Álem • 08 Sáýir, 2019

Úndistan endi ǵarysh derjavasy ma?

1765 ret

kórsetildi

9 mın

oqý úshin

Álem boıynsha ıadrolyq derjavalar klýbyna kirý úshin memleket 6 ıadrolyq sátti jarylys jasaý qajet degen jazylmaǵan zańdylyq bar. Soltústik Koreıanyń alty jarylys ótkizgen sebebi de sol. Al ǵarysh derjavasy ataný úshin de shart bar eken. Ol ǵaryshta júrgen spýtnıkti raketamen atyp túsirý. Jaqynda Úndistan osy mindetti oryndap, ózin ǵarysh derjavasy dep jarııalady.

Nurmuhamed BAIǴARA

4-shi derjava? Úndistan premer-mınıstri Narendra Modıdyń aıtýynsha Shaktı dep atalatyn mıssııanyń aıasynda jerden 300 shaqyrym bıiktikte, ıaǵnı ǵaryshta júrgen spýtnık A-SAT raketasynyń kúshimen qulatyldy. Modıdyń sózine qarasaq, atalǵan mıssııa biraz ýaqyt buryn júzege asqan, biraq ol týraly endi jarııalandy. Oǵan qosa, Úndistan bul qadam arqyly ózge elderge shabýyl jasaǵysy kelmeıdi. Tek óz qaýipsizdigin qamtamasyz etip jatyr.

Árıne, Úndistan osy qadamy arqyly ǵaryshqa árkimniń-aq bar talasy ekenin kórsetti. Sebebi bul memlekette 1947 jyldan beri ǵarysh baǵdarlamasy iske qosylǵan. Buǵan deıin tek qana úsh el – AQSh, Reseı jáne Qytaı kóktegi spýtnıkti atyp túsirgen. Endi bul tizimge úndi eli qosyldy. Amerıka men KSRO sonaý 1950-60 jyldary bul isti oryndap tastaǵan. Al Qytaı tek 2007 jyly ǵana óziniń eski meteorologııalyq spýtnıgin qulatty. Sol úshin olar 4-shi memlekettiń ǵarysh klýbyna qosylǵanyn onsha jaqtyra qoıǵan joq. Sebebi teorııalyq turǵyda endi Úndistan da sol úsh eldiń kókte qalqyp júrgen spýtnıkterin raketasymen kózdeı alady degen sóz. Iаǵnı, bir sózben aıtqanda ǵaryshta jańa básekeles paıda boldy.

Álemdik reaksııa. Úndistannyń bul mıssııany oryndaǵanyna alǵashqy bolyp Pákistan narazylyq tanytty. Eki el aqpan aıynda ǵana Kashmır shtaty úshin qaıta qaqtyǵysyp qalǵan edi. Endi úndi eliniń áskerı áleýeti arta tústi. Pákistannyń Syrtqy ister mınıstrliginiń ókili Muhamed Faısal «Úndistannyń zymyranǵa qarsy synaq ótkizýi álem jurtyn alańdatyp otyr. Pákistan ǵaryshta jantalasa qarýlanýǵa óte qarsy. Ǵarysh – adamzat úshin ortaq mura. Sondyqtan árbir el ony mılıtarızasııalaıtyn áreketterge jol bermeýdi jaýapkershilik dep qabyldaýy kerek», dep óz ustanymyn jetkizdi. AQSh-tyń dıplomattary qarsylyǵyn tanytpasa da, NASA-nyń ókili «Úndistan spýtnıkti atyp túsirgen soń ǵaryshta 400-deı qaldyq paıda boldy», – dep Nıý-Delıdiń kókti lastaǵanyn jaqtyrmady.

Qytaı da Úndistannyń spýtnıkti qulata alatyn deńgeıge jetkenine qýana qoıǵan joq. О́ıtkeni ekeýiniń arasynda kezinde jer úshin soǵys bolǵan ári Azııadaǵy eń iri básekeles memleketter sanalady. Qytaı úkimetiniń resmı ókili «Halyqaralyq qoǵamdastyq ǵaryshtyq keńistikte jantalasa qarýlanýǵa jol bermeýdi talap etedi, ǵaryshtyq qaýipsizdikti qamtamasyz etý qajet» degen syńaıly pikirin jetkizdi.

Ǵarysh mılıtarızasııasy. Basqa-basqa Qytaıdyń ǵarysh qaýipsizdigi jaıly sóz qozǵaýy tym artyq. Sebebi bul eldiń ózi 2007 jyly 865 shaqyrym bıiktiktegi «Fenıýn-1C» spýtnıgin raketasymen atqylap, kózin joıdy. Al Úndistan qulatqan spýtnık tek 300 shaqyrymda edi. Endi osy eki bıiktikti, sáıkesinshe qos eldiń áskerı múmkindigin salystyra berińiz.

Al endi Úndistan bul qadamǵa nege bardy deıtin suraq týyndaıdy. Jaýaptyń jartysy joǵaryda jazyldy. Álemge, ásirese kórshileri Qytaı men Pákistanǵa óziniń áskerı áleýetin kórsetý. Minez kórsetý dese de bolady. Al spýtnıkti joıý qandaı da bir elge artyqshylyq bere me? Árıne, joq. Bul ózindik derjavalardyń qarý saıysy jáne pıar aksııasy deýge keletin shara.

Jalpy, ǵaryshtyń mılıtarızasııalanýy, ıaǵnı kosmosqa qarý shyǵarý HH ǵasyrdyń ortasynan beri júzege asyp kele jatyr. Onyń negizin qalaǵan AQSh pen KSRO. Máselen, kezinde KSRO «Almaz» orbıtalyq áskerı stansasyn shyǵardy. Ol ǵaryshtan áskerı qurylymdardy basqarýǵa, radıotehnıkalyq barlaý júrgizýge arnaldy. Oǵan qosa, ózge spýtnıkterdiń shabýylynan qorǵaný úshin stansaǵa avtomatty zeńbirek jáne Shıt-2 raketasy ornatyldy. Iаǵnı, naǵyz áskerı spýtnık bolǵan.

AQSh ta qarap qalmady. Prezıdent Reıgan ýaqytynda Strategic Defense Initiative, ıaǵnı Strategııalyq qorǵanys bastamasy atty baǵdarlamasyn iske qosty. Baǵdarlamanyń maqsaty – ǵaryshta tolyq basymdyqqa ıe bolý, hımııalyq jáne ıadrolyq lazer qarýlardy ǵaryshqa shyǵarý jáne qarsylastyń zymyrandaryn ǵaryshtan atyp túsirý edi. Alaıda 1980 jyldary bul mindetterdiń oryndalýy ǵylymı turǵyda múmkin bolmaǵandyqtan, baǵdarlama toqtatyldy.

Búginde arnaıy ǵarysh áskeri 5 memlekette bar dep esepteledi: ol AQSh, Reseı, Qytaı, Fransııa jáne Ulybrıtanııa. Reseı áskerı maqsattaǵy spýtnıkterdi ǵaryshqa shyǵaryp, sol ǵaryshtan tónetin qaýipterdiń aldyn alý úshin 2015 jyly bólek Áýe-ǵarysh áskerin jasaqtady. Al AQSh prezıdenti Donald Tramp bıyl aqpan aıynda Ǵarysh áskerin qurý týraly buıryqqa qol qoıdy. Maqsaty – ǵaryshta Máskeý jáne Pekınnen basym túsý jáne olardan qorǵaný.

Ǵarysh qaýipsizdigi jáne tazalyǵy. Jalpy búgin Jer orbıtasynda 1950 spýtnık bar eken. Onyń 830-y AQSh-tyń menshigi. Qytaıda 280 spýtnık bar, al Reseıde 147. Shaǵyn ǵana Lıýksembýrgte 33. Qazaqstan da byltyr eki spýtnıgin Ilon Mask kompanııasynyń kómegimen kókke kóterdi («Baıqońyrymyz» jalǵa berilgen). Osynshama spýtnıktiń óz mıssııalary bar. Kópshiligi kommersııalyq. Baılanys ornatý, aýa raıyn baqylaý jáne áskerı barlaý júrgizetinderi de bar. Sol úshin iri memleketter ǵarysh qaýipsizdigine kóp nazar aýdaryp jatyr. Aıtalyq AQSh-tyń GPS-júıesine jaýapty spýtnıkteri atyp túsirilse, jerde qanshama tehnıka, kólik, keme, ushaq navıgasııadan aıyrylady, apatqa ushyraıdy. Sol úshin olar qorǵaný jáne shabýyl jasaý maqsatynda ǵaryshqa qarý shyǵarýdan da bas tartpaıdy.

Alaıda ǵaryshtaǵy spýtnıkti atqylaýdyń úlken qaýpi bar. Ol – ǵaryshty kúl-qoqysqa toltyrý. Máselen, Úndistan spýtnıkti joıǵan soń aspanda 400 maıda bólik shashyrap ketipti. Al 2007 jyly Qytaı óz spýtnıgin qulatqanda, bos keńistikke 2 myńnan asa qaldyq taraǵan. Al ol qaldyqtar qaýipti me? Árıne. Sebebi olar qazir ǵaryshta júrgen spýtnıkterge nemese halyqaralyq ǵarysh stansasyna soqtyǵysýy múmkin. Al eger árbir ǵaryshtaǵy kúl-qoqys aspanda úlken jyldamdyqpen qozǵalatynyn eskersek, onyń soqqysy aýyr. Bul kúnderi ǵaryshta 7200 tonna qoqys aınalyp júr eken. Bıyl uzyndyǵy 1 sm-ge jetpeıtin 128 mln qaldyq tirkelipti jáne 10 sm uzyndaý 34 myń qaldyq qalqyp júr. Bul AQSh, Reseı, Qytaı, Eýropa jáne basqa elderdiń raketa, spýtnıkterinen qalǵan qoqystar. Osy qoqystyń jer betine jyl saıyn 75 myń tonnasy túsedi eken. Árıne, onyń kópshiligi atmosferada janyp ketedi. Biraq jerge jetetinderi de bar. 1997 jyly AQSh-tyń Oklohomasynda turatyn áıeldiń ıyǵyn sondaı spýtnık qaldyǵy jaralaǵan.

Sonymen Úndistannyń ǵaryshtaǵy spýtnıkti atyp túsirýi neni kórsetti? Álemde ǵarysh keńistigi úshin talas, básekelestik odan ári jalǵasyp jatyr. Buryn ǵaryshty tek tehnologııa úshin qoldaný týraly túsinik bar edi. Qazir áskerı maqsatta paıdalaný máselesi úlken qarqynmen júrip jatyr. Oǵan ǵarysh áskerleriniń qurylǵany dálel. Sebebi ǵarysh kez kelgen elge sheksiz áskerı basymdyq berýi múmkin. Alaıda 1967 jyly Ǵaryshqa qarý shyǵarmaý, ony tek beıbit maqsatta qoldaný týraly halyqaralyq kelisim jasalǵan. Ol qujatty qazir iri derjavalar pysqyra qoımaıtyny kórinip tur.