Aqty aq, qarany qara desek qaıtedi?

Seısenbi, 22 mamyr 2012 7:18

Búgingi zaman talabyna sáıkes quqyq qorǵaý organdary qyzmet­shi­leri­niń biliktiligin kóterý kezek kúttirmeıtin is. Tek biliktiligin ǵana emes, olardyń adamgershiligin, ımanyn oıatatyn kez keldi. Áıtpese, quqyq qorǵaý organdary quqymdy zańǵa súıenip qorǵaıdy degenge adamdardyń sene qoıýy ekitalaı. Endeshe, bul oraıda olardy attestattaýdan ótkizgende ne eskerilýi kerek, jalpy quqyq qorǵaý organdary adam men azamattyń quqyqtary, bostandyqtary jáne zańdy múddelerine qol suǵylmaýyna kepil bola tura, qoǵam men memlekettiń qalypty tir­shi­ligin qamtamasyz etetin keshendi memlekettik organdar júıesin qura ala ma?

Seısenbi, 22 mamyr 2012 7:18

Búgingi zaman talabyna sáıkes quqyq qorǵaý organdary qyzmet­shi­leri­niń biliktiligin kóterý kezek kúttirmeıtin is. Tek biliktiligin ǵana emes, olardyń adamgershiligin, ımanyn oıatatyn kez keldi. Áıtpese, quqyq qorǵaý organdary quqymdy zańǵa súıenip qorǵaıdy degenge adamdardyń sene qoıýy ekitalaı. Endeshe, bul oraıda olardy attestattaýdan ótkizgende ne eskerilýi kerek, jalpy quqyq qorǵaý organdary adam men azamattyń quqyqtary, bostandyqtary jáne zańdy múddelerine qol suǵylmaýyna kepil bola tura, qoǵam men memlekettiń qalypty tir­shi­ligin qamtamasyz etetin keshendi memlekettik organdar júıesin qura ala ma? Polısııa qyzmetkerleri óziniń júris-turysy, is-qımyly, jasaǵan áreketi jáne adal qyzmetimen ózgelerge úlgi retinde qoǵamnyń quqyq­tyq sanasy men quqyqtyq mádenıetin qalyptastyrýǵa sebep bola ala ma? Mine, kókeıde júrgen osy suraqtarǵa jaýap izdep biz L.N. Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıteti memleket jáne quqyq teorııasy men tarıhy kafedrasynyń meńgerýshisi, «Akademık S.Zımanov atyn­da­ǵy Bilim zańnamasynyń ortalyǵy» ǴZO dırektory, zań ǵylym­da­ry­nyń kandıdaty, dosent B.ALTYNBASOVQA jolyǵyp, áńgimelesken edik.

– Baqyt О́mirhanuly, elimiz álem­­dik deńgeıde ashyq saıasat us­ta­nyp, adam men azamattardyń quqyq­ta­ry men bostandyqtaryn anaǵur­lym jo­ǵary deńgeıde kepil etý maq­satynda osy saladaǵy ulttyq zań­na­many halyqaralyq standart­tar­ǵa saı etip, memlekettik organdar­dyń qyz­metin jetildirý saıasatyn ustanýda. Osy oraıda Elbasynyń ózi bastama jasap, quqyq qorǵaý organdaryn odan ári jetildirý qajettigi týraly máseleni alǵa qoıdy. Mun­daı basta­manyń ıaǵnı, buryn quqyq qorǵaý organdaryna júrgizilgen re­forma­larǵa qa­raǵan­da ereksheligi nede bolmaq?

– Iá, bul oraıda quqyq qorǵaý organdaryn aýqymdy túrde jappaı attestattaýdan ótkizýge ne sebep boldy degen suraqtar da týyndap jatqany málim. Bul kezekti tazalaý prosedýrasy ma nemese laýazym ıeleriniń bilik­tiligin shynaıy tekserý me degen su­raq­tar da az emes. Sondaı-aq, osy is-sharanyń nátıjesi qandaı bolady eken degen máseleler qoǵamdy mazalap júr. Osy suraqtardy da qamtı otyryp sizdiń Elbasynyń mundaı qadamǵa barýyna qandaı saıası-quqyqtyq sebepter negiz boldy jáne onyń quqyq qor­ǵaý júıesine qandaı tıimdi tustary bolýy múmkin degen suraqtarǵa jaýap izdep kóreıik. Jalpy, zań ǵylymynyń atasy akademık S.Zımanov sońǵy jyl­dary biraz minberlerden quqyq qorǵaý júıesin túbegeıli reformalaý qajet­tigi týraly aıtqan bolatyn. Akademık S. Zımanov quqyq qorǵaý organdaryn jetildirýdi sot organdarynan bastaý qajettigin bildirdi. Bul ataqty zańger-ǵalym sot organdarynyń quqyq qorǵaý organdarynyń ishinde sheshýshi ról at­qa­ratyndyǵyn kórsetkeni bolar deımiz.

Attestattaý buryn ótpegen desek, árıne jańylysamyz. Sebebi, mundaı tekserýler osy kezge deıin de óz mezgi­limen túrli vedomstvolarda ótkizilip otyrǵan. Biraq bul is-sharanyń basty aıyrmashylyǵy – aýqymdylyǵy. Iаǵnı, tikeleı Elbasynyń jarııalaýymen, búkil quqyq qorǵaý organdarynda jappaı jáne birmezgilde júrgizi­lýin­de. Mundaı is-sharanyń saıası-quqyq­tyq máni joǵary ekendigin barlyq generaldar men qatardaǵy qyzmetshiler­ge deıin túsinip otyr. Sol sebepti, bul attestattaý óziniń sapasy men nátı­je­ligi jaǵynan buryn-sońdy bolmaǵan­daı ótýi qajet. Osy ýaqytqa deıin attestattaý qalaı ótkizilgendigin barly­ǵymyz bilemiz. Sonyń saldarynan, quqyq qorǵaý organdary júıesi óziniń qyzmetinde tamyr-tanystyq, týystyq, jerlestik, komandalyq sekildi jaı­syz­dyqtardy ilestirip keldi. Attes­tattaý qatardaǵy qyzmetshilerden ke­zekti aqsha jınaýdyń bir túri retinde bolǵan jáne muny barlyǵy qalypty qubylys retinde tanıtyn.

Osy kezge deıin árbir vedomstvo óz ishinde attestattaý ótkizip otyrdy. Biraq ol týraly eshkim estimeıtin, onyń máni men maǵynasy týraly eshkim túsinbeıtin. Tipti quqyq qorǵaý organdary qyzmetshileriniń ózderi ony qatardaǵy tekserý úderisi retinde nemese kezekti aqsha jınaý dep sanaıtyn. Nátıjesinde, quqyq qorǵaý júıesinde sybaılas jemqorlyq ornap, týystyq jáne basqa da joldarmen qyzmetke alý amaly basym tústi.

– Buǵan qandaı naqty dálelińiz bar?

– Dálel retinde resmı organdar­dyń málimetterine kóz júgirteıik. Prezıdent Ákimshiliginiń málimetteri boıynsha 2011 jyly sybaılas jem­qorlyq barlyq organdarynda tirkel­gen. Al quqyq qorǵaý organdaryn kezekten tys attestattaýǵa tek sybaılas jemqorlyq sebep bolǵan joq, munda ózge de faktorlar jetkilikti. Mysaly, bilikti mamandardyń tapshylyǵy, ıaǵnı quqyq qorǵaý organdaryna tamyr-tanystyq, para berý, joǵarydan telefon shalý arqyly jumysqa kirý tetigi kúni boıy saqtalyp keledi. Aınala­myzǵa qarasaq, sońǵy jıyrma jylda ortamyzda óz bilimimen qyzmetke kir­gen azamattar az. Sondyqtan, amal joq shyndyqqa týra qaraýymyzǵa týra kele­di. Al shyndyqqa týra qaramasaq onyń zardaby bizdiń ózimizge jáne qoǵamǵa tıedi.

– Sonda qalaı, quqyq qorǵaý qyz­metkerleri qylmyspen kúresýge tıis, biraq olardyń birqatary keri­sinshe ózderi bas bolyp sybaılas jemqorlyqqa jol beredi. Munyń syry nede?

– Sońǵy jyldary quqyq qorǵaý organdarynda sybaılas jemqor­lyq­pen kúres jumysy jappaı júrgi­zilýde. So­nyń saldarynan kóp azamattar áshkere­lenip, ustaldy. Shyndyǵyna keletin bolsaq, quqyq qorǵaý organdary qyz­met­shisiniń jalaqysy búgingi zaman talabyna saı emes. Sondyqtan da, olar­dyń birqatary belgili bir deń­geıde para alýǵa májbúr bolyp otyr. Maman­dardyń aıtýynsha, áleýmettik jaǵdaı­dy kótermeı, sybaılas jem­qor­lyq toqtaıdy dep aıtý qıyn. Quqyq qorǵaý organdarynyń bilikti, adal qyzmet­shileri basqa tabysy joǵary jumys izdep, bankterge, ult­tyq jáne shet­eldik kompanııalarǵa ju­mysqa ketýdi ádetke aınaldyrdy. Búgingi kúni quqyq qorǵaý organdarynda basqa baratyn jeri joq bolǵan­dyqtan, amalsyz ju­mys istep júr­gender de bar. Muny birqatar ter­geý­shiler, anyq­taýshylar, jedel izdestirý qyz­met­kerleri, ıaǵnı orta jáne kishi býyndaǵy qyzmetshiler moıyndaıdy.

Jalaqy deńgeıiniń tómen bolýy jáne jumystyń aýyrlyǵy quqyq qor­ǵaý organdary júıesinen kóptegen jaqsy mamandardyń qyzmetten ketýi­ne sebep boldy. Olardyń ornyna qo­lynan is kelmeıtin, tipti zańgerlik bi­limi joq, quqyqtyq sanasy qalyp­taspaǵan adamdar jumys istep júr. Mine, osy jaǵdaı búgingi quqyq qorǵaý organdarynyń kelbetin buzyp otyr jáne negizgi sebep te osynda.

– Endi attestattaý arqyly júıe jemqorlyǵy jeńildeıdi dep oılaısyz ba?

– Akademık S.Zımanov «Búgingi she­neýnikter negiz ben qosymshanyń aıy­r­mashylyǵyn túsinbeıdi. Olar úshin bar­ly­ǵy mańyzdy, barlyǵy kún tárti­bin­degi másele» dep aıtýshy edi. Osy sóz­der­diń astarynda tereń oı jatqandyǵy belgili. Sebebi, máseleni sheshpesten bu­ryn onyń tamyry qaıda jatqan­dy­ǵyn bilýimiz qajet. Tek kózge kórinip tur­ǵan máseleni retteýmen jal­py jaǵ­daı ózgermeıdi. Quqyq qorǵaý organdaryn attestattaý arqyly bul júıe múl­de ózgerip shyǵa ketedi deý de qate pikir. Munda naqty túrde keshendi jumystar júrgizilýi kerek. Mysaly, attestattaý týraly áńgime bastalǵaly beri quqyq qorǵaý organdary kórsetkish úshin pá­len adamdy jumystan shyǵarýymyz qajet eken dep otyr. Osynyń nátı­je­sinde jastardy jumysqa alý máselesi tyǵyryqqa tireldi.

– Demek, búgingi tańda joǵary oqý oryndarynyń zań fakýltet­terin bitirgen túlekter óz maman­dyǵy­men jumys isteı almaı, jumys­syz­dyqtyń qurbany bolýda deısiz ǵoı.

– Iá, bul jaǵdaı álemdik deńgeıde tanymal bolǵan elimizdiń aldyńǵy qatardaǵy joǵary oqý oryndarynyń túlekterine de qatysy bar. Máselen, L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ult­tyq ýnıversıtetiniń zań fakýlteti stýdentteriniń 30-40 paıyzy «Altyn belgi» ıegerleri. Olar elimizdiń túrli aımaqtarynan kelgen óz mektebiniń «júzden júırik, myńnan tulparlary». Dál osyndaı jastar quqyq qorǵaý organdarynyń qataryn toltyrsa, bo­la­shaqtan úlken úmit kútýge bolar edi. Bul máseleni joǵary oqý oryndary der­bes sheshe almaıtyndyǵy anyq. Mun­da tıisti ýákiletti organdar ortaq múd­delerdi eskere otyryp, ózara ke­lisimge kelýi qajet. Memlekettik baǵ­darlamalardy tereńirek zerttep qa­raı­tyn bolsaq, jas mamandardy ju­mys­pen qamtý asa ózekti máselelerdiń biri deımiz. Quqyq qorǵaý organdary qyzmetkerlerin attestattaýdyń nátı­jesinde qatardaǵy ofıserlerdiń bilik­tiligin tekserýmen qatar jas zań­ger­lerdi jumyspen qamtý máselesi de sheshiledi degen úmittemiz.

– Attestattaý kezinde test su­raq­tarynan talaı qyzmetker súrinetin shyǵar? Munda, sonymen qatar, taǵy qandaı tyń amaldar qol­dan­ǵan jón?

– Tekserýge túsetin qyzmet­shi­ler­diń aıtýynsha, qoldanystaǵy zańna­many bilýge qatysty test suraqtary óte kúrdeli, túrli ishki tártip, erejeler, nusqaýlyqtar jáne ózge de laýazymdyq qyzmetine qatysy joq suraqtar kóp kezdesedi. Quqyq qorǵaý organdary da qyzmeti men mindetine baılanysty túrli salaly bolyp ke­le­di. Mysaly, prokýror men jedel iz­des­tirý qyzmetiniń qyzmetkeriniń nemese qarjy polısııasynyń qyzmet­ke­ri men ýchaskelik ınspektordyń fýnk­sıonaldyq mindetteri uqsamaıdy. Iаǵnı, ár vedomstvonyń atqaratyn qyz­me­ti men qaraıtyn isterinde aıyrma­shy­lyq bar. Sondyqtan da, attestat­taý­ǵa jatatyn qyzmetshilerdiń bilimi men biliktiligin, óz qyzmetine baılanysty zańnamany ıgergendigin tekserýde mamandandyrylǵan suraqtar qoıýdy basshylyqqa alý qajet. Muny tezdetpese, bul jaǵdaı onsyz da sybaılas jemqorlyq pen komandalyq júıeden qutyla almaı jatqan quqyq qorǵaý organdarynyń jaǵdaıyn odan ári kúrdelendirip jiberýi múmkin. Sondyqtan quqyq qorǵaý júıesindegi jaǵdaıdy eskere otyra, attestattaý barysynda qoldanylatyn synaq su­raq­tary men ózge de biliktilikti ba­ǵa­laý krıterıılerin qaıta saraptamadan ótkizý qajet. Attestattaýdyń baǵalaý krıterııleriniń tekserýge jatatyn laýazymdy tulǵalardyń deńgeıine sáı­kestigin anyqtaýdy mańyzdy qaǵıda re­tinde basshylyqqa alý qajet.

– Olaı bolmaǵan jaǵdaıda, at­tes­tattaý aqyry osy ýaqytqa deıin jumys istep kelgen júıe boıynsha qala beredi deısiz ǵoı.

– Búgingi tańdaǵy birqatar polısııa qyzmetkerleri attestattaýdan ótý úshin mindetti túrde joǵary turǵan «aǵa­larǵa» bir aýyz usynys aıtý arqyly sheshý qajettigine tolyǵymen senedi jáne attestattaýdan ótýdiń ózge jolyn bilmeıdi. Eger biz «joq olaı emes» desek, onda biz ózimizdi jáne halyqty da aldaǵanymyz bolady. Sebebi, barly­ǵy­myzdyń quqyq qorǵaý organdarynda jumys isteıtin týys, dos, kórshi, tanystarymyz bar. Jáne ol júıe týraly ábden jaqsy qulaǵdar bolǵanbyz. Sondyqtan ózimizdi aldap qaıtemiz.

Osy attestattaýdy da osy ýaqytqa deıingi tanys amaldyń bir túri dep qa­raıtyndar da az emes. Sebebi, attes­tat­taýdyń júrgizilý tetigi sol buryn­ǵydaı ákimshilik sıpatqa ıe. Eger departamentter men basqarmalardyń bas­shylary qol astyndaǵy qyzmet­shi­leri­niń biliktiligin ózderi anyqtaıtyn bolsa, onda biz eski júıeden alysqa ket­pegenimiz. Qansha jerden buqara­lyq aqparat quraldary ókilderi qa­tys­qanymen, ońdy nátıje shyǵýy eki­talaı. Sondyqtan, bir vedomstvonyń qyz­metshilerin attestattaýda ózge ve­domstvonyń ókilderi tóraǵalyq etýi qajet. Tóraǵalyq etýshi laýazymy boıynsha táýelsiz jáne derbes sheshim qabyldaı alatyndaı tulǵa bolýy tıis.

– Munda bizge Ý. Cherchıll aıtyp ketken «qoǵamda túrli jalǵan kóz­qarastar júr, eń sumdyǵy solar­dyń jartysy aqıqat bolýynda» degen sózderdi esimizge túsirýimiz kerek sekildi ǵoı.

– Zań ǵylymynda osy jaǵdaıǵa qatysty orystyń ataqty zańgeri A.F. Konı: «Bılik organdary zańdardy óz­de­ri qurmettemeı, ózgelerden qurmet­teýdi talap etýge quqyǵy joq» degen eken. Iаǵnı, memlekettik organdar men laýazymdy tulǵalar memlekettiń atynan quqyq qoldaný ókilettigine ıe bola turyp, ózderi sol quqyqtyq normalardy buzatyn bolsa, onda olardyń ony oryndaý men saqtaýdy halyqtan talap etýge moraldyq turǵydan qaqy joq. Bul jaǵdaı zańdylyqtyń qamtamasyz etilýine tikeleı áser etip otyrǵan, quqyqtyq jáne demokratııalyq memleketke tán emes jaǵymsyz qubylys.

Attestattaýdyń qanshalyqty ma­ńyz­dy ekendigin Memleket bas­shy­sy­nyń ózi Jarlyq arqyly bekitkeninen baıqaýǵa bolady. Jáne ol normatıv­tik-quqyqtyq turǵydan joǵary kúshke ıe. Biraq atalmysh erejeniń normalary is-sharanyń ótkizilýinde tizgindi sol quqyq qorǵaý organdarynyń basshylaryna berip qoıýy, attestattaýda sybaılas jemqorlyqtyń oryn almaýyna kepildik bermeıdi. Árıne, jalpy al­ǵan­da, bul is-shara izgi nıetterdi kóz­deıdi, ıaǵnı quqyq qorǵaý organdary­nyń laýazymdy tulǵalaryn biliktiligi jaǵynan synaqtan ótkizip, birshama jańartý. Biraq bul is-sharanyń nor­ma­tıvtik bazasy onyń oıdaǵydaı ótki­zilýine belgili bir deńgeıde múmkindik týǵyzbaı otyrǵandaı kórinedi. Sebebi, osy máselege qatysty zań ǵylymynda «óziniń júzege asyrylý tetigi kórse­tilmegen quqyqtyq norma óli normaǵa aınalady» deıdi.

Eger biz, ıaǵnı azamattyq qoǵam músheleri belsendilik bildirip, bul is-sharanyń memleket pen qoǵam úshin mańyzdylyǵyn durys túsinsek shynaıy jaǵdaıdy kórýge múmkindik týady. Tártip saqshylarynyń arasynda óz laýazymyna saı emes adamdardyń jumys istep júrgendigi barshaǵa málim jáne oǵan kóz jumyp, teris qaraýǵa bolmaıdy. Jaǵdaıǵa shynaıy baǵa berý, aqty aq, qarany qara dep aıtý eli men Otanyna jany ashıtyn árbir azamattyń paryzy.

– Salmaqty da salıqaly áńgimeńizge kóp rahmet.

Áńgimelesken

Aleksandr TASBOLATOV,

«Egemen Qazaqstan».