Medıatorǵa júginý qanshalyqty tıimdi?

Sársenbi, 14 naýryz 2012 7:27

О́tken 2011 jyldyń 5 tamyzy kúni «Medıasııa týraly» zań kú­shi­ne endi. Atalmysh zańnyń kirispe tar­ma­ǵynda medıasııa azamattyq, eńb­ek pen otba­sylyq daýlardy ári qoǵam mú­sheleri men zańdy tulǵalar arasyn­daǵy talas-tartys pen egesti, ózara kelispeý­shi­likti retteýdiń balamaly tásili eken­digi atap kórsetilgen. Son­daı-aq zańda medıasııa qaǵıdattaryn qoldaný ar­qy­ly sot óndirisindegi bol­mashy ári orta deńgeıdegi qylmystyq isterdi de qa­raý­ǵa bolatyny aıtylǵan.

Sársenbi, 14 naýryz 2012 7:27

О́tken 2011 jyldyń 5 tamyzy kúni «Medıasııa týraly» zań kú­shi­ne endi. Atalmysh zańnyń kirispe tar­ma­ǵynda medıasııa azamattyq, eńb­ek pen otba­sylyq daýlardy ári qoǵam mú­sheleri men zańdy tulǵalar arasyn­daǵy talas-tartys pen egesti, ózara kelispeý­shi­likti retteýdiń balamaly tásili eken­digi atap kórsetilgen. Son­daı-aq zańda medıasııa qaǵıdattaryn qoldaný ar­qy­ly sot óndirisindegi bol­mashy ári orta deńgeıdegi qylmystyq isterdi de qa­raý­ǵa bolatyny aıtylǵan.

Qazir elimizde jańa zańdy iske asyrý úshin naqty mindetter men ke­shendi is-sharalar shoǵyry belgilen­gen. Bul eń aldymen kásibı medıatorlar qyz­me­tin qoldanysqa engizý isinen bastaý alyp otyr. Osy maqsatta As­tana qala­syndaǵy «Kelisim» kásibı medıatorlar odaǵy» qoǵamdyq birles­tiginde arnaıy kýrstar ashylǵan. Osynda medıasııa­nyń jalpy kýrsyn aıaqtap, tıisti sertı­fıkattarǵa ıe bolǵandar qazir respýblıkanyń túkpir-túkpirinde óz jumystaryn bastap ta ketti.

Medıasııanyń dástúrli sot isimen salystyra qaraǵanda, nendeı ózgeshe­lik­teri men artyqshylyqtary bar? Bul saýalǵa qaıtarylar jaýap tóm­en­degideı. Medıasııa múmkindigine qaraı isti sotqa deıin jetkizbeý maqsatyn kóz­deıdi. Onyń qandaı ister ekeni zań­d­a kórsetilgen. Búgingi tańda sotta qaralatyn ister óte kóp ári san-sala­ly ekeni belgili. Ár sýdıaǵa tıesili júkteme qalypty mólsherden eki-úsh esege artyq bolyp keledi. Bul qara­latyn isterdiń sapasyna, ýaqytty tı­imdi paıdalanýǵa teris áserin tıgizýi ábden múmkin. Osy oraıda respýblıkada «Medıasııa týraly» zań der ýaqytynda kúshine enip otyr dep sanaı alamyz. Ony qoldanysqa engizý arqyly qazir sot júıesine túsip otyrǵan artyq salmaqty edáýir je­ńil­detýge bolatyny baıqalady.

Bul úshin eń aldymen kásibı medıatorlar zańda kórsetilgen sheńberde jeke adamdarmen jáne zańdy tulǵa­lar­­­­men ózara erikti negizde kelisim-shart­tar jasamaq. Medıatorlar onyń qu­pııa­lylyǵy men jabyq, jasyryn túr­de jasalatynyna kepildik beredi. О́mir­de ne bolmaıdy? Daýlasýshy eki jaq bi­rin-biri kórgisi kelmeýi nemese kezdes­kende birin-biri «tútip jep qoıa jazdaıtyndaı» jaǵdaıda bolýy múm­kin. Mundaıda medıatorlar olardyń ár­qaı­sysymen jeke, ońasha áńgimele­sip, eki jaqty ortaq mámilege kelti­rý­ge umty­l­ady. Kóp jaǵdaıda daýlasýshy eki jaq bir-birine jol bermeı, birinshisi ekinshisine ıilmeı jatady. Birinshi kezekte ashý-dushpan alǵa ke­tip, aqyl-dos keıin qalyp júredi. Me­dıatorlardyń maqsaty qaıtkende de olardy tatýlastyryp, eki jaqqa da tıimdi, ońtaıly sheshim alynýyna al­ǵy­shart qalaý. Mine, osylaısha medıasııada sheshim tek eki jaqtyń kelisimi boıynsha alynady.

Qalaı desek te sottyń sheshimi bir jaqty qanaǵattandyrsa, ekinshi jaq bul sheshimge rıza bolmaýy múmkin. Medıasııa jaǵdaıynda daýlasýshy eki jaq oǵan erikti túrde qatysyp, bul prose­dý­ranyń ýaqyty men ótetin ornyn óz­deri sheshedi. Sondaı-aq, medıasııa úde­risinde jeńýshiler de, jeńi­lý­shiler de bolmaıdy. Onyń maqsaty – eki jaq ta qanaǵattanatyndaı sheshim qabyldaý. So­­nymen birge, esil ýaqyt, artyq jum­sal­­­ǵan qarajat, sharshaǵan júıke, tur­ǵy­synan qarastyrǵanda da medıasııa­nyń tıimdi de utymdy tus­tary jeterlik.

Medıasııa týraly kelisim-shart ja­salǵan kúnnen bastap eseptegende onyń merzimi bir aıdan aspaıdy. Mun­da she­shim eki jaqtyń kelisimi men tatýlasýy boıynsha alynǵandyqtan tez oryndalatyny aıtpasa da belgili emes pe? Medıasııa jaǵdaıynda úshin­shi jaq degen uǵym bolmaıdy. Joǵa­ryda aıtyl­ǵan­daı sheshimdi alatyn egesýshi eki jaq­tyń ózderi bolyp tabylady. Kásibı medıatorlar tek sony úılesti­rý­­shi, bitistirýshi ǵana. Respýblıkada qabyldanǵan jańa zańnyń ta­ǵy bir artyqshylyǵy – mun­­da qaǵaz­bastylyq pen tóre­­shil­dik­ke, ýaqyt­tyń sozylýyna, onyń bosqa zaıa bolýyna jol qal­maı­­dy. Munyń mánisi – daýlasýshy jaqtardyń má­se­lesi mamyrajaı, beıbit jolmen sheshilýin­de.

Osy arada taǵy bir suraq týyndaıdy. Sotta qaralyp jat­­­­­qan isterge medıasııanyń qaty­­­­sy qandaı? Iá, aza­mattyq nemese bolmashy ári orta dá­re­je­degi qylmystyq is sotta qara­lyp jatsa da, sonymen bir mez­gilde keli­sim-shart boıynsha óz­ara bitimge kelip úl­gergen eki jaq­tyń ortaq uıǵa­rymy sotqa joldanǵan jaǵ­daı­da atalǵan aza­mattyq nemese qyl­mystyq is qys­qartylady. Iаǵnı, sottar bul másele boıynsha úkim shy­ǵar­maıdy. Qysqa­sy, medıatorlar kináli nemese kinásiz jeke jáne zańdy tul­ǵa­lardy izdemeı­di. Munyń oǵan túkke de qajeti joq. Ol tek tartysýshy tarap­tardy ózara yńǵaıly sheshim qa­byl­daý­ǵa baǵyt­taı­dy. Sondaı-aq, medıasııa jo­lymen jasalǵan kelisim taraptar ara­syn­­da­ǵy iskerlik baılanystardy odan ári saqtaýǵa járdemdese alady ári olar­­dyń aldaǵy kúnderge degen ózara seni­min nyǵaıtýǵa sep­ti­gin tıgizedi. Eń bastysy, tartysýshy taraptar odan keıin de bir-birine kiná, ókpe artpaı oń, jyly shyraıly qa­rym-qa­tynasta qala be­re­di. Mine, onyń túp­teı kelgende áıteý­ir bir ja­ǵy utylyp qalatyn sot pen arbıtraj sheshim­de­rinen ózgesheligi osynda.

Taǵy bir aıta keterlik másele, res­pýblıkada kúshine kirgen «Medıasııa týraly» zań talaptary memlekettik qyzmetke jáne memlekettik múddege qaıshy keletin, bul baǵytta quramyn­da qylmystyq áreket bar isterdi qa­raýǵa ruqsat etpeıdi. Iаǵnı, atalmysh zań kásibı medıatorlarǵa mundaı qu­qyq bermeıdi. Ol tek jeke adamdar men zańdy tulǵalar arasyndaǵy qu­qyq­tyq qatynastardy balamaly túr­de retteýge qatysa alady. Sondaı-aq, medıasııa prosedýralary jemqorlyq sıpaty bar qylmystardy qaraýǵa da qatystyrylmaıdy.

 «Medıasııa týraly» jańa zań res­pýblıka turǵyndary tarapynan qa­jetti qoldaý men túsinistik taýyp kete ala ma? Bul bastama jappaı qol­da­nysqa engizile qoıar ma eken? Nemese bul is jáı ǵana bir jarnamalyq sıpatta qalyp qoıyp júrmesine kim kepil? Bul saýaldy biz tájirıbeli zańger, esimi Aqjaıyq óńirine keńinen tanymal azamat, kásibı medıator Baqtııar Baımyrzaǵa qoıǵan edik.

– Birinshiden aıtarym, medıasııa bir­qatar taıaý jáne alys shetelderdiń tá­jirıbesinde burynnan qalyptasqan. Ol memleketterde medıasııa mindetti prosedýra bolyp sanalady. Bulaı bol­­­­maǵan jaǵdaıda sottar isterdi qa­byl­daýdan bas tartady. Sottar qyz­metinde artyq salmaq pen artyq ballast bar ekeni anyq. Medıasııa sony jeńil­de­týdiń, san-salaly sottar qyz­me­tine kó­mek berýdiń basty joly bol­maq. Son­dyqtan el azamattary medıasııa qyz­me­tin jatsyna qoımas degen senim­de­min, dedi ol gazet tilshisine. Ekinshiden, árıne, onyń qoldaý tabýy adamdardyń parasat-paıymy men sa­na-sezimderine de baılanysty. Sonymen birge, medıa­sııanyń tegis, dańǵyl jolǵa túsýi – bizderge, respýblı­ka­nyń tuńǵysh ká­sibı medıatorlarynyń aıaq alystaryna da syn bolmaq. Mine, biz bul iste elimiz boıynsha tuńǵysh ret túren salyp otyrǵan jaıymyz bar. О́zara tú­sinispeýshilikten, tatýlyqtyń tómen­di­ginen paıda bolatyn daý-damaılar men talas-tartystardy beıbit jáne sottan tys tásildermen retteý isinde biz me­dıasııanyń barlyq múm­kin­dikteri men artyqshylyqtaryn tá­ji­rıbege engize alamyz ba? Buǵan árı­ne birinshi kezekte ýaqyttyń ózi tó­re­shi bolmaq. Tartysyp-talasýshy eki jaq­ty kelisim úste­line otyrǵyzyp, olardy ózara tıimdi, ózara yńǵaıly ári ádil sheshim qa­byldaýǵa beıimdeý – bizdiń qazirgi basty boryshymyz. Kási­bı medıator re­tinde mende osylaı bolatynyna úlken senim bar, – dep túı­indedi ol óz oıyn.

Talas-tartystar men daý-damaılar­dy sheshýde, egesterdi eksheýde bú­gin­gi­niń bıi ispettes medıatorlar qaıt­ken­de de eki jaqty rıza etse, eki jaq­tyń múddelerin qatar qanaǵattan­dyr­sa alǵa qoıǵan maqsattaryna bir taban jaqyndaı túser edi-aý degen oı keledi. Árıne, bul ońaı is emes. Sony­men birge, qoldan kelmeıtin de másele emes. Eger medıatorlardyń boıynda moraldyq-adamgershilik normalar men ómirlik jáne zańgerlik baı táji­rı­be­ler toǵysar bolsa, nesi bar, azamattar jańa zań sheńberine saı medıator­lar­dyń qyzmetine kóbirek júgineri sózsiz.

Temir QUSAIYN.

Batys Qazaqstan oblysy.