Quqyqtyq statıstıka qýaty

Seısenbi, 27 naýryz 2012 7:35

El Prezıdenti N.Nazar­baev­tyń 1997 jyldyń 22 sáýiri kúni shyqqan «Qazaqstan Respýblı­ka­sy­nyń quqyq qorǵaý júıesin odan ári reformalaý jónindegi sha­ra­lar týraly» Jarlyǵymen sol kez­degi Memlekettik tergeý komı­teti­niń Qylmystyq aqparat ortalyǵy jáne Ishki ister mı­nıstr­ligi men Ádilet mınıstr­li­giniń statıstı­ka­lyq qyzmetteri negizinde Bas prokýratýra janynan Quqyqtyq statıstıka jáne arnaıy esepke alý ortalyǵy dú­nıe­ge kelgen bolatyn. Al 1999 jy­ly bul orta­lyq­qa Bas pro­kýratýranyń depar­ta­menti már­te­be­si berilip, aı­maq­tar­da­ǵy barlyq osyndaı or­ta­lyqtar oǵan tikeleı ba­ǵynatyn boldy. Bul qu­zy­ret atalǵan júıege «Pro­kýratýra týraly» jańa zańǵa saı baqylaý-qada­ǵa­laý jumystaryn óz betinshe derbes uıymdastyrý múmkindigin berdi.

Seısenbi, 27 naýryz 2012 7:35

El Prezıdenti N.Nazar­baev­tyń 1997 jyldyń 22 sáýiri kúni shyqqan «Qazaqstan Respýblı­ka­sy­nyń quqyq qorǵaý júıesin odan ári reformalaý jónindegi sha­ra­lar týraly» Jarlyǵymen sol kez­degi Memlekettik tergeý komı­teti­niń Qylmystyq aqparat ortalyǵy jáne Ishki ister mı­nıstr­ligi men Ádilet mınıstr­li­giniń statıstı­ka­lyq qyzmetteri negizinde Bas prokýratýra janynan Quqyqtyq statıstıka jáne arnaıy esepke alý ortalyǵy dú­nıe­ge kelgen bolatyn. Al 1999 jy­ly bul orta­lyq­qa Bas pro­kýratýranyń depar­ta­menti már­te­be­si berilip, aı­maq­tar­da­ǵy barlyq osyndaı or­ta­lyqtar oǵan tikeleı ba­ǵynatyn boldy. Bul qu­zy­ret atalǵan júıege «Pro­kýratýra týraly» jańa zańǵa saı baqylaý-qada­ǵa­laý jumystaryn óz betinshe derbes uıymdastyrý múmkindigin berdi.

Sóıtip, 2003 jyldyń naýryz aıynda Elbasy Jarlyǵymen Bas prokýratýranyń Quqyqtyq statıstıka jáne arnaıy esepke alý jó­nindegi komıteti qurylyp, ol Bas prokýratýra sheginde quqyq­tyq statıs­tıkany qalyptastyrý jáne arnaıy esep júrgizý jó­nin­degi memlekettik organnyń qyz­me­ti men ókilettigin júzege asyratyn boldy. Sol jyly jel­toq­san aıynda «Memlekettik qu­qyq­tyq statıstıka jáne arnaıy esepke alý týraly» arnaıy zań da qabyldandy.

Bul eki qujat ókiletti or­gan­nyń memlekettik quqyqtyq statıstıka sheńberindegi mártebesin, mindetteri men qyzmetin zań­dy­lyq turǵysynan anyqtap berýmen qatar zańdarǵa sáıkes qu­qyq­tyq statıstıkany jetkizip otyratyn sýbektiler tizimin túzip berdi. Memleket basshysynyń qu­qyqtyq statıstıka jáne arnaıy esepke alý organyn qurý jónindegi she­shiminiń tek tıimdi jáne qajet eke­nin ǵana emes, qu­qyqtyq sta­tıs­tıkalyq máli­met­terdiń der ýaqyttylyǵyn, to­lyq­tyǵyn, shy­naıylyǵy men anyq­tyǵyn qam­ta­masyz etý de durys qadam bol­ǵan­dyǵy búginde dáleldenip otyr.

Quqyqtyq statıstıka men arnaıy esepke alýdyń birtutas pro­kýratýralyq memlekettik or­gan­nyń aıasynda sho­ǵyrlanýynyń arqasynda qysqa merzim ishinde jáne uıymdastyrý jaǵynan kóp qıynshylyqtar men bógesinderge urynbaı-aq memlekettik ınstıtýttar men jalpy jurtshylyqty qoǵamdaǵy qylmystylyqtyń shy­naıy ahýaly, qylmystyq qýdalaý organdary men sottardyń is júr­gizý qyzmetiniń sandyq-sapalyq kórsetkishteri jáne memlekettik organdardyń kásipkerlerdi qor­ǵaýy men qoldaýy jónindegi ju­mystary týraly barynsha tolyq ta shynaıy aqparatpen qamta­ma­syz etetin senimdi júıe qalyp­tas­tyrýdyń sáti tústi.

Quqyqtyq statıstıka qalyp­tas­tyratyn aqparattar proký­ror­lyq qadaǵalaýdy júzege asyrý kezinde, sondaı-aq barlyq mem­lekettik organdar, tipti elimizdiń joǵary basshylyǵy sheshim qa­byl­daǵan kezde de negizgi derek­kóz bolyp sanalatynyn jasyrmaımyz. Iаǵnı, bizdiń Komıtet mem­leketti jáne jurtshylyqty jedel de shynaıy quqyqtyq aqparatpen qamtamasyz etetin ózindik bir shtabqa aınalyp otyr. Oǵan Komıet jumysynyń búgingi kólemin keltirsek te jetkilikti. Eger 1998 jyly bul júıe memlekettik or­gandardyń, zańdy tulǵalar men jeke adamdardyń 33 myń su­raýy­na jaýap berse, ótken 2011 jyly bul kórsetkish 20 mıl­lıon­nyń ús­tine shyǵyp, elimizdiń tur­ǵyn­dary­nyń sanynan da asty.

Bul aýqymdy jumystardy at­qaratyn 5 aqparattyq júıe ýa­qyt talabyna saı kompıý­ter­len­dirýdiń jańa tehnologııalyq já­ne baǵdarlamalyq quraldary­nyń paıda bolýyna baılanysty únemi jetildirilip otyryldy. Olar bú­ginde tek aq­pa­rat alyp qa­na qoı­maı­tyn, bar­lyq paıdalanýshylar aryz-sha­ǵym­­da­ryn akti­lerin ji­be­retin, tirkeıtin jáne olar­dyń qaralý barysyn qada­ǵa­lap oty­ra alatyn ámbe­bap por­tal­darǵa aı­­nalǵan.

Sonyń arqa­syn­da sońǵy jyldary jú­ıe­mizge bir­qatar jańa joba­lardyń engi­zil­geninen kóp­shi­lik habardar ǵoı dep oılaımyn. Má­selen, qa­zir ish­ki ister organdarynda qol­da­ny­la­tyn aryz­dardy esepke alý­dyń elektrondy tirkeý kitap­shasy tártibine túbe­geıli óz­ge­ris­ter engizildi. Sóı­tip, aryz-sha­ǵym­dar aldyńǵy orynǵa shy­ǵyp, olar­dyń qaralýy anaǵur­lym jaq­sar­dy. Onyń ná­tı­jesi anyq kóri­nip tur. Quqyq qorǵaý salasynda aryz túsken mezetten bergi al­ǵash­qy 3 kúnge erekshe mán be­ri­­lip, ol «jedeldik mer­zi­mi» dep atalady. Elektrondy tir­keý jappaı engizilgen byl­tyrǵy 2011 jyly jalpy kelip túsken aryz­dar­dyń 64 paıyzy osy jedel mer­zim ishinde qara­lypty. Al munyń al­dyndaǵy jyl­dary bul kórsetkish 50 paıyz ǵana bolatyn.

Osy joba engizilip, aryz-sha­ǵymdardy qaraý satylary ashyq­tyqqa ıe bolǵannan beri qyl­mys­tardy tirkeý sany da ósti. Soǵan sáıkes tirkelgen qylmystar sany eselep artty. Ásirese, buryn dás­túrli túrde tirkeýden jasyrylyp kelgen qylmystyń urlyq, tonaý, buzaqylyq sııaqty sanat­tarynyń búgingi kúni ósip otyr­ǵany bul arada kópshilikke túsi­nik­ti shyǵar dep oılaımyn. Bul elimizde qyl­mystyń óskenin emes, quqyq qor­ǵaý organdary­nyń jurt­shylyq­tyń aryz-sha­ǵym­­daryn tir­keý men tekserýge jaýapty qa­raýy­nan bolyp otyr­ǵan jáıt ekeni anyq. Sóıtip, jańa tehno­lo­gı­ıalar­dyń arqasyn­da qylmys­tardy tir­keý tártibin jańa sa­pa­lyq satyǵa kóterýdiń nátı­je­sinde biz elimiz­degi qyl­mys­ty­lyqtyń shynaıy kórinisi­ne ıe boldyq.

Atalǵan jobany engizýdiń ná­tıjesinde «Elektrondy talon», «Internet arqyly quqyq qorǵaý organdaryna aryz-shaǵymdar men habarlamalardy, sondaı-aq basqa da aqparattardy berýdiń elektrondy portaly» sııaqty jobalardy jasap, engizý múmkin boldy.

«Elektrondy talon» jobasy qylmystyq qýdalaý organdary qyzmetine qoǵamdyq baqylaýdy júzege asyryp, aryz berýshige naqty ýaqyt kestesinde ózderiniń shaǵymdaryn Internet, SMS-ha­barlama men Koll-ortalyqtar ar­qyly aqparat alýǵa múmkindik beredi. Qazirdiń ózinde 7 myńǵa jýyq aryz berýshi osy qyzmetti paıdalanǵan. Sondaı-aq, jeke já­ne zańdy tulǵalar talon arqyly óziniń aryzynyń odan arǵy jaı-kúıin, ol jóninde ákimshilik ón­di­ris qozǵaldy ma nemese qozǵal­ma­dy ma degen sııaqty qabyldanǵan sheshimder týraly bilip, onymen kelispegen jaǵdaıda odan ári shaǵymdana alady.

«Internet arqyly quqyq qor­ǵaý organdaryna aryz-sha­ǵym­dar men habarlamalardy, sondaı-aq bas­qa da aqparattardy berýdiń elek­trondy portaly» jobasy elekt­ron­dy sandyq qoltańbasy bar aza­mattarǵa naqty ýaqyt rejiminde Internet arqyly qu­qyq qorǵaý organdaryna qyl­mys­tar men oqı­ǵalar týraly aryz-shaǵym berýine múmkindik týǵy­za­dy. Ázirshe mun­daı júıe ishki ister jáne qarjy polısııasy organdaryna engizildi.

Onda jeke jáne zańdy tulǵa­lar­dyń bergen aryz-shaǵymy avtomatty túrde qylmystar men oqıǵalar týraly aryzdardy elektrondy tirkeý kitabyna kelip túsedi. Bul olardy jasyryp qalý múmkin emes degen sóz. Onyń erek­sheligi de osynda. Budan ári qaraı aryz berýshiler jeke elektrondy poshtasy nemese SMS-ha­barlama arqyly ózderiniń aryz-shaǵymdary boıynsha qabyl­dan­ǵan shara týraly avtomatty túrde aqparat alady.

Elbasymyz shaǵyn jáne orta bıznesti damytý, ol úshin olar­dyń jumysyn jan jaqty qorǵap otyrý qajettigin únemi aıtyp keledi. Osyǵan oraı joǵaryda aı­tylǵan elektrondy talonnyń izimen «Bıznes tiregi» dep atalatyn jobany júzege asyrdyq. Kásipkerlik sýbektilerine tekserý júrgizý rásimderiniń ashyq­ty­ǵyn qamtamasyz etýge arnalǵan bul joba qazir kásipkerlerdiń shyn mánindegi tiregine aınalyp, olardyń keń qoldaýyna ıe boldy. Oǵan osy joba engizilgennen beri 5 myńnan astam kásipkerdiń júgingenin aıtsaq ta jetkilikti dep oılaımyn.

Ár jobany engizer aldynda ony muqııat zerttep, bul jóninde álemdik deńgeıde ne jasalyp jatyr degen maqsatpen ony da zerdelep alamyz. Búgingi kúni eli­miz­diń quqyqtyq statıstıkasy ja­ńa tehnologııalardy paıdalaný já­ne engizý jaǵynan aldyńǵy oryn­dardyń birinde turǵanyn nyq se­nim­men aıta alamyn. Oǵan álem­niń 40-tan astam eliniń prokýratýra ókilderi qatysqan ótken jylǵy Halyq­ara­lyq prokýrorlar assosıasııasy jı­nalysyna kelgen­der­diń pikiri­nen kózimiz jetti. Olar­dyń birazy quqyqtyq statıstıka qa­lyp­tas­ty­rýdaǵy biz­diń tájirı­bemizge tánti bolyp, aıryqsha qy­zy­ǵý­shy­lyq tanytty. Olardyń ishin­de AQSh, Reseı, Germanııa sııaqty álem­dik kósh­bas­shy elder de bar.

Jýyrda Reseı Federasııa­sy­nyń Bas prokýratýrasy Quqyq­tyq statıstıka basqarmasynyń bastyǵy Oleg Insarovtan hat aldyq. Onda: «Qazir biz Reseı Federasııasy Bas prokýratý­ra­sy­nyń júktegen jańa mindet­terdi oryndaý úshin uıymdyq-tehnı­ka­lyq jáne normatıvtik-quqyqtyq sharalar keshenin jú­zege asyrýdy qol­ǵa aldyq. Bul sharalardyń ne­gizine Qazaqstan Respýblıkasy Bas prokýra­tý­rasynyń oń tájirı­belerin alyp otyrmyz. Son­dyq­tan da siz­der­diń el Prezıdentiniń Bas prokýratýra júıesi ishinde Quqyqtyq statıstıka jáne arnaıy esepke alý jónindegi komıtet qurý jó­nindegi sheshimi úlken kóre­gendik dep bilemiz. Ol túp­tep kelgende, qylmys­tylyq­pen kú­res, zań­dylyq pen qoǵam­dyq qaýipsiz­dikti saqtaý, azamat­tar­dyń qu­qyq­tary men bostan­dyq­taryn qorǵaý salasynda tıim­­di tetik jasaýǵa jol ashty» – dep jazypty. Demek, «Syrt kóz synshy» degendeı máskeýlik árip­tesimiz biz­diń ju­my­­sy­myz­dyń mán-maz­mu­nyn dóp basqan dep oı­laımyz.

Sáýle AITPAEVA, Bas prokýratýranyń Quqyqtyq statıstıka jáne arnaıy esepke alý jónindegi komıtet tóraǵasynyń mindetin atqarýshy.