Jasampazdyq jolyndaǵy jaqyndastyq

Sársenbi, 24 qazan 2012 7:18

Qazaqstan men Birikken Ulttar Uıymynyń qazirgi kezdegi yntymaqtastyǵy týraly

17-18 qazanda Almatyda Qazaqstannyń Birikken Ulttar Uıymyna qabyldanýynyń 20 jyldyǵyna oraı halyqaralyq konferensııa ótti. Basqosý taqyryby HHI ǵasyrdaǵy janjaldardyń sebepteri, álemdegi qaýipsizdiktiń dástúrli emes qaterlerin aıqyndaý jáne atalǵan problemalarǵa halyqaralyq qoǵamdastyqtyń nazaryn aýdarý, sondaı-aq Qazaqstannyń «Green Bridge» («Jasyl kópir») bastamasyna qoldaý kórsetý boldy.

Sársenbi, 24 qazan 2012 7:18

Qazaqstan men Birikken Ulttar Uıymynyń qazirgi kezdegi yntymaqtastyǵy týraly

17-18 qazanda Almatyda Qazaqstannyń Birikken Ulttar Uıymyna qabyldanýynyń 20 jyldyǵyna oraı halyqaralyq konferensııa ótti. Basqosý taqyryby HHI ǵasyrdaǵy janjaldardyń sebepteri, álemdegi qaýipsizdiktiń dástúrli emes qaterlerin aıqyndaý jáne atalǵan problemalarǵa halyqaralyq qoǵamdastyqtyń nazaryn aýdarý, sondaı-aq Qazaqstannyń «Green Bridge» («Jasyl kópir») bastamasyna qoldaý kórsetý boldy. Halyqaralyq alqaly jıynǵa Prezıdent Ákimshiliginiń, Qazaqstan Úkimetiniń, elimiz Syrtqy ister mınıstrligi men dıplomatııalyq korpýstyń, Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń, halyqaralyq uıymdardyń ókilderi, alys-jaqyn shetelderden ǵalymdar qatysty.

Al 24 qazan Birikken Ulttar Uıymynyń qurylǵan kúni. Tómende osy aıtýly eki oqıǵaǵa baılanysty arnaıy jazylǵan maqalany nazarlaryńyzǵa usynyp otyrmyz.

Birǵanym ÁITIMOVA,
Qazaqstan Respýblıkasynyń 
BUU janyndaǵy Turaqty ókili.

Qazaqstan Respýblıkasy BUU-ǵa óziniń táýelsizdigin al­ǵannan keıin eki jarym aıdan soń, ıaǵnı 1992 jyldyń 2 naýryzynda tolyqqandy múshelikke ótti. Qazaqstan BUU-ǵa qabyl­danǵan kezinde eshqandaı jan­jalǵa tartylmaǵan, eshqandaı ishki jáne syrtqy daǵdarystary men qarama-qaıshylyqtary joq álemdegi azdaǵan elderdiń biri bolatyn. О́ziniń damý jolynda elimiz turaqtylyqtyń epısentri bolyp qalyp keledi. Munda mem­leketti jasampazdyq jolymen damytýǵa barynsha kúsh-jiger jumsap kele jatqan El­basynyń úlken eńbegi bar ekeni kúmánsiz.
Birikken Ulttar Uıymyna mú­shelikke ótken Qazaqstan sol ýa­qyttan beri BUU Jarǵysynda be­kitil­gen adam­dardyń quqy men bos­tan­dy­ǵyn qamtamasyz etý týraly min­dettemelerine adaldyq ta­nytyp keledi. Otanymyz min­detteme­le­rimen qatar, álemdik qoǵamdas­tyqqa tolyqqandy ıntegrasııalaný quqyn aldy. Bul óz kezeginde BUU tarapynan jas táýelsiz memleket úshin qajetti reformalardy júzege asyryp, jańǵyrý úshin kerek bolyp tabylatyn ınstıtýttar qurýǵa múm­kindik berdi.
Múshelikke ótken alǵashqy kúninen bastap Qazaqstan BUU men onyń arnaıy mekemeleriniń jumysyna asa belsendilikpen qatysyp keledi. Bul yntymaq­tastyq memleketimiz syrtqy saıasatynyń basym baǵyttary­nyń biri bolyp tabylady.
Uıym jumysyna qatysý, BUU shtab-páterinde bizdiń ult­tyq múd­demizdi tikeleı ilgeri­letý, Uıymǵa múshe memlekettermen yntyma­q­tas­tyqty ny­ǵaı­tý maqsa­tynda 1992 jyldyń 15 maýsy­myn­da Qa­zaqstan Respýblıkasy Prezıden­tiniń Jar­lyǵymen Qa­zaqstan Res­pýblıka­synyń BUU janyndaǵy Turaqty ókildigi ashyldy.
О́ziniń 20 jyldyq qyzme­tinde Turaqty ókildik Qazaqstan syrtqy saıasatyn halyqaralyq arenaǵa shyǵarýda, halyqaralyq qaýipsizdik pen elimizdiń jáne óńirdiń mańyzdy áleýmettik-eko­nomıkalyq problemalaryn sheshýde belsendi jumys júrgizip keledi. BUU kún tártibine kire­tin barlyq máselelerdi sheshýdiń belsendi qatysýshysy bola otyryp, Qazaqstan óziniń Uıymmen yntymaqtastyǵy aıasynda birqa­tar basym baǵyttarǵa erekshe nazar aýdarady.
Táýelsizdigine qol jetkizgen­nen keıin Qazaqstan burynǵy KSRO-nyń asa iri ıadrolyq arsenalyna ıelik etip qaldy. Elimiz aýmaǵynda Semeı ıadrolyq polıgony jumys istep turdy. Sol kezde el basshylyǵy tarapynan ıadrolyq qarýdan bas tartý týraly eń durys sheshim qabyldan­ǵanyn erekshe atap ótý kerek. 1991 jyldyń 29 tamyzynda Qazaqstan Prezıdenti Nursul­tan Nazarbaev Semeı polıgonyn jabý týraly tarıhı Jarlyqqa qol qoıdy. Osylaısha, Otany­myzdyń ıadrosyz saıasat negizine berik irgetas qalandy. Osy tarıhı oqıǵadan keıin 20 jyldaı ýaqyt ótkende, BUU Bas Assam­bleıasynyń 64-shi sessııasy Qa­zaqstannyń bastamasyn qoldap, 29 tamyzdy Iаdrolyq synaqtarǵa qarsy halyqaralyq is-qımyl kúni dep jarııalady.
Iаdrolyq qarýdan óz erkimen bas tartyp, ıadrolyq synaq polıgonyn jabý álemdik tájirı­bede buryn-sońdy kezdespegen oqıǵa edi. Muny 2010 jyldyń sáýi­rinde, BUU tarıhynda alǵash ret, jarylystardyń epısentri – Semeı ıadrolyq synaq polıgonynda bolǵan kezinde BUU Bas hatshysy Pan Gı Mýn de aı­ryqsha atap kórsetti. Jýrnalıstermen áńgi­melesýi barysynda ol sondaı-aq, búginde Semeı ıadrolyq qarý­syzdaný qajettili­giniń jarqyn aıǵaǵy bolyp tabylatynyn kól­deneń tartty. «Qazaqstan ıadro­lyq qarýsyz­daný salasynda na­ǵyz kóshbas­shylyq tanytyp kele­di. 1991 jyly Prezıdent Nur­sultan Nazarbaev Semeı ıadrolyq polıgonyn jaýyp, ıadrolyq qarýdan bas tartý týraly naǵyz batyl sheshim qabyldady. Bul alysty boljaǵan kóregendi qa­dam bolatyn», dedi BUU basshysy. Ol barlyq elderdiń, ásirese, ıadro­lyq derjava elderiniń basshylaryn Qazaqstannan úlgi alýǵa shaqyrdy.
BUU Bas hatshysynyń Qazaq­standa birneshe márte bolǵanyn atap ótken oryndy. Jáne bul BUU joǵary basshylyǵynyń jaǵdaıy turaqty, janjaly joq memleketke saparlary tájirıbe­sinde joq oqıǵa edi. Demek, mun­daı izetti qadamdar Bas Uıym joǵary basshylyǵynyń elimizdi, Elbasymyzdyń oń bastamalaryn quptap qana qoımaı, shyn má­ninde qurmetteıtinin kórsetedi.
BUU janyndaǵy Turaqty ókildik halyqaralyq qoǵamda­s­tyq­tyń nazaryn Semeı polıgo­nyndaǵy synaqtardyń zardaptaryn jedel joıý qajettigine aýdarý boıynsha jumystar júrgizip keledi. 1997 jyldan bastap osy baǵytta 6 qarar qabyldandy.
Halyqaralyq jáne óńirlik qaýipsizdikti qamtamasyz etýge 2009 jyldyń naýryzynda Semeıde bes Ortalyq Azııa mem­leketi qol qoıǵan Ortalyq Azııany ıadrolyq qarýdan azat aımaq dep jarııalaý týraly sharttyń kúshine enýiniń salmaqty úles bolyp qosylǵany anyq. Qazaq­stan ıadrolyq qaýipsizdikti ny­ǵaı­tý boıynsha jáne ıadrolyq ma­terıaldardyń taralýynyń aldyn alý men Ortalyq Azııa aımaǵynda ıadrolyq terrorızmmen kúreske baılanysty óńirlik is-qımyl josparyn jasaýǵa bastamashylyq tanytty.
Qazaqstannyń BUU-daǵy ta­ǵy bir mańyzdy basymdyq­tary­nyń biri etnosaralyq jáne din­aralyq toleranttylyq máselesi bolyp tabylady. Elimiz BUU týy astynda qurylǵan, 80-nen astam memleket pen halyq­ara­lyq uıym kiretin О́rkenıetter alıansy dostarynyń tobyna enedi. Sondaı-aq Qazaqstan 2010 jyldy Mádenıetterdi jaqyn­das­tyrýdyń halyqaralyq jyly dep jarııalaý bastamashyla­rynyń biri boldy. Bastamanyń maqsaty – mádenı kópqyrlylyq pen mádenıetter arasyndaǵy ózara almasýlardy júzege asyrý.
Bul maqsattarǵa, sonymen qatar, Qazaqstan bastamashylyq jasaǵan jáne búginde búkil álem tanyp moıyndaǵan Álemdik jáne dástúrli dinder kóshbas­shylary­nyń sezderi qyzmet etip keledi. Qazaqstan bastamalary beıbit­shilik pen qaýipsiz­dikti qamta­ma­syz etý isinde naqty nátı­jelerge qol jetkizý úshin jer­gilikti, ult­tyq, óńirlik jáne ha­lyqaralyq deńgeılerdegi únqa­ty­sýlardy yn­talandyrýdy kózdeıdi.
Qazaqstan qyzmetiniń taǵy bir mańyzdy quramdasy teńizge shyǵatyn joldary joq memle­ket­terdiń saýda jáne tranzıtti-kóliktik áleýetin nyǵaıtý máse­lelerin sheshý bolyp tabylady. Bul saladaǵy Qazaqstannyń erekshe ornyn 2003 jyly Almatyda uıymdastyrylǵan teńizge shyǵatyn joldary joq damýshy elderdiń qatysýymen ótken halyqaralyq mınıstrlikter konferensııasy aıǵaqtaıdy. Sol joly qabyldanǵan Almaty dek­larasııasy men Almaty is-qımyl baǵdarlamasy qazirgi kezge deıin óziniń kókeıkestiligin joıma­ǵa­ny óz aldyna, BUU-ǵa múshe mem­leketterdiń osy ba­ǵyt­taǵy halyqaralyq yntymaq­tas­tyǵyn nyǵaıtýǵa qajetti quqyqtyq ne­giz qalap otyr.
Qazaqstan 2010 jyly Bela­rýstiń bastamasy boıynsha qurylǵan, 20 memlekettiń basyn biriktiretin Adamdar saýdasyna qarsy dostar tobynyń múshesi ekenin de aıta keteıik. Biz 2010 jyldyń basynda BUU Bas Assambleıasy tarapynan qabyldan­ǵan Adam saýdasyna qarsy jahandyq is-qımyl josparyn ja­saýǵa belsendi qatystyq. Qa­zaqstan BUU Qaýipsizdik Keńe­siniń ashyq pikirtalastar ala­ńynda keń aýqymdy máselelerdi talqylaý sharalaryna da belsene qatysyp júr. Bul prob­le­malardyń aıasy, sonymen birge, ıadrolyq jáne kádimgi qarýsyz­daný, ǵaryshty beıbit maqsatta paıdalaný, Taıaý Shyǵystaǵy, Palestınadaǵy jaǵdaılar, bi­tim­­gershilik, Iran men Soltústik Koreıanyń ıadrolyq baǵdarlama­lary, Aýǵanstandaǵy ahýal, sozylmaly janjaldar, transult­tyq qylmys, esirtki tasymaly jáne t.b. máselelerdi qamtıdy.
Qazaqstan BUU-nyń taǵy bir ortalyq organy – Ekonomıka­lyq jáne áleýmettik keńestiń (EKOÁLK) áleýmettik jáne eko­nomıkalyq baǵyttaǵy birqatar mańyzdy jumystaryna da belsene qatysyp keledi. О́ziniń EKOÁLK-ge 2008 jylǵy múshe­ligi kezinde Qazaqstan 8 mem­le­ket­tiń ishinde alǵash bolyp Keńestiń resmı qujaty retinde taratylǵan Myńjyldyqtar damý maqsattaryn oryndaǵany týraly baıandamany óz erkimen jasap usyndy.
Elimizde 2010-2014 jyldarǵa arnalǵan Údemeli ındýstrııa­lyq-ınnovsııalyq damý baǵdar­la­masy qabyldanǵany belgili. Bul Ota­ny­­myzdyń ekonomıka­lyq damýy­nyń strategııasy bolyp tabylady. Sondyqtan Qa­zaqstanǵa ús­timizdegi jyldyń maýsym aıynda uıymdasty­rylǵan BUU tarıhyn­daǵy asa mańyzdy oqıǵalardyń biri – BUU-nyń ornyqty damý jónin­degi «Rıo+20» konferensııasyna qatysýy óte mańyzdy já­ne paıdaly boldy. Bul aýqymdy shara damýdyń 1992 jyly Rıo-de-Janeıro qalasynda ótken «Jer planetasy» tarıhı sammı­tinen bergi 20 jyldyǵyna arnaldy. «Rıo+20» kezdesýiniń basty ta­qy­ryptary ekonomıkany ekologııa­landyrý men kedeıshilikti joıý, sondaı-aq ornyqty damý qadam­dary boldy. Prezıdent Nur­sultan Nazarbaev «Rıo+20-nyń» qaraýyna HHI ǵasyrdaǵy ornyq­ty damýdyń jahandyq energo-eko­logııalyq strategııasy men «Jasyl kópir» bastamasyn usyndy.
Jahandyq energo-ekologııa­lyq strategııa barlyq elderdiń energetıkalyq jáne basqa da tabıǵı resýrstarǵa degen qa­jettilikterin ekologııa úshin zardaby tımeıtindeı deńgeıde qa­naǵattandyrýǵa baǵyttalǵan. Al «Jasyl kópir» baǵdarlamasy Eýropa, Azııa jáne Tynyq muhı­ty elderiniń áriptestigin damý­dyń qazirgi dástúrli modelde­rinen «jasyl» ósim tujyrym­dama­laryna ótkizý maqsatyn kózdeıdi.
Qazaqstan basshysynyń ja­handyq bastamalary týraly aıt­qanda, onyń halyqaralyq ekono­mıkalyq jáne qarjy júıelerin jetildirý, jahandyq ekonomı­kalyq jáne qarjy daǵdary­synyń saldaryn eńserýde úı­lesimdi sharalar qabyldaý men bolashaqta mundaı keleńsizdik­terdi boldyrmaý boıynsha usy­nystar jasa­ǵanyn atap ótken oryndy.
Daǵdarysty eńserýdiń mańy­zy men halyqaralyq qarjy qatynastarynyń jańa úlgilerin izdestirý qajettigin eskere otyryp, Qazaqstannyń Turaqty ókildigi atalǵan baǵyttarda naq­ty usynystar men ıdeıalar qam­tylǵan Prezıdenttiń Qazaqstan halqyna Joldaýyn BUU Bas Assambleıasynyń resmı qujat­tary retinde úsh márte taratty.
Qazaqstannyń BUU-daǵy min­detteri aýqymdy. Jáne sáıke­sinshe elimizdiń Uıym isterindegi qyzyǵýshylyq alańy da keń. Mysal úshin Qazaqstan delega­sııa­synyń bir jyl ishinde jasaıtyn málimdemeleriniń sanyna silteme jasasaq ta jetkilikti. Máselen, Qazaqstan BUU Bas Assambleıasy ár sessııasynyń kún tártibine túrli taqyryptar boıynsha shamamen júz shaqty málimdeme jasaıdy.
Qazaqstannyń BUU janyn­daǵy Turaqty ókilderi tórt márte BUU Bas Assambleıasy túr­li sessııalarynyń vıse-pre­zı­denttigine saılandy. Buǵan qosa, biz BUU-nyń Ornyqty damý jónindegi komıssııasy 20-shy sessııasynyń tóraǵasy bolyp saılandyq. Ústimizdegi jyldyń basynda Qazaqstan IýNISEF-tiń Atqarýshy keńesiniń Bıýro quramyna bir jyl merzimge saılandy. Sonymen qatar, taǵy bir mańyzdy jetistigimiz ústimizdegi jyldyń 17 qańtarynda Qazaq­stan ókili – belgili zańger, Qa­zaq­stan Respýblıkasy Ortalyq saılaý komıssııasynyń múshesi, professor Marat Sársembaev­tyń Adam quqy jónindegi komıtet músheligine saılanýy boldy.
Biz úshin 2017-2018 jyldary BUU Qaýipsizdik Keńesine turaqty emes múshelikke saılaný mańyzdy mindet bolyp tabylady. Saılaý 2016 jyly ótetin­digine qaramastan, BUU-ǵa múshe memleketterden qoldaý alý jó­nindegi saılaý naýqany qazirdiń ózinde bastalyp ketti.
Shamamen 20 adam – Qazaq­stan azamattary BUU-nyń túrli organdar júıesinde jumys is­tep, Uıymnyń bitimgershilik, damý, esirtkige qarsy kúres, bıýdjet máseleleri, konferensııalyq qamtamasyz etý, baılanys jáne aqparattyq tehnologııalar sııaq­ty qyzmetterine qatysyp keledi.
Biz Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń elimiz ókilin BUU-nyń asa joǵary laýazym­darynyń birine ilgeriletý jó­nindegi jobasy tabysty júzege asyrylǵanyn maqtanyshpen aıta alamyz. BUU júıesinde mańyzy jóninen ekin­shi dárejeli laýazymdy – BUU Bas hatshysynyń orynbasar­ly­ǵyn tarıhymyzda tuńǵysh ret otandasymyz Qa­sym-Jomart To­qaev ıelense, ol sondaı-aq BUU-nyń Jenevadaǵy bólimshesiniń Bas dırektory jáne Qarýsyzdaný jónindegi konferensııanyń Bas hatshysy bolyp tabylady. Q.To­qaevtyń taǵaıyndalýy – Qa­zaqstan ókil­diginiń kásibı jáne saıası deńgeıi joǵarylyǵynyń, týǵan Otanymyz ben onyń basshysy bede­liniń tanylyp, mo­ıyn­dalǵa­nynyń aıǵaǵy.
Endi BUU-nyń Qazaqstan­da­ǵy jumysy týraly qysqasha aıta keteıik. Qazirgi kezde Qazaq­standa BUU-nyń myna qury­lymdary: BUU-nyń Damý baǵ­dar­lamasy (BUUDB), BUU-nyń Balalar qory (IýNISEF), BUU qorynyń halyqtyń ornalasýy salasyndaǵy sýbóńirlik ofısi (IýNFPA). Sondaı-aq BUU-nyń bilim berý, ǵylym jáne máde­nıet máseleleri boıynsha óńir­lik ókildigi (IýNESKO), BUU-nyń Bosqyndar isteri jónindegi Joǵarǵy komıssary basqarmasy (BUU BJKB), BUU-Áıelder, BUU-nyń VICh/SPID boıynsha birlesken baǵdarlamalary (IýN­EIDS), BUU-nyń gýmanıtarlyq máselelerdi úılestirý basqar­masy (BUU GMÚB) jumys is­teıdi. Jáne Qazaqstanda Dúnıe­júzilik densaýlyq saqtaý uıy­mynyń (DDU), BUU-nyń esirtki jáne qylmystylyq boıynsha basqarmasynyń (BUU EQB), Ha­lyqaralyq eńbek uıymynyń (HEU) ofısteri tirkelgen.
Yntymaqtastyqty odan ári damytý perspektıvalary týraly aıtatyn bolsaq, Qazaqstan BUU men onyń ınstıtýttarynyń múm­kindikterin maqsatty túrde paıdalaný nıetinde. Bul, ásire­se, Aral men Balqashtyń qur­ǵaýy, burynǵy Semeı polıgony aýmaǵynyń ra­dıoaktıvti sáýle­lenýi, aýyz sý kózderiniń lastanýy men olardyń jalpy azaıýy, onyń ishinde muz­dyqtardyń erýi men klımat­tyń ózgerýi, t.b. ekonomıkalyq jáne gýmanı­tar­lyq, tehnogendik jáne ekologııa­lyq apattardyń te­ris sal­daryn jumsartýǵa baǵyt­tal­ǵan naqty sharalardan aıqyn kó­rinedi. Ke­lesi bir mańyzdy min­det bir­qatar gýmanıtarlyq sıpat­taǵy, onyń ishinde kedeıshilikti azaıtý, turǵyndar densaýlyǵyn jaqsar­tý, ana men bala ólim-ji­timin tó­mendetý sııaqty birqatar problemalardy sheshý bolyp tabylady. Osyǵan baılanysty Myń­­jyldyq damý maq­sattary men ornyqty damý qaǵı­dattaryna tıimdi jáne der ke­zinde qol jet­kizýge baǵytta­latyn sharalarǵa erek­­­she nazar aýdarylatyn bolady.
Qazaqstannyń atalǵan maq­sat­tarǵa jetý jónindegi óz min­det­temelerine adaldyǵy elimiz­diń BUU-men qarym-qatynasyn odan ári damytýyna negiz qalaı bermek.