Ádette, Túrkııadaǵy saılaýlarda partııalardyń ózara básekesi joǵary deńgeıde ótetini bar. Degenmen, azamattardyń ózin-ózi usyný quqy da saqtalǵan. Bes jyl saıyn ótetin jergilikti saılaýlarda qala merleri, respýblıkalyq statýsy bar qalalardyń ákimderi, qalalyq keńester músheleri, aımaqtyq keńes músheleri, aýyl ákimderi, aqsaqaldar keńesiniń músheleri saılanady. Túrkııada jergilikti saılaý budan buryn 2014 jyly 30 naýryzda ótken-di. Biraq, ol kezde eldegi saıası júıe de ózgeshe edi. Keıin, 2017 jyly ótken jalpyhalyqtyń referendým nátıjesinde parlamenttiń yqpaly álsirep, prezıdenttik basqarý júıesi ornady. Demek, osy jolǵy saılaýdyń nátıjesi eldegi basqarý júıesine engizilgen ózgeristerdiń bolashaǵynyń qalaı bolaryn anyqtaýy tıis. О́ıtkeni, oppozısııalyq blok saılaýshylardyń kóp bóliginiń qoldaýyna ıe bolǵan jaǵdaıda elde ornyǵa bastaǵan prezıdenttik basqarý júıesiniń qaıtadan talqyǵa túsip, túptiń-túbinde ony ózgertý máselesi kóterilýi múmkin. Sondyqtan, 31 naýryzdaǵy jergilikti saılaý Túrkııadaǵy saıası kúshter úshin sheshýshi kezeńderdiń biri bolǵaly tur.
Áý basta osy jolǵy saılaýǵa Prezıdent Rejep Taıyp Erdoǵan basqaratyn Ádilet jáne damý partııasy, Respýblıkashyl-halyqtyq partııa, Ultshyl-halyqtyq partııa, «Jaqsy partııa» nemese IYI Parti, Otan partııasy bastaǵan 13 partııa qatysatyny aıtylǵan. Biraq, saıası salmaǵy bar partııalardyń ishinen «Erkin maqsat» partııasy saılaýǵa qatysýdan bas tartty da, qazir 12 partııa saılaý naýqanyna aralasqan jaıy bar. Degenmen, saılaýǵa qatyspaıtyn partııa bireý ǵana emes. Birneshe partııa saılaýdan tys qalypty. Olar túrli koalısııalardy qoldaýǵa bel býyp otyr. Búginde 31 naýryzdaǵy saılaýǵa baılanysty Túrkııada eki iri saıası koalısııa áreket jasap jatyr. Birinshisi, «Halyqtyq alıans» dep atalsa, ekinshi «Ulttyq alıans» degen ataýǵa ıe bolǵan. Alǵashqy koalısııaǵa bılik asyndaǵy Ádilet jáne damý partııasy men Ultshyl-halyqtyq partııasy birikse, ekinshi odaq Respýblıkashyl halyqtyq partııa men IYI Parti-den quralyp otyr. Negizi báseke de osy alıanstardyń arasynda ótedi degen boljam bar. Degenmen, saılaýǵa qatysyp jatqan ózge partııalarǵa da qoldaý kórsetýshiler bar. Atap aıtqanda, «Azattyq qozǵalysy» uıymy, Demokratııalyq aımaqtar partııasy, Revolıýsııalyq kúrd uıymy, Kúrdistan kommýnıst partııasy tárizdi biraz uıymdar Halyqtardyń demokratııalyq partııasyn qoldaýǵa bekinipti. Al maoshylar, atap aıtqanda Týnjelıdegi Sosıalıst májilister federasııasy Túrkııanyń kommýnıstik partııasyn jaqtamaq.
Buryn Túrkııada saılaý kezinde partııalardyń odaq qurýyna ruqsat berilmeıtin. Qazir ol tyıym joq. Sondyqtan, partııalar alıanstarǵa birigip jatyr. Bul odaqtastyqtyń eń basty ereksheligi– alıans qurǵan saıası kúshter ózara kelisken saılaý okrýgterinde bir-biriniń kandıdattaryn qoldaýy kerek. Iаǵnı, belgili bir aımaqta odaqtas partııalar ortaq kandıdat usyndy. Bir jaǵynan bul partııalar arasyndaǵy saýda-sattyqqa da uqsap turǵan jaıy bar. Saılaýda odaqtas bolǵanymen bul partııalar saıası qyzmetteri kezinde bir-birimen kelispeı qalýy da múmkin. О́ıtkeni, bılikke únemi oppozısııada júretin saıası kúshter bar. Olar úshin oppozısııalyq ustanym prınsıpti máselege de aınalǵan. Biraq, bıylǵy saılaý qarsańynda bıliktegi Ádilet jáne damý partııasyn men Ultshyl-halyqtyq partııanyń odaqtasty. Uzaq jyldar boıy bıliktegi partııaǵa oppozısııa bolyp kelgen ultshyldardyń mundaı qadamǵa barýy tań qaldyrǵan. Birqatar sarapshylar ultshyldarda Alparslan Túrkesh tárizdi naǵyz lıder joq dep baǵalaıdy. Sondyqtan, partııanyń qazirgi tóraǵasy bıliktegi partııamen ymyralassa kerek. Ymyra demekshi, ekinshi koalısııanyń quramyndaǵy IYI Parti osy ultshyldardan bólinip shyqqan-dy. 2015 jylǵy saılaýda ultshyldar sátsizdikke ushyraǵan soń partııa quramyndaǵy birqatar qaıratkerler Ultshyl-halyqtyq partııadan bólinip, osy «Jaqsy partııany» qurǵan edi. 2017 jyly qurylǵan partııa Respýblıkashyl-halyqtyq partııamen odaqtasqan. Sóıtip, saıası kúshterdiń arasalmaǵy tym qatty ózgere qoıǵan joq.
Jalpy, Túrkııadaǵy jergilikti saılaýdyń nátıjelerin aldyn ala boljaý qıynǵa soǵyp tur. О́ıtkeni, bılik basyndaǵy Ádilet jáne damý partııasy bastaǵan koalısııanyń qarsylastary da ońaı bolmaı tur. Tipti, keıbir qalalarda olar bılik tizginin qarsylastaryna berip qoıýy da ǵajap emes. Máselen, KOMSAR zertteý ortalyǵynyń málimetterine qaraǵanda osy jolǵy saılaýda Ankara men Antalııada jaǵdaı ózgerýi múmkin eken. Saýalnama qorytyndysyna sensek ankaralyqtardyń 51,88 paıyzy, Antalııa turǵyndarynyń 51.07 paıyzy «Ulttyq alıans» kandıdatyna daýys berýi múmkin. Bul degenińiz osy qalalardaǵy bıliktiń memleket basqaryp otyrǵan partııanyń qolynan shyǵyp ketýi múmkin ekendigin baıqatady. Al Ystambulda «Halyqtyq alıans» usynǵan kandıdat Bınaly Iyldyrymdy jaqtaıtyndar 50,24 paıyzdy quraǵan. Iаǵnı, bılik partııasy Túrkııanyń eń úlken qalasyndaǵy yqpalyn saqtap qalady degen sóz. Alaıda, sosıologııalyq zertteýler men saılaý nátıjesi keıde sáıkes kelmeı jatatyny bar. Sondyqtan, saılaý ótpeı turyp qandaı da bir boljam jasaý qıyn.
