Ǵundar zamanynan jalǵasqan baqsy tıpi ıslam dininiń yqpaly el arasyna dendep kúsheıýine baılanysty kedergige ushyrap, sanadan birtindep yǵystyrylyp, baqsylyqtyń keıbir jurnaqtary keıinnen musylmandyq joralǵylarmen qabysyp-jymdasyp ómir súrgen bolatyn.
Dál osy ólara kezeńde ıslam dininiń jurt arasynda keń jaıylyp, sanaǵa sińýine úles qosyp, ekinshi jaǵynan eskilikti baqsylyqtyń jurnaǵyn jańa boıaýmen árlep, ári qaraı basqasha turpatta jalǵastyrýǵa úles qosqan erekshe rýhanı dánekershi tulǵa boldy. Ol – búginge deıin laıyqty zerttelmegen Dıýana tıpi.
Osy turǵydan kóne nanym-senimge qatysty ǵuryptyq úlgilerdi jiti teksergende dıýanalar aıtyp júretin folklordyń taǵy bir janrlyq túrine negiz bolatyn sony úlgi tabyldy. Ol – «Dıýanabáıit» óleńi.
Ádette dıýanabáıitti el aqtaıtyn kezbe dıýanalar aıtatyn bolǵan. Onyń mátini týraly alǵash pikir bildirgen – alash zııalysy Otynshy Áljanov.
Ol «Baqsylardyń qylǵan kásibin dıýanalar da qylady. Bular musylmandyqtyń jónin aıtyp júrýshi edi. Qarip-qasir jetimderge aqyldy sózder aıtyp hám ózge járdemshilik qylar edi. Dýanalyq áýeli Shaıqy-Burqy dıýanadan úlgi bolyp qalǵan edi. Osy ýaqyttaǵy dýanalar Shaıqy-Burqy dýanaǵa syıynady. Dýanalar syıynǵanda «Shaıqy-Burqy dıýana pirim, qoldaı kór» dep syıynady» degen málimetti «Dala ýalaıaty gazetinde» jarııalaıdy.
Budan baıqaıtynymyz, qazaqta baqsynyń piri – Qorqyt bolsa, dıýananyń syıynatyn ıesi – Shaıqy-Burqy dıýana.
Bizge jetken «Dıýanabáıit» óleńderin teksergende onyń adamdardy emdeý, qumalaq ashý, bata berý, otbasynda tatý-tátti bolýdy, ata-anany syılaýdy, ádeptilikti saqtaýdy dáriptep, ǵıbrat aıtý, ıslam dinin nasıhattaý sekildi qyzmetter atqaratyny kórinis tapqan.
«Dıýanabáıit» ádette «Ah, páleden qaq, Dıýana kelse esikten, Páleket qashar tesikten», degen dástúrli joldarmen bastalady.
«Dıýanabáıit» óleńinde dıýananyń maqsaty, is-áreketi, minez-qulqy da kórinis tapqan. Sonymen birge onyń shaıtandy qýyp, pále-jalany alastap, eldi ımandylyq pen haq jolyna, tatýlyq pen bereke-birlikke úgittep, asataıaǵyn syldyrlatyp, rásim oryndap júrgeni beınelenedi.
Qyzyrdyń alyp batasyn,
Musanyń tuttym asasyn.
Sharapat bar boıymda,
Báleket-shaıtan qashatyn.
Baqyt bersin jurtyma,
Baǵy shalqyp jatatyn.
Ah, páleden qaq!
Dıýana dúnıeden bezinip, qudaı jolynda qulshylyq etip, el kezip, ózine tán eshqandaı menshik zat ıelenbeı, qur alaqan ómir súrýge bekingen taqýa adam deýge bolady. Máshhúr Júsip Kópeıuly Shaıqy Burqy dıýananyń qyryq kún, qyryq tún shyrkóbelek aınalyp, shyńnan sekirse de jerge qulamaı aman túsetin qasıeti bolǵanyn jazady. Jalpy, dıýana, dárýishter shyrkóbelek aınalyp bıleý arqyly lázzat alyp, Jaratqan ıeniń dıdaryn kórýge yntyq bolady degen uǵym bar.
Dastandarda Shaıqy Burqy – adam balasyna janashyr, taqýa, taza qulshylyq ıesi, sol sebepten de Qudaıdyń syıyna bólengen, Jaratýshyǵa tilekterin oryndata alǵan erekshe jan ıesi beınesinde sýretteledi. Ol túrikmen, ózbek, tájik, tatar sekildi halyqtardyń barlyǵynda kezdesedi. Borh dıýananyń esimi Musa paıǵambardyń zamandasy jáne ol Qudaıdan jańbyr tilep jaýǵyzǵan keremet ıesi retinde beınelengen derek bar.
Al, dıýanabáıitte «Musanyń tuttym asasyn... Shaıqy-burqy dıýana, jyn shaıtandy qýala» dep dıýanalardyń túpkilikti pir ıeleri Musa men Shaıhy Buryqqa qatar syıynýynyń tarıhı tereń máni bar sekildi. Dıýananyń asaı-musaıy degen sóz oramy olardyń qolyndaǵy asa taıaq Musa paıǵambardan qalǵan mıras degendi bildiredi.
Dıýana basyna aqqý terisin biteý soıyp kıedi, qolynda asa taıaǵy bar, qorjynynda dári-dármek, asaı-musaıy bar, el aqtaýmen kún kóredi. Onyń bul qyzmetteri «Dıýanabáıitte» sýretteledi: «Dıýana keldi asaly, Jyn-shaıtan kórse qashady».
Dıýananyń basyna aqqý terisin kııýi – Sibir túrkileriniń shamandyǵyn elestetedi. Ol bal ashady, sáýegeılik tanytady, jyn-shaıtandy alastap qýyp, tilek tileıdi. Bir sózben aıtqanda, onyń erekshe úlgidegi kıim-keshegi, syrly júris-turysy, jumbaq tirshiligi, asataıaq syldyry yrǵaǵymen aıtatyn naqyl ǵıbratqa toly óleńi saqara jurtyn qaıran qaldyryp, aýzyn ashyp, kózin jumdyrǵan. Onyń osyndaı keıip-kespiri óleńde aıqyn kórinis tabady: «Aqqý kıdim basyma, Kıeli qustyń terisi».
Qazaq dıýanasy ádeptilik pen tatýlyqty erekshe dáriptep, bata berip, tús joryp, qyrsyqty qýatyn dýagóı jan ekeni baıqalady. Aǵaıyn arasyndaǵy alaýyzdyq, shańyraqtaǵy kelin men eneniń qatynasy, dúnıeqońyzdyq pen urys-janjal onyń óleńinen shet qalmaıdy, ol bul pánıde bereke-birlik saqtaýdy úgittep, qaýymnyń áleýmettik-psıhologııalyq túıtkilderin sheshetin adamgershilik negizderdi ýaǵyzdaıdy, óleńin árdaıym oramdy bata-tilekpen kómkerip otyrady.
Ashkóz bolsa, peıiliń,
Imanyń qashar teristen.
Uryspaı ótken pende bol,
Uıalmaı qaıta kórisken.
Tatýlyǵyń tabylmas,
Taı-qulyndaı tebisken.
Qazaq dıýanasy eldi izgilik pen haq jolyna úndeýmen birge tek qana dindi nasıhattamaı, otbasynyń ónegeli, ınabatty bolýyna tálimgerlik ýaǵyz aıtatyndyqtan qasıetti sanalyp, el aýzynda naqyl óleńderi saqtalyp qalýyna negiz qalanǵan. Onyń óleńderi baqsy saryny sekildi tek qana jyn, arýaq, peri tárizdi arǵy álemdegi qupııa rýhtarmen tildespeıdi, kádimgi turmys-tirshiliktegi qarapaıym adam ómirindegi ahýaldardy shynaıy sýretteýimen mańyzdy:
Umytyp Qudaı, táýbeńdi,
Umytsań ata-anańdy,
Qyrsyǵyń minip jelkeńe,
Shýlatsań qatyn-balańdy,
Saıtan kelip máz bolyp,
Ajyratar arańdy.
Osyny oılap paqyryń,
El aralap aqyryn –
Aıtyp kelem, «el aýǵan»
Áýlıeler aqylyn.
Alaıda «Dıýanabáıitte» eń negizgi túıin – bul pánı jalǵanda nápsi kúnádan tyıylyp, túpki maqsat – o dúnıede nyǵmetke, saýapqa bólený:
Dúnıe qýmas jaqsylar,
Jamylǵan jalǵyz
matasyn.
Keshire gór, táńirim,
Pándesiniń qylǵan
qatasyn?
…Adal bolsań tartarsyń,
Syıly orynda jemisten.
Alla jar bop maqsharda,
Tabysaıyq peıishten!
Qoryta aıtqanda, kóne nanym-senimge qatysty ǵuryptyq folklordy júıelegende stadııalyq turǵydan baqsy sarynynan keıin «Dıýanabáıit» óleńi oryn alýǵa laıyqty janrlyq túr ekendigin el arasyna taralǵan úlgiler dáleldedi.
Aqedil TOIShANULY,
Halyqaralyq Túrki akademııasynyń ǵylymı qyzmetkeri, folklortanýshy ǵalym
