...degen eken
UShAQTAǴY QUShAQ
1995 jyly «Manas» eposynyń myń jyldyǵynda biraz memlekettik delegasııalar Bishkekten Talasqa arnaıy “IаK 40” ushaǵymen shyǵady. Mol deneli Ábish Kekilbaev qatar otyrǵan Baıanǵalıǵa:
– Qolymdy bylaı... seniń oryndyǵyńnyń arqasyna salyp otyrsam bola ma? Áıtpese, myna oryndyq tarlaý eken! – depti.
Sonda Baıanǵalı: – Jurt sizdiń qoltyǵyńyzǵa qalaı kirerin bilmeı júrgende, ózińiz aǵalyq qushaǵyńyzdy jaıyp jatsańyz, odan qashyp men jyndy bolyppyn ba!? – degen eken.
TÚRME MEN TERME
Shymkenttik kásipker azamat, qaladaǵy ortalyq bazardyń bastyǵy, bul zamanda terme jazyp júrgen birden-bir aqyn Shalqar Ábishuly oblys ákimshiligimen birlesip birneshe jyldan beri Shymkentte respýblıkalyq “Shalqar termesi” baıqaýyn ótkizip keledi. О́z qarjysyn halyqtyq ónerdi órkendetýden aıamaǵan márt aǵasyna rıza bolǵan Baıanǵalı:
– Sháke, bireýler bazardan túrmege ketýshi edi, siz termege kelip durys qylǵan ekensiz! – degen eken.
VISKI, ARAQ...
Bishkekte «Aqtańdaı–93» aıtysynda qyrǵyz aqynymen aıtysyp otyryp Baıanǵalı sózdiń bir reti kelgende:
«Qazaq penen qyrǵyzdy,
Jeńe almaǵan jaýlary
Myltyq, qarý-jaraqpen.
Túbimizge jetpesin
Júń-júń , vıskı, araqpen!» – degen eken.
URLAÝ MEN JYRLAÝ
Bir joly bastyqtardyń biri Baıanǵalıǵa: «Osy sen bir jerge barasyń da bir-eki aýyz óleń aıtyp, at minip, dúnıe alyp kelesiń. Elden alyp jatsyń, alyp jatsyń...» – depti . «Iá, aǵa, ekeýmiz de halyqtan alamyz. Biraq men jyrlap alamyn, siz urlap alasyz!» – depti sonda aqyn.
BALALARMEN ÁZIL
Ákesi Taqan aqsaqal qaıtys bolǵannan keıin Baıanǵalı qyzdary Quralaı, Aqmaral men Aqkenjege: «Endi sender meni erkeletińder! Meniń ákem joq, senderdiń ákeleriń bar!» – degen eken.
BATYRDYŃ JÚLDESI
Mahambettiń qurmetine Atyraýda ótken aıtysta bas júldege tigilgen jelmaıany áıel aqynǵa beripti qazylar. «Batyrdyń júldesin qatynǵa bergenderi nesi?» – dep jigitter renjise kerek. Sonda Baıanǵalı:
«Aqyldy jeńer keıde sezim dýda,
Aıtylmaı qaldy-aý talaı sózim týra,
Arýaǵy Mahambettiń qoldaı júrsin,
Túıeńdi neǵylamyn, ózim býra!» – degen eken.
KENESARY MEN TENTEK SARY
Shubyrtpaly Aǵybaı batyrdyń 190 jyldyǵynda Baıanǵalı jezqazǵandyq aqyn Qýanysh Maqsutovpen aıtysady. El ishinde “Tentek sary” atanǵan Qýanysh óziniń “Tentek sary” ekenin taǵy da eske salyp ótedi. Sonda Baıanǵalı:
«Qalaı dep maqtanady myna sary,
О́zine bulaı degen jarasady,
Bir kezde sary bolý mody bolǵan,
Umtylǵan sarylyqqa jurttyń bári,
Maqtanyp keregi ne sarymyn dep,
Darıǵa-aı, bolmaǵan soń Kenesary!» – degen eken.
NUH PAIǴAMBAR QAZAQ EMES
Baıanǵalıdyń kishkentaı nemeresi Ǵabdolla:
– Ata, Nuh paıǵambar qazaq pa? – dep surapty. Sonda atasy:
– Kemedegi qoı men jylqyny jep qoımaı, aman alyp shyqqanyna qaraǵanda qazaq emes-aý! – degen eken.
ÚSh ShEK PEN EKI ShEK
Qyrǵyz azamaty Saıpjan Myrzahmetov:
– Qazaqtyń dombyrasynyń shegi ekeý-aq qoı, bizdiń qomyzdyń shegi úsheý! – depti. Sonda Baıanǵalı:
– Bir shek – ol senderge berilgen fora ǵoı! Qyrǵyzdardyń úsh shekpen tartatynyn bizdiń qazaq eki shekpen de tarta beredi! – degen eken.
Kórgen BILGENOV
ASTANA
Bir aqyn
Kezdesýde jurtpenen,
О́tetuǵyn jer-jerde –
Jar salyp júr bir aqyn,
«Tanyldym» dep «álemge».
Keshegi bir jıynda,
Maqtandy kep maqtandy:
«Abaıdan da ozdym» – dep,
Jarylýǵa shaq qaldy.
О́z elinde kóp adam,
Tanymaıdy biraq ta.
Kúmándileý bolyp tur,
Tanylǵany jyraqta.
QYZYQ
Teledıdardan bir-eki kóringen Tákeń,
«Tanymal boldym kópke» – dep,
Kóńili tolyp-tasyp júr.
Al telejuldyzǵa aınalǵan Sákeń,
«Mazamdy alar tekke» – dep,
Kópshilikten qashyp júr...
QAIDAN BILDIŃ?
– Taraqannyń qulaǵy qaıaǵynda?
– Aıaǵynda.
– Qaıdan bildiń?
– Aıaǵyn julyp alyp aıǵaılap ek,
Tym-tyraqaı qashpady,
Ony synap kórgenbiz baıaǵyda.
Abatbaı KIRQABAQOV
ALMATY
Tikenek sóz
Tóbege jetken kezde baryp ol jer bireýdiń edeni ekenin túsinesiń.
***
– Inishek, men seniń áńgimelerińdi oqyp shyqtym. Sıýjet quraýyń keremet, fantazııańda keremet. Biz saǵan tarıh oqýlyǵyna avtor bolýyńa senim bildiremiz.
***
Tegin dárigerdi aýrý ekenińe sendire almaısyń, al tólep qaralaıtyn dárigerge sap-saý ekenińdi dáleldeı almaısyń.
***
Tońazytqyshta azyq-túlik azaıyp, onda dári-dármek tolyp tursa – bul káriliktiń kelip jetkeni.
***
Kedeılerdiń ortasynda baı bolǵansha, kileń baılardyń ortasynda kedeı bolǵan abzal.
Jaýap
Úılenip azamat qataryna qosyla bastaǵan shaǵymda – tabıǵattyń jaratylysy ma, álde júre paıda bolatyn talanttyń qudireti me, áıteýir bir dúleı kúsh tynym bermeı typyrshytqany bar. “Qoı, bul júrisim bola qoımas. Kózin ashpaq “bula bulaqty” bitep tastap, obal jasarmyn. Erik bereıin, aıdaýyna kóneıin, múmkin, el zárý shıpaly sýsyn “mende jatqan bolar tunshyǵyp”, – degen pıǵylmen, tuqymda joq kásiptiń tutqasyna jarmasyp, birer aıda birneshe áńgime-symaq jazyp tastaǵan boldym. Jazǵandarymdy jaı jatqyzbaı, tıesili degen jerine jóneltip te jiberdim.
Onyma alǵash jaýap alǵandaǵy qýanyshymdy kórseń! Balasha balbyraǵan sıqyma qarap, úıdegi kisi áńgimelerim baspa júzinde jarııalanǵan eken dep qalypty.
Ári nusqa, ári qysqa, salmaqty da salıqaly jazylǵan jaýapty kúnine pálen márte qaıtalap, onda kórsetilgen kemshilikti kelesi jazar dúnıemde qaıtalamaýǵa sert berip, serttesip júrgenimde:
“Qurmetti Tálek! Sizdiń bizge jibergen materıalyńyzdy aldyq. Talabyńyz qýantady. Kórkem shyǵarmaǵa eń qajettisi – til. Aıtar oıdyń aıqyn bolyp, oqýshy qaýym kókeıinen shyǵa bilgeni abzal. Áli de sheberligińizdi shyńdaı túsińiz. Sálemmen, ádebıet bóliminiń meńgerýshisi J. Shartbaev”, – dep jazylǵan ekinshi hat ta kelip jetti.
Qansha salystyrsam da eki hattan esh ózgeris bolmaı, eń aıaǵy máni bir bolǵanmen, berilý sáni bólek sóz kezdestire almaǵanym qyzyq boldy. Eki áńgimem bir mezgilde, bir demmen jazylǵandyqtan – boıynda ketken kemshiligi de birdeı bolyp, sonyń kesirinen suraýyna oraı, jaýaby da egizdiń syńary bola qalǵan ǵoı dep, kóńilge kirbiń jýytpaǵanymyz bar.
Hatta kórsetilgen kemshilikti boıtumardaı boıda ustap, taǵy da birneshe “birnárseler” jazyp, sııasyn keptirgen boıda úırenshikti jerge jónelteıin.
Kóp keshikpedi, taǵy da jaýap aldym. Sol baıaǵy jaýap... oıpyr-aı-eı, quryǵanda sóz ózgerip, sóılem aýysyp ta ketpeıdi eken. Tek hattyń jazylǵan kúni, aıy, jyly ózgeshe bolǵanyna shúkirshilik ettim.
Ne kerek, ár jazǵan dúnıeme iz sýytpaı sol baıaǵy basynda kelgen mazmun-mánnen bir ózgermeı hat kele bergen soń, sharshap baryp, jazýdy toqtattym...
* * *
Qarap jatpadyq, qalaı bolar eken degen bir quıtyrqy oıdyń jetegimen «qylmysqa» baryp, álgi sabazǵa – kezinde odaqtyq júldeni jeńip alǵan aǵa jazýshymyzdyń bir áńgimesin óz qoltańbammen kóshirip alyp, jibere qoıdym. Oǵan da:
“Qurmetti Tálek! Sizdiń bizge jibergen materıalyńyzdy aldyq. Talabyńyz qýantady. Kórkem shyǵarmaǵa eń qajettisi – til. Aıtar oıdyń aıqyn bolyp, oqýshy qaýym kókeıinen shyǵa bilgeni abzal. Áli de sheberligińizdi shyńdaı túsińiz. Sálemmen, ádebıet bóliminiń meńgerýshisi J. Shartbaev”, – degen jaýap alǵan soń biz de “Qurmetti J. Shartbaev” dep bastap, ótinish hat jazǵanymyz bar.
“Qurmetti J. Shartbaev! Sizge ókpem qara qazandaı. “Tirep turǵanyń bolsa, tastap jiber”, – deýińiz ábden múmkin, biraq ondaı iske bara qoıar kózsizińiz biz emes. Úmitim zor, talabym taýdaı edi, qaıteıin, bári de qurdymǵa quıylyp, sýsha sińip joq boldy emes pe. Múmkin, der shaǵymda, aldyńǵy áńgimemnen bastap shyn nıetińizben aǵalyq aqylyńyzdy aıtqanda, bálkim, endigi jazýǵa tóselip, burqyratpas pa edim men de el qusap... Ne sol mezet: “Sizdiń mynaýyńyzdan bolashaq buraýyńyzdy baıqap turmyn. Ádebıet – ardyń isi, osyńyz alǵashqyńyz da, sońǵyńyz da bolsyn, aıtar aqylym osy”, – deseń, bótegeń túser me edi.
Hatymdy o basta sypaıy sizden bastap edim, endi mine, tilim de tıip, tyqyrshyp otyrmyn. Adam janyna batqan soń aıtady eken...
Anaý sizdiń ınkýbatordyń balapanyndaı kóshirme hattaryńyz mende saqtaýly, alda-jalda kerek bop jatsa aıtyńyz, salyp jiberemin, ózi bar bolǵany on shaqty ǵana...
Qazirgi belgili qalamgerimizdiń báıgede júlde alǵan áńgimesin óz atymnan ózińizge joldaǵan ábes qylyǵyma keshirim ótinemin. Bar shyǵarmańa bir-birinen aınymaıtyn jaýap kelip jatsa, áı, siz de sóıter edińiz-aý! Bul jaǵdaıdy elge aıtyp, dúrliktirmeı-aq ekeýara qaldyra qoıalyq...
Áli de bolsa jazǵandarymdy joldasam degen úmittemin. Sondyqtan da sóz sońynda ózińizge aıtar ótinishim – soǵan adal kóńilmen, shyn nıetińizben pikir bildirip, aqyl aıtsańyz.
Sálemmen, alys aýyldaǵy kóp avtorlaryńyzdyń biri – Tálek”.
Kóp keshikpeı-aq bul hatyma da jaýap aldym:
“Qurmetti Tálek! Sizdiń bizge jibergen materıalyńyzdy aldyq. Talabyńyz qýantady. Kórkem shyǵarmaǵa eń qajettisi – til. Aıtar oıdyń aıqyn bolyp, oqýshy qaýym kókeıinen shyǵa bilgeni abzal. Áli de sheberligińizdi shyńdaı túsińiz. Sálemmen, ádebıet bóliminiń meńgerýshisi – J. Shartbaev”.
Ersultan MAǴJAN
Almaty oblysy
Elaralyq ezý tartar
Qudaı eger Amerıkany jazalaǵysy kelse, oǵan surapyl daýyl jiberedi. Al álemniń basqa elderine ashýlansa, olarǵa... amerıkalyqtardy attandyrady.
* * *
Bazarda bir ázirbaıjan joldastaryna:
– Kel básteseıik, men kúni boıy joq bolyp ketemin de, sender meni taba almaısyńdar, – deıdi.
Erikken dostary onymen eki shısha konıakqa bástesedi. Sodan joldastary ony al kep izdesin... Anaý taptyrmaı, keshqurym kelgeninde:
– Oý, seni bútkil bazardan, barady-aý degen jerińnen ıt qosyp izdep taba almadyq. Sen jeńdiń, al aıtshy-eı, qaıda boldyń? – dep tańyrqaǵanda:
– Kitaphanada boldym! – degen eken.
***
– Syǵandarmen shahmat oınaýǵa bolmaıdy eken!
– Nege?
– Atty urlap kete beredi!
***
Kýba elinde bir jigit barǵa kirip bir boıjetkenniń ári jylap, ári bılep turǵanyna tańyrqap sebebin suraǵan ǵoı.
– Neǵyp jylap tursyń?
– Sheshem qatty aýyryp jatyr.
– Onda neǵyp bılep tursyń?
– Mýzyka ǵajap eken...
***************
