Birinshiden, sheıh Muhammed ıbn ál Maqtým óz týyndysyna jazǵan kirispe bóliminde Muhammed paıǵambardyń kúlli musylmandarǵa joldaǵan: «Eger sender óz bastaryńa tilegen jaqsylyqtardy ózge qandas baýyrlaryńa da dál solaı tilemeıtin bolsańdar, onda eshqaısylaryń da shynaıy múmın bola almaısyńdar» degen ósıetine beker silteme jasamaǵan syńaıly. Sebebi sheıh birde, dálirek aıtqanda, Ramazan aıynyń sońǵy onkúndigi kezinde beıtanys bir jýrnalıstiń ózine qoıǵan tosyn saýaly qatty oılandyrǵanyn eske alady. Sóıtse, álgi jýrnalıst sheıhten: «Eger Qadyr túni Alla sizdi jarylqaı qalsa, ne qalaǵan bolar edińiz?» dese kerek. Sonda sheıh: «Men Allanyń Ámirlikter men týǵan halqymnyń kósegesin kógertkenin qalar edim» deýge yńǵaılana berip, kilt irkilip qalypty. Sebebi dál sol mezette onyń oıyna joǵarydaǵy Muhammed paıǵambardyń kúlli musylman qaýymyna joldaǵan álgi qasıetti ósıeti túse qalady da, táýbesine kelip: «Eger men álgi arman-qalaýymdy jarııa etip jibergen bolsam, Alladan tek ózime etene jaqyn Ámirlikter men óz halqyma ǵana jaqsylyq tilep, ózge arabtardyń múddesin tárk etken bolar edim ǵoı», dep sabasyna qaıta túsedi. Demek, álgi qas qaǵym sátte sheıh álemdegi eń qundy ustanymdardyń tóresi ádilet ekenin tereń túısingen. Kádimgi bir «Týra bıde týǵan joq, týǵandy bıde ıman joq» degen babalarmyzdyń ataly sózin qaıtalap turǵan sekildi.
Ekinshiden, sheıh Muhammed ıbn ál Maqtýmnyń kókeıkesti nysanalarynyń endi biri BAÁ-in tek aımaqtyq kóshbasshy memleket bolýymen ǵana shektemeı, bilim men ǵylymy qatar óris alǵan, rýhanı, mádenı ári ekonomıkalyq damýdyń barlyq baǵyttary boıynsha kúlli álemge úlgi bolatyn irgeli halyqaralyq habqa aınaldyrý edi.
Úshinshiden, joǵaryda atalǵan bıik murattarmen qatar Dýbaı ámiri BAÁ-niń halyqqa kórsetetin qyzmettiń qaı túrinde bolmasyn, týrızm salasynda bolsyn, tipti kreatıvti adamı resýrstardy damytýda bolsyn, álemniń eń aldyńǵy shebinde bolýyn birinshi orynǵa qoıatyn.
Tórtinshiden, sheıh óz halqynyń kúlli áleýeti men ál-aýhatyn bıiktetýdi negizgi maqsattardyń biri dep sanap, solaı etý arqyly el basqarý júıesiniń tıimdiligin qurǵaq sóz emes, naqty istermen dáleldep, kóshbasshylyq kóregendikpen ózi belgilegen maqsattardy tolyq iske asyrý úshin iriktegen komandasynyń iskerlik qabiletin ushtaýǵa erekshe basymdyq beretini de aıqyn seziledi.
Besinshiden, týyndy avtorynyń túbegeıli maqsattarynyń endi biri tek Birikken Arab Ámirlikteriniń ǵana emes, kúlli arab áleminiń de joǵaryda atalǵan uly maqsattarǵa qol jetkizýine barynsha atsalysý edi. Bul turǵydan kelgende, túpnusqasy alǵash ret 2006 jyly arab tilinde jaryq kórgen Dýbaı ámiriniń atalmysh týyndysy álemdik mánge ıe tarıhı qujatqa aınalyp otyr.
Altynshydan, kitapta túıindelgen aqyl-keńester – tek arab áleminiń lıderlerine ǵana emes, sonymen qatar saýda-sattyq pen ındýstrııany da qatar damytyp, BAÁ sekildi mol tabysqa kenelýdi maqsat tutqan ózge memleketter úshin de tamasha úlgi ekeni shyndyq. О́ıtkeni BAÁ-niń kóshbasshylary tektilik pen tazalyqqa negizdelgen lıderliktiń de, menedjmenttiń de tamasha merıtokratııalyq úlgisin kórsetip otyr.
Jetinshiden, sheıh Muhammed ál Maqtýmnyń bıik nysanalarǵa umtylýyna onyń alǵan bilimi men biligi de, ártúrli bıik laýazymdy qyzmetterde jınaqtaǵan mol tájirıbesi de yqpal etken desek, qatelese qoımaımyz. О́ıtkeni ol bastapqy bilimdi óz otanynda alsa da, qosymsha bilimdi álemniń oza damyǵan Ulybrıtanııa elinde, dálirek aıtqanda, Shotlandııada alǵan-tyn. Aǵylshyn tilin jetik meńgerip alǵannan keıin atalmysh eldiń Koroldik áskerı akademııasyn da qosa tamamdaǵan. 1968 jyly eline oralǵan soń sheıh aldymen Dýbaıdyń polısııa kúshteriniń basshysy, al odan soń 1971 jyly BAÁ-niń qorǵanys mınıstri, sondaı-aq 1995 jyldan bastap BAÁ-niń vıse-prezıdenti, premer-mınıstri ári Dýbaı ámiri bolyp taǵaıyndalady.
Segizinshiden, sheıh memlekettiń basqarý tetikterin jetildirý maqsatymen el ekonomıkasynyń barlyq salada básekege laıyqty bolýyn jiti qadaǵalaıdy. Mysaly, Dýbaı úkimetiniń kóshbasshylyq baǵdarlamasy men Dýbaıdaǵy sapany baǵalaý baǵdarlamasyna da bastamashy boldy. Osy maqsatta ol arab kóshbasshylyǵy men el basqarý júıesin jetildire túsýge baǵyttalǵan birneshe marapattardy da taǵaıyndaǵan bolatyn
Toǵyzynshydan, kóregen saıası lıder sheıh 2006 jyly bılik tizginin óz qolyna alǵan sátten bastap, qaırat-kúshin Dýbaıdy álem astanasyna aınaldyrýǵa baǵyttalǵan birneshe irgeli halyqaralyq reformalardy iske asyrdy. Sheıh Taıaý Shyǵys aımaǵyndaǵy eń irgeli de tabysty halyqaralyq korporasııalardyń negizin qalady. Olardyń arasynan «Emırattar Áýejoly», «Dýbaı Holdıng», «Dýbaı Porttar Álemi», týrıstik «Djýmeıra Toby» syndy korporasııalardy erekshe ataýǵa bolady.
Sheıh Muhammed ál Maqtým týyndysynda BAÁ-niń bolashaǵy men óziniń lıderlik ustanymyn aıshyqtaı túsetin myna bir metaforalyq túıinniń de máni zor: «Ár kún saıyn Afrıka kıigi kózin asha salyp, eń júırik degen arystandy shań qaptyryp, qutylyp ketýdi oılap turady. Sebebi olaı etpese, jem bolatynyn ol jaqsy biledi. Kerisinshe, arystan da kıikti qýyp jete almasa, ashtan qatatynyn sezedi. Adamzat ta álgilerge uqsas. Sen kıiksiń be, joq álde arystansyń ba, bári bir. О́z qataryńnyń aldy bolam deseń, básekelesterińdi basyp ozýǵa sen de májbúrsiń.
Búgingi tańda munaı sheıhteriniń eli atanǵan Birikken Arab Ámirlikteri kóz ilespes jyldamdyqpen damýdyń arqasynda búkilálemdik qarjy ortalyǵyna da aınalyp úlgerdi. Bul úderiske tikeleı yqpal etip otyrǵan negizgi faktorlardyń biri – BAÁ-niń údemeli ári únemi turaqty damyp otyrǵan ınnovasııalyq ekonomıkasy jáne kúlli álemge tanymal London, Nıý-Iork jáne Gonkong sekildi irgeli kapıtal naryqtarymen qalyptastyryp otyrǵan tyǵyz qarym-qatynastary.
Sosyn, Dýbaı Halyqaralyq Qarjy Ortalyǵynda tirkelgen 800-den astam sheteldik qarjy kompanııalary men bankterge, sondaı-aq qamsyzdandyrý kompanııalarynyń ókildikterine kórsetiletin basymdyqtar men jeńildikterdi de nazardan tys qaldyrýǵa bolmaıdy. О́ıtkeni álgi Ortalyqqa tirkelgen ókildikterge sheteldik menshikti ıelenýge 100 paıyz quqyq berilýimen qatar olardyń kirisi men tabysyna salyq salynbaıdy, sheteldik valıýtalarmen sheksiz operasııa jasaýǵa, sol sııaqty Dýbaı Qarjy Ortalyǵynyń ınfraqurylymymen, ıaǵnı álgi Ortalyqta jumys isteýge qajetti qyzmet túrleriniń bárimen, onyń ishinde, ásirese aqparat-kommýnıkasııalyq qyzmet túrlerin paıdalanýǵa da tolyq múmkindik jasalǵan.
Saıası kóshbasshy retinde sheıhty BAÁ-niń bolashaq taǵdyr-talaıy ǵana emes, kúlli arab áleminde, onyń ishinde, ásirese Taıaý Shyǵys elderindegi túrli daǵdarystar men soǵys órtine ulasyp jatqan san qıly shıelenisterdiń de qatty alańdatatyny anyq baıqalady. Bul daǵdarystar men shıelenisterdiń basty sebebi sheıh Muhammed ál Maqtým aıtpaqshy, aqshamen de, halyqpen de, jermen de, resýrstarmen de baılanysty emes. О́ıtkeni olardyń barlyǵy da arab elderinde jetip artylady. Sondyqtan da «arab álemindegi álgi kesepattardyń túp-tamyry qaıda jatyr?» degen rıtorıkalyq suraqqa sheıh lıderlikte, menedjmentte, egotızmde», degen úsh sózben ǵana jaýap qaıyrady. Bul jerde sheıh lıderlik pen menedjmentti teriske shyǵaraıyn dep otyrǵan joq, kerisinshe, egotızm bolǵan jerde kóshbasshylyq ta, sol kóshbasshylyqty aıqyndaıtyn bılik júıesiniń sapasy men tetikteri de túkke alǵysyz bolatynyn meńzep turǵany aıtpasa da túsinikti.
Ádil AHMETOV,
Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, Reseı jáne Qazaqstan Halyqaralyq joǵary mektep ǵylym akademııalarynyń akademıgi
