Jazdyń sońǵy aıy, tamyzdyń tamyljyǵan kúnderiniń biri. Sársen kúndegi ádetinshe erte turyp, qoı kezegine barmaqqa aýyldan joǵary betkeıde arqandaýly turǵan atyna qaraı bettedi. Bozbala azdap aıaldap, aınalasyna kún sala qarap, óziniń alańsyz balalyǵy ótip jatqan aýylynyń kórinisine súısine kóz tastady. Jas arýdaı kúlimdep, kózge shaǵylysa shyǵyp kele jatqan altyn kún, bıiktigine tákapparlanǵan asqar-asqar taýlar, gúrildep aqqan Uzyndara sýynyń daýysy, qustyń jumyrtqasyndaı tizilgen appaq kıiz úıler bári-bári kóz aldyna tizbektele qaldy. Keıbir pysyq kelini bar úılerdiń aq tútini sıyr silekeıindeı syzdyqtap, tunyq aspandy betke ala shubatylady. Erte turǵan Sársen sergek kóńilmen etektegi óz úıine kóz tastady. Atadan balaǵa jalǵasyp kele jatqan torqaly toı, topyraqty ólim atqarǵan qarashańyraq taǵy Álııa jeńgesi de túńlikti ashqan eken. «Syrqatym meńdep júr, men de úlken nemeremniń qyzyǵyn kórgim keledi», – dep atasy ózi bas bolyp, osy jazda otaý kóterip bergen Qosbúrkit esimdi aǵasynyń úıinen áli tura qoıǵan eshkim joq.
Bıyl onynshy synypty bitirgen Sársenniń kóz aldyna basyndaǵy aqjaýlyǵy men ótken ómiriniń aıǵaǵy ispettes ájesiniń ájim torlaǵan, meıirimge toly beınesi keldi. Kishkentaıynan ájesiniń tárbıesinde ósken bozbala áke-sheshesindeı emes, ájesine búıregi buryp, ár kez sol kisini izdep turatyn edi. Maı tuzdarda bir qasyq sary maıdy nemeresiniń alaqanyna salyp berip, onyń tınámdaı maıdy eki alaqanyna kezek-kezek salyp, qyzyqtap jalaǵanyna súısine qaraıtyn nemese órege qurt jaıarda qyldaı názik jippen bólgen qurttan qalǵan untaqtardan neshe túrli pishinde tez kebetindeı usaq qurttar jasap beretin ájesiniń ómirden ótkenine de bıyl úsh jyl bolypty. Bir sát ájesi esine túsip, kóziniń jasyn bir mólt etkizip syǵyp aldy da, atyna taman júrdi.
Álgindegi tańǵy tynyshtyq sál de bolsa buzylǵandaı. О́rgen mal, ókirgen sıyr, sıyr saýýǵa úıden shyqqan áıelder sheleginiń dybysynan búkil aýyl tirshiligi oıanǵandaı. Sársen arqandaýly turǵan jerinen atynyń qazyǵyn sýyryp, jaıdaq minip kelip, úı syrtyndaǵy mama aǵashqa baılaı saldy. Kún de kókjıekten quryq boıy kóterilip qalǵan eken. Búgingi qoı kezegine ózi baratyn bolǵan soń, óriske bettegen otardyń sońynan bir qarady da, kıiz úıdiń irgesinde syldyrap aǵyp jatqan bulaqtyń salqyn sýyna beti-qolyn jýyp, bir rahattanyp aldy da úıge bas suqty.
Aýyldyń úlken aqsaqaly bolǵan soń, eldiń bári «Ataıyń» atap ketken atasy – Taǵaı aqsaqal tańǵy asyn ishýge endi otyrǵan eken. Dastarqan basynda nemeresine aqyl-keńes, qyzyqty da ǵıbratty áńgimeler kóp aıtatyn kóne kóz qarttyń nemeresine búgingi aıtary basqa edi. Sársen oń tizesin basa kelip otyrǵan soń atasy:
– Ee, balam, shópshiler ketip, qulyn jibergeli biraz kún bolypty, álgi qula bıeńniń de qulyndaıtyn ýaqyty bolǵan shyǵar, búgin sol jylqyǵa baryp qaıtsań qalaı? – dedi atasy, jylda kenjelep qulyndap, qulynyn óltirip qoıatyn qula bıeni esine alyp. Sársen dúnıege kelgende qazaqy salt boıynsha Jalǵasbek aǵasynyń jas sábıge ataǵan «qula qulyny» búgin de tuqymy qurymaı áli jalǵasyp kele jatyr. Qula bıe solardyń biri.
– Ata, men jylqyǵa ketsem, qoıǵa kim barady? – dedi Sársen.
– Búginge amaldap Álııa jeńgeń jýas attardyń birine minip, qaıyryp keler, shyraǵym.
Bala Sársenniń qýanyshynda shek joq, atasyna «árıne» degen sózdi neshe qaıtalap aıtyp jiberdi.
Aýyldaǵy barlyq jasy úlken tartpa ustaıtyn er-azamat, shóp jınap, shómele salýǵa jaraıtyn jas jigit túgelimen shópke ketken. Aýylda tek qýaty qaıtqan qazynaly qarttar men qoıǵa ıe bolyp qalǵan osy Sársen sııaqty bir-eki bozbala ǵana bar.
Atasynan qalaı barý, qalaı júrý kerek ekenin surap alǵan zerek nemeresi ataǵashta baılaýly turǵan Boztóbel atty erttep mindi de, jylqyny aıdap kelýge jolǵa shyqty. Qoıdan basqa janqınar minis kórmeı, ábden erigip alǵan arǵymaǵyn Sársen bir jiberip, bir tartyp kele jatqan boıda qorym tastardyń alańqysynda turǵan bir qula, bir baran jylqyny kózi shalyp qaldy. Jaqyndap kelse, óziniń qula bıesi jáne bir tory jylqy úıirden bólinip qalypty. Oıǵa alyp kele jatqan qula bıeni birden tanydy. Jaıshylyqta adam kórse, qashatyn qula bıe qorym tastarǵa órleı jóneldi. Sonda ǵana janynda shalǵynǵa kómile uıyqtap jatqan qula qulyn atyp turyp, enesiniń artynan quldyrańdaı jóneldi. Sársen myna qoıtastardyń arasymen atynyń júre almasyn bilip, tómenge baılady da, ózi jylqynyń aldyn orap shyqty. Enesiniń baýyryna tyǵyla shapqylaǵan, kishkentaılyǵy bolmasa, enesinen aınymaıtyn, ájesi aıtpaqshy: «Dál aýzynan túsip qalǵandaı» qula qulyn beınesi Sársenge jas sábıdeı kinásiz, sondaı bir súıkimdi kórindi. Bul úsh saıaqtyń myna turystaryna baǵdarlaı qaraǵan Sársen eki jaǵdaıdy anyq baıqady. Ári jylqy malynyń munsha aqyldylyǵyna tańǵaldy. Jylda dál osy kezde jelindep júrip, nege ekeni belgisiz qulynsyz qalatyn qula bıeniń syry búgin ashylǵandaı. Ishinen shyqqan qulynyn janbitkennen qyzǵanyp, qııanatshyldyqpen qorym tastarǵa salyp óltiretin meıirimsiz qula bıesine renjı qarady. Alaıda myna bir oqıǵa onyń júzine qýanysh uıalatty. Ol – miner jaq moınynda alaqandaı qaly bolǵan soń, «Qaldytory» atalyp ketken Jalǵasbek aǵasynyń esik pen tórdeı tory aty edi. Atasynan estýine qaraǵanda, osy Qaldytory mal da bolsa, qula bıemen enesi jaǵynan týysady eken. Sol Qaldytory jas týǵan qulyndardy ózge jylqylardan qyzǵanyp, shaınap tastaıtyn qatygez qońyr aıǵyrdan qula bıeni qulynymen bólek qaıyryp, qorǵap júrgen túri eken.
Sársen Qaldytory atqa rıza boldy. Qazirgi ýaqytta týysqanyn tanymaı ketken qatygez adamdarmen salystyryp qaraǵanda, bul tulpardiki kózsiz erlik edi. Úsh jylqyny Sársen sonda qaldyryp, aıǵyr úıiri turǵan Aqbulaqqa tartty.
Bul jerdiń tabıǵatyn sózben sıpattaı almaısyz, eki taýdyń ortasynda erkeleı aǵyp jatqan Aqbulaq sýy, jatqan qulyn kórinbes balaýsa, sony shópterdiń jupar ıisi, úıir-úıirimen toptasyp kún shýaqtap turǵan aýyl jylqylary biriniń ajaryn, biri asha túskendeı. Jazdaı jelide turǵan jylqylar sirgejııardan keıin-aq saqa, kári bıeler bastap osynda keletin. Sársen jylqysyn qaıta-qaıta sanap edi, jýan tory bıeniń biri joq bolyp shyqty. Aınalasyn boljap qarasa, anadaı jerde biri qonaqtap, biri neshe túrli dybystar shyǵara ushyp júrgen qaraqus, tazqara, kezquıryq sııaqty qustardy kórip, júregi bir jamandyqty sezdi. Astyndaǵy Boztóbel de áldeneni bilgendeı typyrshı úrkýde.
Tory bıe myna ólekshinderge jem bolǵan eken. Shamasy qasqyr jaryp ketkenge uqsaıdy. Ishek-qaryny aqtarylǵan, tek bir ǵana tanylar belgi «Ataıyń» aýyly jylqylaryna basatyn balǵa «T» tańbasy bar miner jaq artqy sany ǵana qalypty.
Jas jigit úıirli jylqysyn aıdap, joldaǵy úsh tuıaqqa qosqany sol-aq edi, qyrshańqy qońyr aıǵyr qula bıeni jylqyǵa qosyp aldy da, Qaldytoryny úıirden qýyp shyqty. Mal da bolsa, Qaldytory esh qarsylyq bildirmeı, tek «endi saǵan amanat» degen syńaı tanytqandaı, boıdaq jylqylarǵa qosyldy. Kópten beri ashyǵa túspeı, ábden ashylaǵan jylqylar aýyl jelkesindegi qyrattan oınaqtaǵan kúıi naýaǵa kelip toqtady. Atasy bir-eki nemeresin ertip, ózi aǵashtan oıyp jasaǵan eki naýaǵa ashy salyp júr eken. Qyraǵy qart jylqyǵa kóz júgirtti de, bir jylqy joǵyn ańǵara qoıdy. Suraýly júzben nemeresine qaraǵanda, Sársen búgingi kórgen-bilgenin túgel baıandady.
Sonda atasy:
– Ee, balam, esińde bolsyn! Bir qulyn týyp, bir bıe ólgeni sııaqty adam balasynyń da, biri kúlip kelip, biri kúńirenip ómirden ótip jatady, – dep, sóziniń sońyn sál baıaýlatyp, dirildete jetkizdi. Nemeresi atasyn tamaǵynan ustaǵan aýrýdyń janyna batyp, júdetip júrgenin sonda ǵana ańǵardy. Arǵy shette kóńildi, kinásiz sábıler qula qulyndy tamashalaı qyzyqtap, «meniki-meniki» desip kúlisip, shýyldasyp júr.
Jelimdeı jabysqan sozylmaly aýrýy aıyqpaı, osy jyldyń qysynda atasy ómirden ótti. Saǵymdaı qubyla, sabyndaı buzyla Sársenniń ómiri de, enesiniń artynan ere shapqan qulyndaı zymyrap ótip jatty. Qulyn úlkeıip taı bolatyny sııaqty bala Sársen de erjetip, qalaǵa oqýǵa tústi. Jylýy joq, sulýy kóp tas qaladan jalyqqan stýdent jazǵy demalysynda týyp-ósken, kindik kesken týǵan jerine qysyr qushtarlyq emes, shynaıy saǵynysh sezimmen keldi. Aýyl báz-baıaǵy qalpynda. О́redegi qurttaı tizilgen sol kıiz úıler, meıirlene kisinegen bıeler men shurqyraǵan qulyndar barlyǵy da jas jigittiń kóz aldyna atasynyń qasynda júrgen «qulyn ǵumyr» beınesinde elestedi.
Ekinti saýyn ýaqyty, bıelerdi saýǵyzýǵa Sársen ózi jeli basyna keldi. Saryqaryn bıelerdi kezegimen saýǵyzyp, sońǵysyna kelgende, keshe kóz aldynda týǵan qula qulynnyń búgin de ózi mama bıe bolǵanyna kýá boldy. Sonda ǵana Sársen, óziniń alańsyz balǵyn balalyq shaǵynyń qalaı tez, qalaı tátti ótip ketkenin bir sát esine alyp, «ee, qaıta aınala shapqylap kelermisiń qaıran, qulyn ǵumyr, qulyn ǵumyr?», dep eriksiz birneshe ret qaıtalaǵan boıda, jeli basynda tereń oıdan aryla almaı, uzaq turdy...
Aýǵanbaı SANAQULY
