Kásibılik pen adaldyq
Beısenbi, 10 mamyr 2012 7:30
QUQYQ QORǴAÝ JÚIESINIŃ JAŃA BEINESI QOǴAM ÚMITIN AQTAÝY KEREK
El Prezıdentiniń «Áleýmettik-ekonomıkalyq jańǵyrtý – Qazaqstan damýynyń negizgi baǵyty» atty Joldaýynda «Quqyq qorǵaý jáne arnaıy organdardaǵy sapaly kadrlyq jańarýlar – basty másele», delingen bolatyn. Joldaýdy oryndaý maqsatynda 2012 jyldyń 8 sáýirinde «Qazaqstan Respýblıkasy Quqyq qorǵaý organdary qyzmetkerlerin kezekten tys attestattaýdan ótkizý týraly» Jarlyqqa qol qoıyldy.
Beısenbi, 10 mamyr 2012 7:30
QUQYQ QORǴAÝ JÚIESINIŃ JAŃA BEINESI QOǴAM ÚMITIN AQTAÝY KEREK
El Prezıdentiniń «Áleýmettik-ekonomıkalyq jańǵyrtý – Qazaqstan damýynyń negizgi baǵyty» atty Joldaýynda «Quqyq qorǵaý jáne arnaıy organdardaǵy sapaly kadrlyq jańarýlar – basty másele», delingen bolatyn. Joldaýdy oryndaý maqsatynda 2012 jyldyń 8 sáýirinde «Qazaqstan Respýblıkasy Quqyq qorǵaý organdary qyzmetkerlerin kezekten tys attestattaýdan ótkizý týraly» Jarlyqqa qol qoıyldy.
Bul shara zańdy. О́ıtkeni quqyq qorǵaý organdary elimizdiń ómirinde azamattardyń qaýipsizdigi men quqyq tártibin qamtamasyz etý arqyly erekshe ról atqarady. Aldyńǵy jyldary Memleket basshysynyń tapsyrmasy boıynsha olardyń jumystarynyń tıimdiligin arttyrý úshin kóp nárse isteldi. Quqyqtyq baza jańartyldy, qurylym ońtaılandyryldy, mindetter shektelip, olardyń birin biri qaıtalaýy joıyldy, qylmystyq saıasat izgilendirildi. Osynyń bári qoǵamnyń kútýine saı keletin quqyq qorǵaý júıesiniń jańa beınesin qalyptastyrý úshin negiz qurýǵa múmkindik berdi. Sonymen qatar qazirgi kezde quqyq qorǵaý organdarynyń qyzmeti sapalyq jańǵyrtýdy talap etedi.
Elimizde tuńǵysh ret júz on myńnan astam quqyq qorǵaý qyzmetkerleri (prokýratýra, ishki ister, qarjy polısııasy, qylmystyq-atqarý júıesi, memlekettik órtke qarsy qyzmet jáne keden organdary) kezekten tys attestattaýdan ótpek. Kezekten tys attestattaýdan ótý kadrlardyń biliktiligin kóterý maqsatyn kózdeıdi.
Quqyq qorǵaý organdaryn attestattaý – erekshe oqıǵa. Prezıdent janyndaǵy Adam quqyqtary jónindegi komıssııanyń «Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy 2010 jylǵy adam quqyǵynyń jaǵdaıy týraly» baıandamasynda memlekettiń demokratııa deńgeıi ondaǵy adamdardyń quqy men bostandyǵyn qorǵaý deńgeıimen ólshenetindigi atap ótilgen. Sondyqtan da demokratııaly memleket adam quqyqtary men bostandyqtaryn qorǵaýdyń halyqaralyq standartyn qamtamasyz etýge mindetti.
О́z qyzmetine jaýapsyz qaraý, tıisti kásibı sheberliktiń jetispeýi quqyq qorǵaý organdarynyń qyzmetkerlerin kúsh kórsetý, psıhologııalyq qysym jasaý, basqa da zorlyq áreketterdi qoldanýǵa ıteredi.
Statıstıkaǵa súıensek, 2010 jyly prokýratýra organdarynyń baqylaýy kezinde shuǵyl-izdestirý áreketteri boıynsha 59 qylmystyq is tirkelgen. Azamattardyń quqyqtarynyń saqtalmaýy boıynsha quqyq qorǵaý organdarynyń qyzmetkerleri ústinen 71 qylmystyq is qozǵalǵan, onyń ishinde prokýrorlardan – 23, Ishki ister mınıstrligi qyzmetkerleri ústinen – 56, qarjy polısııasy ústinen – 3, kedenshilerden 1 is qozǵalǵan. 54 adamǵa qatysty 34 is sotqa jiberilgen.
Qarjy polısııasy organdary 109 quqyq qorǵaý qyzmetkerleriniń ústinen sybaılas jemqorlyqqa baılanysty 167 is tirkedi; Ishki ister qyzmetkerleri – 89, Qylmystyq-atqarý komıtetinen – 32, Kedendik baqylaý komıtetinen – 18, Tótenshe jaǵdaılar mınıstrliginen – 14, qarjy polısııasy – 11, Ulttyq qaýipsizdik komıteti qyzmetkerleri boıynsha 3 is tirkeldi. Qalǵan 15 tekserý isi óndiriske jiberildi.
Egemen bolǵannan keıin elimiz adamdarǵa kúsh kórsetý, jazalaý jáne zorlyq jasaý sııaqty árekettermen kúresý maqsatynda júıeli qadamdar jasady. Mysaly, 1998 jyly 29 maýsymda BUU-nyń azamattardyń ar-namysyn qorǵaý, olarǵa zorlyq-zombylyq kórsetýge qarsy Konvensııasyn ratıfıkasııalady.
1999 jyly 30 naýryzda Qazaqstanda «Qylmys jasaǵan kúdikti men kináli adamdy qamaýǵa alýdyń tártibi men erejesi týraly» zań qabyldandy. Onda tutqynǵa alynǵandardyń quqyqtaryn qorǵaýǵa kepildik, sonyń ishinde zorlyqtan qorǵaý máseleleri bekitildi.
2002 jyly 21 jeltoqsanda Qylmystyq, Qylmystyq-prosessýaldyq jáne Qylmystyq-atqarý kodeksterine tolyqtyrýlar men ózgertýler engizildi.
2005 jyly 21 qarashada Azamattyq jáne saıası quqyqtardyń halyqaralyq paktisi ratıfıkasııalandy.
2008 jyly onynshy shildede Joǵarǵy Sot sot tájirıbesinde halyqaralyq kelisimsharttar normalaryn qoldaný týraly normatıvtik qaýly qabyldady, Zorlyq-zombylyqqa qarsy Konvensııanyń fakýltatıvti hattamasy ratıfıkasııalandy jáne Konvensııanyń 22-babynyń 21-ine ótinimder berildi.
2010 jyly quqyq qorǵaý organdarynyń 22 qyzmetkerine qarsy on tórt qylmys boıynsha qylmystyq ister qozǵaldy. Tergeý qorytyndysy boıynsha 6 qylmystyq is sotqa joldandy, ol boıynsha 7 adam sottaldy.
2010 jyly Shyǵys Qazaqstan oblystyq jáne Semeı sottarynyń úkimimen Semeı IIB polısııa qyzmetkerleri Barmakov pen Sharıpov Qylmystyq kodekstiń 347-1-bóliginiń 2-«a» tarmaǵy boıynsha qylmysty dep tanyldy. Olar bas bostandyǵynan aıyrylyp, sottaldy.
Barmakov pen Sharıpovtiń ústinen qylmystyq is qozǵaýǵa olardyń 2009 jyly Semeı IIB Áýezov polısııa bólimine T. degen azamatty zańsyz jetkizip, ony ýaqytsha ustaý abaqtysyna qamap, oǵan dene jaraqattaryn salǵany sebep boldy.
2010 jyly quqyq qorǵaý úkimettik emes uıymdarynyń derekteri boıynsha azamattarǵa qatal jaza qoldaný, zorlyq-zombylyq jasaý boıynsha 263 is tirkelgen. (2009 jyly – 286 shaǵym, 2008 jyly – 212 shaǵym, 2007 jyly – 178 shaǵym, 2006 jyly – 137, 2005 jyly – 64, 2004 jyly – 104).
Resmı statıstıka boıynsha, 2009 jyly azaptaýdy qoldanǵany úshin «QR QK 347-1-baby) tek qana ishki ister organdarynyń 1 ǵana qyzmetkeri qylmystyq jaýapkershilikke tartylǵan. Al 2010 jyly 7 adam osyndaı qylmysy úshin jaýap bergen. Bulardyń bári de quqyq qorǵaý organdarynyń tarapynan jiberiletin zań buzýshylyqty kórsetedi.
Erkin OŃǴARBAEV,
«Astana» ýnıversıtetiniń rektory,
zań ǵylymdarynyń doktory, professor.
