Eshkim syrt qala almaıdy
Keler jyldan bastap elimizde jalpyhalyqtyq kiris pen múlik deklarasııasy bastalady. 2020 jyl qyr astynda tursa da, oǵan daıyndyq kemshin sııaqty. Mamandar munyń sebebin «qabyldanǵan zańǵa beıimdelýimizdiń ornyna, ony aınalyp ótýge ádettenip qalǵanymyzben» túsindirip otyr. Biraq bul zańnyń osy kúnge deıin qabyldanǵan ózge zańdarǵa múldem uqsamaıtyny seziledi.
Naýqan Qazaqstannyń ekonomıkalyq jaǵynan belsendi 13 mln azamatyn, ǵalamtordan nan taýyp otyrǵan 15 jastaǵy blogerden bastap, 90 jastaǵy qarııaǵa deıingi azamattardy qamtıdy. Sebebi sońǵy jyldary zeınet jasynan asyp ketken qarııalardyń atyna quny júzdegen myń AQSh dollaryna baǵalanatyn qymbat kólikter men záýlim úılerdiń tirkelgeni týraly derekter jıi aıtylady. Endi qarııalar da sol baılyqtyń qandaı tabyspen keletinin dáleldeý kerek. Dáleldeı almasa, múliktiń 10 paıyzyn aıyppul retinde tóleıdi. Bul týraly Kásipkerlerge kómek ortalyǵynyń dırektory Dmıtrıı Kazansev jýrnalıstermen kezdesý kezinde aıtty.
Bul rette sarapshylar azamattarǵa qolynda bar dúnıe-múligi men qarjysyn jasyrmaı, tegis kórsetýge keńes berip otyr. Sebebi «Jeke tulǵanyń aktıvteri men mindettemeleri týraly bastapqy deklarasııa» memleket úshin árbir azamattyń dáýletiniń bastaýy sanalady. Demek, onyń neǵurlym joǵary mejede bolǵany mańyzdy.
Qandaı da bir azamat júıege kirý deklarasııasynda tek qarasha úıi bar ekenin ǵana kórsetse, sonymen birge bankke salmaı, úıinde ustaǵan adal aqshasy týraly aıtýdan bas tartsa, alaıda kelesi jyly sol qarajatyna birneshe bólmeli páter satyp alsa, onyń esigin salyqshylar qaǵatyn bolady. Bul is qozǵalyp, tergeý júrýine, iri aıyppul salynýyna soqtyrýy da ǵajap emes.
Bul qadamǵa Úkimet jemqorlyqqa joıqyn soqqy berý, jemqorlar qoldanatyn san alýan aıla-sharǵylar men qýlyq tizbegine tosqaýyl qoıý úshin baryp otyr. Barlyq damyǵan elderde qoldanylatyn tájirıbe osy.
D.Kazansev jurtshylyq arasynda dúrbeleń men uzyn-sonar kezek týdyrmaý úshin memlekettik kiris organdary deklarasııa tapsyrý ýaqytyn birneshe aıǵa sozǵanyn aıtty. Deklarasııany sıfrly qoltańba kómegimen resimdep, ınternet arqyly joldaıtyn adamdar úshin atalǵan merzim 15 qyrkúıekke deıin uzartyldy. Bul – halyqty deklarasııany elektrondy túrde usynýǵa yntalandyrý úshin jasalypty.
Jappaı deklarasııalaý júıesine qosylýdan keıingi kezeńde, ıaǵnı 2021 jyldan bastap, qazaqstandyqtar men sheteldikter jyl saıyn «Tabystar men múlik týraly deklarasııa» usynyp otyrýǵa tıis.
– Biraq bul deklarasııa eki túrge bólinedi. Birinshisi – keńeıtilgen túri (270.00 formasy). Keńeıtilgen deklarasııada azamattyń bir jyl ishinde tapqan kiristeri, salyqtyq shegerisi, sondaı-aq jyljymaıtyn múlikti, kólikti, qundy qaǵazdardy, qatysý úlesin, ınvestısııalyq altyndy, týyndy qarjylyq quraldardy satyp alýy, aqysyz syıǵa alýy nemese olardy satýy, ózgege tegin berýi faktileri kórsetilýge tıisti. Ekinshisi – qysqa túri (260.00 formasy). Kirister men múlik týraly qysqa deklarasııa nebári 1 paraqtan turady, – deıdi D.Kazansev.
Jeńildetilgen deklarasııany zeınetaqydan basqa kirisi joq zeınetkerler, shákirtaqyǵa ǵana súıengen stýdentter jáne eńbekaqysymen kún kórgen jumyskerler tapsyrady. Olar bul qujat arqyly 1 jyl ishinde jalaqydan basqa eshqandaı tabys tappaǵandaryn rastaıdy. Memlekettik kirister komıtetiniń esebinshe, bul qysqa deklarasııany halyqtyń 70 paıyzǵa jýyǵy tapsyrady. Bul qatarǵa negizinen, muǵalimder, zeınetkerler, stýdentter, jaldamaly jumysshylar men qyzmetkerler jatady.
– Barlyq baza taza bolýy úshin quzyrly memlekettik organdarmen birge jumystar atqarylýda. e-Gov.kz portalynda salyq tóleýshiniń kabınetin ashtyq. Túsindirý jumystaryna jaqsylap daıyndalyp jatyrmyz. Sonymen qatar Memlekettik qyzmet isteri jónindegi agenttik te bizdi qoldap, jalpyǵa birdeı deklarasııalaý máselelerin memlekettik qyzmetshilerdiń biliktiligin arttyrý baǵdarlamasyna engizdi, – dedi D.Kazansev.
Deklarasııany qaǵaz kúıinde ótkizý – qaýipti
D.Kazansev:
– 13 mıllıon adam deklarasııa ótkizedi. Bul óte kóp. Maman retinde bul deklarasııany qaǵaz túrinde ótkizbeýge keńes berer edim. О́ıtkeni bul qaýipsiz. Al kúzde, sońǵy sátte 13 mıllıon adam elektrondy bazaǵa lap qoısa ne bolady? Árıne, baza jumysy tejeledi. Sonyń saldarynan qanshama adam óziniń tabys deklarasııasyn der ýaqytynda ótkizip úlgermeı qalady?! Sondyqtan biz halyqqa bul jaıt týraly aldyn ala eskertip, habarlap jatyrmyz, – deıdi.
Maman osy rette jurttyń jarııa etilgen tabystaryn saqtaıtyn derekter bazasynda blokcheın tehnologııasynyń qoldanylýy múmkin ekenin aıtyp qaldy. Bul adam faktorynyń qatysýynsyz júzege asatyn sońǵy jańalyq.
– Ony iske asyrýdyń múmkindigi memlekettik deńgeıde talqylanyp jatyr, – deıdi ol. Al deklarasııa der ýaqytynda ótkizilmeı qalsa, azamat ákimshilik jaýapkershilikke tartylýy múmkin.
– Úlgermese nemese toltyrǵan qujatta shynaıy aqparat kórsetilmese, onda ol adamǵa 30 aılyq eseptik kórsetkish kóleminde nemese 75 750 teńge aıyppul salynady, – dedi D.Kazansev.
Toı shyǵyny da kórsetilýge tıis
D.Kazansev BAQ betterindegi jalǵan aqparattardyń jarııalanyp jatqanyna da toqtaldy. Máselen, toı nemese janazaǵa jumsalǵan shyǵyn degen arnaıy talap joq eken. Biraq oǵan jumsalǵan qarjy «jeke shyǵyndar» degen tarmaqshada kórsetilýge tıis. Jeke shyǵyndarda kórsetilgen qarjy kólemi tabystan asyp ketse, qarjyny qaıdan alǵanyn túsindirip berýge týra keledi.
О́te baǵaly syılyq alǵan kezde de syılaýshydan múmkindik bolsa chegin surap alý artyqtyq etpeıdi.
– Deklarasııada quny 500 myń teńgeden asatyn, bolashaqta satýǵa bolatyn nárselerdi kórsetýge keńes beremin. Bul baǵaly buıymdar, tondar, kartınalar bolýy múmkin. Al máselen, toıdan túsken aqshalaı syılyqty deklarasııadaǵy «taǵy basqa» degen taraýǵa toltyrýǵa bolady. О́te baǵaly syılyq alsańyz, onda syılaýshydan múmkindik bolsa, chegin surap alýǵa keńes berer edim, – deıdi sarapshy.
Taǵy bir aıta keterligi, azamattar bank kartasy arqyly jón-josyqsyz aqsha aýdarymyn jasaı almaıdy. Munyń nege aparyp soǵaryn bylaı túsindirýge bolady. Dosyńyz nemese baýyryńyz «kartańnan aqsha aýdartyp ala qoıaıyn» dedi delik. Eger ol úlken soma bolsa, jaǵdaı qıyn. О́ıtkeni salyqshyǵa siz onyń qandaı aqsha ekenin dáleldeı almaısyz. Bireý kartańyzdy paıdalanyp, 1 mıllıon teńge jóneltti delik. Sol 1 mıllıon teńgeniń salyǵy sizden alynatyn bolady, sebebi ol deklarasııalanbaǵan.
Kiristi jasyrý múmkin emes
Talap qoıý merzimi – 2020 jyldan bastap 3 jyl. Demek, 2023 jyly salyq mekemesi sizge 2022, 2021, 2020 jyldar boıynsha deklarasııalanbaǵan tabys pen múlik boıynsha kinárat taǵa alady.
Ekonomıst Aıdar Álibaevtyń aıtýynsha, Qazaqstanda shetel tájirıbesine súıenip jasalǵan reformalar men ıdeıalar ábden pysyqtalmaı jatyp júzege asyǵys asyrylady. Bul – sheneýnikterdiń qateligi. Deklarasııa tapsyrǵan árbir azamat sonda kórsetilgen kiris pen shyǵyndaryn anyq kórsetip, onyń bir-birine sáıkes bolýyn qadaǵalaýy kerek. О́ıtkeni bizdiń elde keı sheneýnikterdiń shyǵyndary zańdy tabysynan artyq.
– Qarjy máselesine qatysty kóptegen suraqtar dál deklarasııa tapsyrǵan kezde týyndaýy múmkin. Sol kezde memlekettik qyzmette otyrǵandar ol suraqtarǵa jaýap bere almasy anyq. Bul talap osy sebepten áli engizilmeı otyr. Bizde jumyssyzdar men ózin ózi jumyspen qamtýshylar kóp. Olar qaı tabystaryn kórsetedi?! Deklarasııa tapsyrýǵa olardy qalaı májbúrleıdi?! Salyq organdary qyzmetkerleriniń biliktiligi óte tómen. Olar bir mezgilde mıllıondaǵan adamnyń deklarasııasyn qabyldaı almaıdy. Al olardy daıyndaýǵa birtalaı qarajat pen ýaqyt kerek. Aýyldyq jerlerdiń kóbi ınternetke qosylmaǵan, – deıdi A.Álibaev.
Mamandar tabys deklarasııasyn tapsyrý kezinde jumyssyzdar sany naqtylana túsetinin aıtady.
– Taǵy bir másele, tabysy az adamdardy alańdatyp, jeke tulǵalardy kiristerin deklarasııalaýǵa mindetteýdiń qajeti joq. Sondaı-aq jumys berýshilerdiń jeke tabys salyǵyn, zeınetaqy aýdarymdaryn tóleýi arqyly barlyq turǵyndardyń kirisi týraly málimetter alýdyń basqa da tásilderiniń bar ekenin eskergen jón, – deıdi ekonomıst.
Salyq organdary mamandarynyń bári birdeı bul sharaǵa daıyn emes ekenin D.Kazansev te moıyndaıdy. Olar zańnyń qabyldanýyn kútip, uıyqtap otyr. Ony iske asyratyn salyq organdary qyzmetkerleriniń basym kópshiliginiń biliktiligi syn kótermeıdi.
Mamandardyń paıymdaýynsha, tabys salyǵyn jarııalaýǵa qoǵamnyń ózi múddeli bolýy kerek. Bizde aýqatty adamdar men tabysy óte tómenderdiń arasy tym alystap ketti. Bul áleýmettik narazylyqty týǵyzady. Sondyqtan jemqorlyqtan ada, taza qoǵamnyń qalyptasýyna bárimiz birdeı múddeli bolýymyz kerek. Buryn qoǵamnyń qarjylyq saýattylyq deńgeıi týraly kóbirek aıtsaq, endi salyq mádenıeti, salyq saýattylyǵy týraly aıtýǵa týra keledi.
Gúlbarshyn SABAEVA,
«Egemen Qazaqstan»
ALMATY
