshin saýda jasaýdy úırenýleri kerek. Al jergilikti kompanııalar aıaqtaryn nyq baspaı, bul másele túpkilikti sheshilmeıdi», - deıdi mamandar.
2018 jyly bıýdjetke túsetin túsimderdiń barlyq aımaqtarda qysqarǵany baıqalypty. Ekonomıst Maǵbat Spanov Almaty, Astana, Aqtaý men Atyraý qalalaryn ázirge donorlar deıdi. Onyń ózinde tek Almaty men Astanada bıznes sýbektileriniń kóptigi men Atyraý men Aqtaýda munaı óndirisiniń bolǵandyǵynan ǵana. Ekonomıst Maǵbat Spanovtyń aıtýynsha, úkimet dotasııaǵa onsha táýeldi emes aımaqtarǵa Almaty oblysy men Qaraǵandyny jatqyzady.
«Almaty oblysynyń ekonomıkasyn Horgos beketi, Qaraǵandyny geografııalyq jaǵynan Astanaǵa jaqyndyǵy kóterip tur. Bul jerlerdegi bıznestegi belsendilik Almaty men Astanaǵa baılanysty, – deıdi Maǵbat Spanov.
Ekonomıst-qarjyger Beısenbek Zııabekov bıýdjet teńgerimsizdigin joıý úshin keıbir jergilikti aımaqtardaǵy bıznes-sýbektilerdi baǵdarlama boıynsha qarjylandyrýdy azaıtqanyn aıtty. Nátıjesinde salyq júıesi taǵy da ortalyqtandyryldy. Biraq bul jolǵy ózgeristerdiń benefısıary – ekonomıkasy álsiz aımaqtar bolyp qala beredi eken.
«Nátıjesinde salyqtan túsken tabys barlyq aımaqtarǵa teń bólinedi. Bul joly taǵy da dotasııalyq aımaqtardy bıýdjet transferti arqyly qosymsha qorektendiredi. Oblys ákimderine ekonomıkalyq kórsetkish mańyzdy emes. Oblystyń kóshin súıreýden góri ýtopııa jobalardy qarjylandyrý jeńilirek, – deıdi Beısenbek Zııabekov.
Beısenbek Zııabekov osy kezge deıin resıpıent aımaqtardyń qatarynyń kóbeıip ketpeýi úshin biraz tirliktiń basy qaıyrylǵanyn aıtady. Bolashaǵy joq aýyldardy anyqtaıdy. Bolashaǵy baryn saqtap qalyp, joǵyn jaýyp tastaıdy.
– Mono qalalardy damytý úshin baǵdarlama qabyldandy. Ol boıynsha 27 shaǵyn qalany qamtý kerek edi. Biraq ony júzege asyratyn naqty tetik bolmady. Múmkindikti shashyratyp aldyq. Qarjy anda ketti, munda ketti. Nátıjesi az boldy, – deıdi Beısenbek Zııabekov.
Osy tusta, ekonomıst Reseıde de shaǵyn qalalardy damytýǵa arnalǵan baǵdarlama bolǵanyn aıtty. Olar bul baǵytqa 1,5 mlrd rýbl bólgen. Bizdiń teńgemen eseptegende 7-8 mlrd teńge. Al Qazaqstanda 1 jylǵa 34 mlrd teńge, 3 jylǵa 120 mlrd teńge bólindi. Bizde tirkelgen mono qala – 27 bolsa, Reseıde – 300.
– Úkimet bólgen qarjy maqsatty túrde jumsalsa, 27 qalanyń ınfraqurylymy 90 paıyzǵa jańarýy tıis edi. Reseı osy baǵdarlama negizinde resıpıent aımaqtardyń donorlyq mártebe alýyn satyǵa bólip, kezeń-kezeńge júıelep jatyr. Al bizdiń elde donor aımaqtardyń resıpıentter qataryna qosylýynyń ózi problema. Bul ákimderdiń reıtıngine áser etedi. Kúni keshe ǵana prezıdent Qasym-Jomart Toqaev ákimderdiń jumysy reıtıngine emes, iskerlik belsendiligine qarap baǵalanatynyn aıtty – deıdi Beısenbek Zııabekov.
Demek, bul da keshe ǵana Prezıdent laýazymyna kirisken Qasym –Jomart Kemeluly Toqaev myrzanyń shyndap aınalysatyn máseleleriniń biri.
Gúlbarshyn SABAEVA,
«Egemen Qazaqstan»
ALMATY
