Qazaq sazynyń qyzǵysh qusy

Semeıden poshta arbasymen Qý bolysyna laýlap, at aıyrbastap, birneshe kún­dik joldyń kóbin eńsergen zııaly ekeýdiń oryssha kıingen, túri de azıatqa onsha kelińkiremeıtin aqshyl sary, shoqsha saqaldysy osynaý kóriniske áń­gime arasynda muqııat qarap keledi. Onyń qasyndaǵy aqsúıek azamattyń da oqy­ǵan qazaq ekenin birden ańǵarýǵa bolady. Sózi halyqshyl, oıyn azat aıtyp, boıyn tekti ustap otyrady. Qımylyn bekzat baǵatyn ekeýdi alǵash kórgennen-aq bir-biriniń áńgimesin ǵana emes, tutas tulǵalary da bir-birin tolyqtyryp kele jatqanyn baǵý qıyn emes. Shynynda da bular kim edi? Arqanyń quıqaly qonysy sanalatyn – sol kezdegi Meńdeshov bolysy, keıinnen Qý, Egindibulaq aýdanyna bul ekeýi nendeı ýkazben kele jatýy múmkin? Bul ádepki syılastyqtan qazaq rýhanııatyna keıin qandaı ıgilik keldi? Bir ǵana anyq jaıt bar, ol – osynaý eki zııalyny qazaqtyń mádenı baı qazynasy, kóshpeli túrki jurtynyń eski áni men kó­ne kúıi et jaqyn týys, tipti eń jaqyn baýyr etkeni edi. 

Ekeýdiń biri, ózimiz de shamalap otyr­ǵandaı,1920 jyly qazaqtyń tuńǵysh astanasy Orynborǵa kelip, ulan-baı­taq dalany óz yqtııarymen sharlap, ulty­myzdyń kóne saryndaryn kómbeden ar­shyp ala, álemge mýzyka ǵylymynyń saýat­­ty tilimen alǵash tanystyrǵan bel­­gi­li etnograf ǵalym, mýzykatanýshy,­ ta­lant­­ty kompozıtor – Aleksandr Zatae­vıch bolatyn.

Onyń qasyndaǵy tekti qazaq bolsa – sol sapar barysynda 1926 jyly Bal­­qantaýdyń baýyryna aq boz úı tik­kizip, qazaqtyń shıraq jigitterine tap­syr­ma bergizip, ultymyzdyń ulyq óne­rin nasıhattatýǵa, uqyptap jınatýǵa Zataevıchti qazaq ortasyna ertip ákele jat­qan QAKSR Halyq komıssarlary keńe­siniń tóraǵasy Nyǵmet Nurmaquly edi. 

Belgili jýrnalıst, ǵalym Zarqyn Taı­shybaı jazǵandaı, Zataevıch sol saparynda óte sátti joljazbalar jazyp, eki apta ishinde Qarqaraly, Qý, Baıanaýyl jaǵynan 400-den asa án men kúıdi hatqa túsirgen. Qý baýyrynda ol Ǵabbas Aıt­baev, Musylmanqul Ábsalyqov, qart kúıshi Kórpebaı sııaqty óner ıelerimen kezdesedi. Qarqaralyǵa soǵyp Qalı Baı­janovpen, Kerekýge aıaldap ánshi Maı­ramen tanysqan. Zataevıchtiń ózi: «Osynaý oljalardyń jemisi «Qazaq hal­qynyń 500 áni men kúıi» degen atpen 1931 jyly Máskeýde kitap bolyp basylyp shyqty. Bul jınaqqa Qarqaraly-Qý saparynda jazyp alǵan 285 shyǵarma kirdi» dep jazypty. Zataevıchtiń zaty bólek dara bolmysyn aıshyqtaǵan Z.Taıshybaıdyń «Qazaq óneriniń janashyry» degen maqalasyna úńilgen tus­ta óner ósıetine adal maman jaıly ta­rıhtyń tyń betterine tań-tamasha jolyǵasyz. Tipti, atalǵan maqalany oqyp otyryp, Zataevıchtiń qazaq áni men kúıin jınap toptastyrǵannan bólek, Parıj sahnasynda Ámiredeı ǵajap daýys ıesiniń óner kórsetýine sol tusta fransýzdyń uly jazýshysy ári mýzykant Romen Rollanmen Zataevıch 1925 jyly Máskeýde tanysyp, sol adamnyń bedelimen, «narkom» Lýncharskıı ar­qyly Semeıden Ámireni Zataevıchtiń al­dyrǵanyn bilemiz. Atalǵan maqalada «Tip­ti Ahmet Jubanovtyń ózi «Men Ámire týraly Zataevıchtiń 500 áni» arqyly alǵash ret bilgen edim» dep kór­setedi», dep jazylady. 

Bıyl sol qazaq mýzykalyq etno­gra­fııa­synyń negizin salýshy, kompozıtor hám zerdeli zertteýshi Aleksandr Zataevıchtiń týǵanyna 150 jyl tolyp otyr. Sanaly ǵumyrynyń san salany ke­zeń­derin qazaqtyń eski án-kúılerin jı­nap, kóne saryndardy notaǵa túsirip, qazaq án-kúıiniń tarıhyna qatysty kitap jazýǵa arnaǵan óner shyraqshysynyń ult­tyq rýhanııatymyzda alar orny erekshe.

* * *

Qazaqtyń keń-baıtaq alyp sahara­sy qadym zamandardan beri ejelgi órkenıet­ter men myńjyldyq mádenıetterdiń bu­­ryn­nan toǵysqan berekeli ortasy sana­­lady. Qatpar-qatpar tarıh qazaq sana­­synda ǵasyrlardan ǵasyrlarǵa kó­she júrip, kórkem mátinder men saz­dy áýenderdiń astarynda qupııa ómir sú­rip kelgenin bilemiz. Ol rýhanı kó­ne qa­zynalardy kez kelgen adam je­te tú­sinip, jeke zertteı almaıdy. Tek túı­si­giniń túkpiri men sanasynyń sańy­laýy saf ónerdiń sıqyrly júrisin ja­ńyl­maı sezetin kókirek kózi oıaý jan­dar ǵana atalǵan ıgilikterdi tutas ıgerýge talap qylady. Sondaı sanatker tulǵanyń biri – Zataevıch desek qatelespeımiz. 

Ol jaıly qazaq zııalylary, áıgili qalamgerler jyly pikirlerin janashyr tilekterine juptap, ult rýhanııatynyń urpaq ıgiligine aınalýyna tize qosyp orasan zor jumystar atqarǵan. Máselen, Alashtyń arystany Álıhan Bókeıhan Zataevıchtiń 1925 jyly Máskeýde basylyp shyqqan «Qazaq halqynyń 1000 áni» atty tolymdy eńbegi jaıly «Bul kitapty qolyna alǵan qaı qazaqtyń júregi torǵa qamalǵan toty qustaı alyp ushpas dersiń» dep jazsa, jazýshy M.Gorkıı «A.Zataevıchtiń Qazaqstannan ákelgen jaz­balary keleshektiń Mosart­tary, Bet­hovenderi, Shopenderi, Mýsorg­skııleri men Grıgteri úshin taptyrmas baı materıal» dep tebirengen. 

Kompozıtor-zertteýshi jaıly buǵan deıin de kóptegen eńbekterdiń jazylyp, tyń qujattardyń tyńǵylyqty zert­telgeni ámbege aıan. Sonda da qazaqqa ja­ny jaqyn tuǵyrly tulǵa jaıly jańa urpaq ár kez bilip, oqyp otyrǵanyn jón sanaı­myz ǵoı. Barlyǵymyz biletindeı, Aleksandr Vıktorovıch Zataevıch patsha­lyq Reseıdiń Orıol oblysy, Bolhov qalasyna jer aýdarylǵan polıak otbasynda dúnıege kelgen. Zataevıchtiń qazaq orta­syna alǵash qadamy 1920 jyly bas­talǵanyn joǵaryda aıtyp óttik. Desek te kompozıtordyń Orynbordaǵy tirshiligi ońaı bolmaǵany anyq. Bul jyldary Aleksandr Zataevıch Orynbor qalasyndaǵy adamdar aýqattanyp, kóp­shilik kóńil kóteretin oryndarda fortepıanoda oınap, otbasyn asyraýǵa az-maz aqsha taýyp kúneltken kezderi kóp bolǵan. Sol jyldary Qazaqstan úki­­metine Zataevıchtiń jazǵan hatynan álgi fortepıa­nony jalǵa alyp, aıyna tólenetin 15 som qarajattyń ózin ta­ba almaǵanyn oqyp, qulazyp qalasyń, óner adamyna degen ógeı qoǵamnyń ót­kir qanjarynyń sýyq júzin beısana sezi­nesiń... Alaıda, Zataevıch myrzanyń sol for­tepıanoda sheber oınaıtyn sırek ta­lantynyń arqasynda 1923 jyly ult ustazy Ahańnyń mereıtoıynda aǵar­týshynyń ózi shyǵarǵan «Qarakóz» ánin jurtqa oınap bergen degen málimet bar.

* * *

Zataevıch qazaq mýzykasyna birjola den qoıǵany týraly Orynbordyń tea­trynda ótken keshke onyń kezdeısoq kelip, sol konsertten alǵan aıryqsha áseri ony «Búginnen bastap qazaq án­derin jınaımyn!» degen batyl da tarıhı qadamyn bastaǵanyn bilemiz. «Meniń aldymnan kútpegen jerden ashyl­ǵan ǵajaıyp qazynanyń janynan elemeı ótip ketý múmkin be edi? Mádenıet álemine olar áli kúnge deıin múlde beımálim edi, sonymen qatar bul mádenıet ıelerine qyrylyp bitýdiń apaty qolyn soza bastaǵan kez edi... Sondyqtan áli de bolsa búlinbeı bútin turǵanda, jazyp alýdy jyldamdatý kerek bolǵan edi!»  dep 1925 jyly naýryzda biraz jyldyq eńbegin qorytyndylaı otyryp, A.Zataevıch osylaı jazypty. 

Sol júıeli de josparly zertteý barysymen, qazaq mýzykasynyń qambasyna aınalý jolynda mýzykataný­shy Zatae­vıch­tiń qarjylyq qıyndyqtardy qalaı sheshkeni ár kezde jan-jaqty jazylyp keledi. Kóp derekti Zataevıch jaıly tereń zertteý eńbekter jazyp, onyń naqty nasıhatshylarynyń biri bo­lyp kele jatqan Qazaqstannyń eń­bek­ sińirgen ártisi, ánshi, derektaný­shy­ Serik Ospan keltiredi. «22 tamyz 1923 jyly Sovnarkomnyń kún tár­­tibinde: óner zertteýshi, etnograf A.V.Zataevıchke qazaq halqynyń ánderin jınaqtap jınaq bastyryp shyǵarýǵa qarajat bólý máselesi qaraldy. Kún tártibindegi máselege baılanys­ty Sov­narkom – S.Seıfýllınniń usy­ny­symen Sovnarkom otyrysynda Nar­kompros Ahmet Baıtursynov: «Qazaq halqynyń baı mýzykalyq murasy týraly» orys-qazaq tilderinde baıan­da­ma jasaıdy. Basqa jaryssózge shyq­qandar: «Onsyz da jetimsiz respýblıka bıýdjetin Orynbordaǵy sheberhana­lardy jańǵyrtýǵa, qyzyl áskerdi qar­jylandyrýǵa bólinsin» degen talaptar qoıady. Pikir ekige bólinedi. Sheshýshi sóz Sovnarkom tóraǵasynda bolatyn, ol: «Aleksandr Vıktorovıch Zataevıchke 2280 rýbl altyndaı qarajat bólinsin jáne onyń shyǵarmasyn redaksııalaýǵa 200 rýbl, barlyǵy – 2480 rýbl altyndaı Narkompros qarajatynan bó­linsin. Belgilengen qarajat aımaqtyq qorlardan túsetin qarajattar esebinen óte­lýi Narkomprosqa usynylsyn» de­gen sheshim qabyldaıdy. Jas respýb­lıkadaǵy qarjylaı daǵdarysqa qara­mastan Sáken Seıfýllın «Qazaqtyń 1000 ánin» jınaqtap shyǵarýy úshin qarajat taýyp beredi.

Osylaısha, halyqtyń ǵasyrlar boıy jasa­ǵan baǵa jetpes asa baı mýzykalyq murasyn jınap, saqtaý jáne zertteý ju­mystary qolǵa alyndy. Sáken ıgilikti is­ti úkimet múshelerinen bastap, ózi úlgi bo­lyp A.V.Zataevıchke eki kúı, tórt án oryn­dap beredi jáne halyq án-kúı­lerin jetik biletin sheber oryndaý­shy­lar: Halyq komıssarlary Sáken Seı­fýl­lın, Álibı Jangeldın, Muhtar Sa­matov, Ahmet Baıtursynovtardy jáne qo­ǵam qaıratkerleri: Qaıyp, Salyq Aına­bekovter, Mahambet Bókeıhanov, Maǵjan Jumabaev, Alma Orazbaeva, Beıim­bet Maılın, Sábıt Muqanov, Júsip­­bek Aımaýytov, Isa Baızaqov, Ál­keı О́te­kın, t.b. esimderin berýi, onyń qa­zaq án-kúılerin jınaqtaýǵa degen­ jan­ashyr­lyq úlken qamqorlyǵyn ań­ǵart­sa kerek. Al Narkompros Ahań bolsa ózi­ne tap­syrylǵan bul jaýapkershilikti óte yj­daǵattylyqpen is júzine asyryp­ qana qoı­maı, óz oryndaýynda 27 án bergen­digine, al Júsipbektiń – 29 án, Beıimbettiń – 17 án, Sákenniń 4 án 2 kúı, t.b. Zataevıchke jaz­­dyrǵanyna tarıh kýá», deıdi óner zert­teýshisi Serik Kári­baıuly.

Rasymen de A.Zataevıchtiń osynaý jan­keshti eńbegi bolmaǵanda, ony qolda­ǵan qazaqtyń zııaly qaýymy bolmaǵanda qazaq halqynyń san ǵasyrlyq mýzykalyq qazynasy qurdymǵa ketpesine kim kepil? 

Úsh jyl ishinde A.Zataevıch Orynbor­da qazaqtyń bir jarym myńdaı áni men kúıin jazyp alǵany aıtylady. Al­ǵashqy jınaq osy ánder men kúılerden quralǵany belgili. Sol kezdegi astanamyz Qy­zyl­ordanyń Qyrǵyz memlekettik bas­pasynan 1925 jyly jaryq kór­gen A.V.Zataevıchtiń «Qyrǵyzdyń (Qa­zaqtyń) 1000 áni» eńbegi odaqtyq máde­nıet pen óner áleminde úlken serpilis bolady. Araǵa alty jyl salyp 1931 jyly «Qazaqtyń 500 án men kúıi» eńbegi ja­ryq kóredi.

Qazaqtardan bólek, keńes mádenıe­tiniń asa kórnekti qaıratkerleri de Zatae­vıch­tiń eńbegine erekshe nazar aýda­rady. Akademık B.V.Astafev oǵan: «Siz­­diń eńbegińiz sonshalyqty zor, bul eń­begińiz – shyn mánisinde epıkalyq. Men ánderdiń kópshiligin zer sala qarap shyqtym. Bul ánderdiń sonylyǵy, motıvtik logıkasy, melosy men máneriniń zańdy túrde úılesken qurylysy, aqyr aıaǵynda olardyń rıtmıkalyq ár­túr­liligi jáne ıntonasııalyq baılyǵy – mine osylardyń barlyǵy folklorǵa qosylǵan úles, zertteýshi úshin uzaqqa ketetin úles!.. Sizdi osyndaı eńbegińizben quttyqtaımyn!», dep hat joldaǵanynyń ózi teńdessiz eńbekke berilgen ádil baǵa ekenin baıqaımyz.

Orystyń áıgili óner zertteýshisi, folklor­tanýshy, kompozıtory A.Kas­tal­skıı de: «Qazaq mýzykasy eski qaz­balardan tabylǵan kóne jádiger­ler sııaqty kóz aldyńa bútin bir ǵasyr­dyń­ sýretin ákeledi. Oǵan tereńdeı tús­­ken saıyn sol qurylym tolyq ashy­la túsedi. A.V.Zataevıchtiń qazaq da­la­syndaǵy jazbalary bizge qazaq mineziniń bolmysy men dúnıetanymyn sýretteıdi. Ánderdiń jan-jaqtylyǵy men baı ǵajaıyp sıý­jetteri kózge bir­den túsedi. Olardyń án yr­­ǵaǵyn erek­she sezinýi daryndylyǵynda bolsa kerek. Qazaq mýzykasy, óziniń er­kin jáne tańǵalarlyq órnektiligimen, bir qalypqa syımaıtyndyǵymen, erek­she sazdylyǵymen, melodııalyq jolaqtar­daǵy túsinýge qıyn ıirimderimen tańǵal­dy­rady. Tyńdaýshysyn eriksiz, birese sal­tanatty kúıge túsirse, birde názik, yn­tyq sez­imge bóleıdi», dep Za­taevıch eń­begine joǵary baǵa beripti.

Belgili kúıshi, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri Janǵalı Júzbaı da qazaq sazynyń qamqorshysy týraly pikirin júıeli tarqatady. «A.V.Zataevıch qazaq ónerin jınaqtaǵan hám zertte­gen tuńǵysh ǵalym, ónertanýshy, etno­graf. Ol qazaq asqan ónerli el ekenin aıta otyryp, onyń basyna túsken aýyrt­pa­shy­lyq­tardy qyzyl senzýraǵa qaramaı tike aıtýǵa batyly jetken jáne sol úshin kezinde úkimet qaharyna ushyraǵan adam. «Qazaqtyń 1000 áni» atty jınaǵynyń kirispesinde: «Sizderdiń osynaý uly mura­la­ryńyzdy asharshylyq, indet, tóń­keris sııaqty zulmat qat-qabat basta­ryńyzǵa túsken aýyr ýaqyttarda jazyp aldym. Jáne táńirdiń járdemimen ózde­rińizge qazyna retinde syılaımyn», dep jazdy. Ol kezde bulaı aıtý qa­terge táýekel bolatyn. Arqa eliniń Semeı, Qar­qaraly, Kereký, Qyzyljar jer­lerindegi ataqty ánshilerdi tyńdady. Maıra, Qalı Baıjanov, Isa Baızaqov sııaq­ty ánshilerdi baǵalady, olar týraly teorııalyq taldaýlar jazdy. Sáken Seı­fýllınnen ándermen birge kúılerdi de jazyp aldy. «Abylaıhannyń atty áskeriniń marshy», «Toqanyń kúıi» sııaq­ty shertpe kúılerdi qaǵazǵa tuńǵysh túsir­gen Zataevıch edi. Qazaqtyń ıgi jaq­sylarynyń aýzynan dastan, án, termeler jazyp qaldyrdy. Árıne Zataevıch eńbegi tek folklor jınaýmen shek­tel­­gen joq, ol osy materıaldardy ka­me­­ralyq-aspaptyq týyndylarǵa aı­nal­­dyrdy. Ol shyǵarmalar osy kún­ge deıin oryndalyp keledi. Bul oraı­da Zataevıchti ulttyq kameralyq má­denıet­tiń irgetasyn qalaýshy dep tanýǵa ábden bolady», deıdi J.Júzbaı.

Bir sózben aıtqanda, Zataevıchtiń eren eńbegi – zamanaýı qazaq mýzyka óne­ri da­mýyna ólsheýsiz yqpal etti. Mýzy­ka janrlary júıeli qalyptasyp, tól mý­zyka­tanýshylar sol qaınarlardan ba­­ǵy­­ty aıqyn bastaýlar aldy. Qazaq hal­­qynyń mýzyka qoryn zertteýshi, qa­zaq ope­rasynyń negizin salýshylardyń biri E.Brýsılovskıı, áıgili kompozıtor S.Pro­kofev, N.Iа.Mıaskovskıı, M.M.Ip­po­lıtov-Ivanovtardan bastap, qanshama mýzyka mamandary Zataevıch jınaǵan dú­nıe­lerdi óz shyǵarmalarynda sátti qoldandy.

Qazaq halqy úshin ólsheýsiz eńbek jasaǵan mýzyka zertteýshi, Qazaqstannyń tuńǵysh halyq ártisi Aleksandr Zatae­vıch 1936 jyly Máskeýde ómirden ótedi. Máskeýdegi Novodevıche zıratyn­da áı­gili jazýshy Anton Chehovpen qa­tar jerlengen. Bir anyqtalmaǵan jaıt, sol zırattaǵy qulpytasty kim or­nat­qany belgisiz. Ol kóktasta jas qazaq domby­ra­shy­synyń beınesi bederlengen. Z.Taıshybaı ol qulpytastyń bizdiń respýblıka qarjysymen 1950 jyly qoıylǵanyn jazyp: «Átteń, eskertkishti kim, nege qoıǵany jazylmaǵan. Qaıran qazekem, osy jerde taǵy bir upaıynan aıyrylyp qalypty-aý! Al bizdiń Qazaq­stanymyzda Zataevıchke eshqandaı belgi joq» dep túıedi 2000-jyldary.

* * *

Búgingi Alashtyń azat tańynda Alek­sandr Zataevıch esimin emis-emis bol­sa da­ aıtyp qalatyn óńirler, Qudaıǵa shú­kir, barshylyq. Bizge salsa, qazaq qıy­ry­nyń qaı tórinde bolsyn, Zataevıch esimi jarqyraı jurtqa tanys tursa deı­miz. Qazirgi kúnde Shyǵys Qazaqstan oblysyn­da, elorda shárinde qazaq ániniń qam­­qorshysyna degen qurmetti onyń aty­na berilgen kóshelerden baıqaý qıyn emes. Degenmen, biz áńgimemizge kóp­ arqaý qylǵan Qaraǵandy, Soltústik Qazaq­stan oblystary, Pavlodar óńirlerinen de laıyq­ty qurmet kútetinimiz belgili. Ol – qazaq áni men kúıine jasalǵan taǵzym men taǵy­lym bolatyny ras.

Mıras ASAN,

«Egemen Qazaqstan»