Búıirińnen qasqyr kelip ulyǵandaı nemese jeldiń ýili men qustyń suńqyldaǵany deneńdi titirkendirgendeı, kóz aldyńdaǵy kúlli kórkem tabıǵatty ishińe ákep qonaqtatqan qyzyl kómeıdiń qudiretine bas ımeske sharań qalmaıdy. Tabıǵattyń bir bólshegi ekenińdi budan artyq sezinýdiń basqa múmkindigi joqtaı bul ǵajap ahýaldan ajyraǵyń joq. Bóriniń daýysy estilgen jerden beısanaly túrde «bul meniń bolmysym» degen oıdyń qatarlasa oıanatyny da qyzyq. Qanshalyqty tańsyq bolsa, sonshalyqty jaqyn bul Tabıǵattyń ǵana emes, Táńirdiń únindeı biz úshin tym qasterli. Qasterli ónerdi qasıet tutyp qalǵan týysqan Altaı halyqtary aldyna jan salmaı oryndaıtyn kómeı ániniń oryndaýshylary qazaq jerinde kóp emes. Sol az oryndaýshynyń biri – «Turan» folklorlyq-etnografııalyq ansambli.
«Turan» tobynyń qurylǵanyna bıyl on jyl tolyp otyr. Ústine qasqyr jaǵa kostıým, basyna qasaba moıyn túlki tymaq, teriden shalbar, aıaǵyna qoshqar múıiz oıýly saptama etik kıip, túrkilerdiń zamanynan osy qazir top etip ortamyzǵa túse qalǵandaı saıdyń tasyndaı iriktelgen bes jigittiń óneri sodan beri bizden góri, sheteldikterdi tánti etýmen keledi. «Saıdyń tasyndaı» degenimiz, top quramyndaǵy bes jigit te: Abzal Aryqbaev, Baýyrjan Bekmuhanbetov, Erjigit Álıev, Maqsat Medeýbek, Serik Nurmoldaev ansambldegi jumysynan bólek, Qurmanǵazy atyndaǵy ulttyq konservatorııada, T.Júrgenov atyndaǵy ulttyq óner akademııasynda sabaq beretin ónertaný ǵylymynyń doktorlary men magıstrleri. Topty alǵash qurǵan kezde sybyzǵy, sazsyrnaı, shańqobyz, sherter, jetigen, shińkildek, qylqobyz, dombyra sekildi kóne aspaptardy shertip, mýzykalyq áýen oryndap qana qoımaı, olardyń únine jańasha reńk berip, ǵylymı turǵyda jetildirip, kómekeı únimen kómkerýdi negizgi maqsaty etip belgiledi. Ǵajaıyp ónerdi ǵylymı sıpatpen bıiktetkisi kelgen bul azamattardyń barlyǵy da ol kezde stýdent-tuǵyn. Tumsa tabıǵatpen egiz jaralǵan túrki sarynyn qaıta jańǵyrtý jolynda tynbaı eńbektenip kele jatqan jas mýzykanttar on jyldyń ishinde álemniń 70-ten asa elinde óner kórsetip, 600 ret jeke konsert berip úlgerdi. «Turan» jigitteriniń Nıý-Iorktegi «Karnegı holl», Vashıngtondaǵy «Kennedı ortalyq», Berlınniń «Konsert haýs», Máskeýdiń «Kremlder saraıy», Kanndaǵy «Kongress pen festıvalder Saraıy», Parıjdegi «Salle Korto» sahnasynda óner kórsetkenin sanamalasaq, ekiniń biri baǵyndyra almas bul áıgili sahnalar olardyń talantynyń bıiktigine ólshem bolýǵa ábden jaraǵandaı. Basqa úshin adamnyń antropologııalyq bet-beınesi qyzyq bolmasa da, onyń ulttyq aspaby, aspaptan tógilgen sıqyrly sazy sózsiz qyzyǵýshylyǵyn týdyratynyna qazaqtyń ónerli bes jigitiniń bul kúnde kózi ábden jetken. Bes jigittiń árqaısysy respýblıkalyq, halyqaralyq dárejedegi bási bıik óner báıgeleriniń Gran-prı jeńimpazdary, laýreattary, dıplomanttary. Toptyń kásibıligin arttyryp qana qoımaı, óz talantyn ushtap, jeke ónerin jetildirý jolynda úzdiksiz izdenisimen shyńdalǵan óz isiniń sheberleri.
«Turannyń» ónerpazdary álemdi tańyrqatamyz dep eshqashan oılamaǵan, bıik ónerdiń baǵasyn biletin kirpııaz sahnalar qulaqqa tosyn estiletin tańsyq ónerge qaqpasyn da, qushaǵyn da ózi ashty. «Turan» – búgingi qazaq etnomádenıetiniń bıik kórsetkishi. Aýyz toltyryp aıtatyn qomaqty jetistikpen kelip jatqan alǵashqy dóńgelek datasyn atap ótý úshin turandyqtar aýqymdy jospar quryp, taǵy da álemdik týrnege shyqty. Qazaqstan Respýblıkasy Tuńǵysh Prezıdenti – Elbasy Qorynyń qoldaýymen Belarýs, Reseı, Norvegııa, Ázerbaıjan, Vengrııa, Tatarstan, Túrkııany aralap, Qytaıdyń Shýnde, Shenchjen, Sınhýandao, Pekın, Shanhaı, Hanchjoý qalalarynda jeke konsertin ótkizdi. «Uly dalanyń jeti qyry» baǵdarlamasy aıasynda Monte-Karlo, Kann, Parıjde ótkizgen konsertteri de azııalyq eldiń eshkimge uqsamaıtyn biregeı óneri retinde óte jyly qabyldanyp, kórermenniń tik turyp qol soqqan yqylasymen aıaqtalyp jatty. Saýd Arabııasynda ótken «Nomad Universe» festıvaline qonaq retinde qatysyp qaıtqan «Turan» toby Almatyǵa kele salyp, ónerin baǵalaıtyn aýdıtorııasyn Naýryz meıramynda Á.Qasteev atyndaǵy О́ner murajaıyna jınap, konsert-kezdesýmen túıindedi.
О́zi sııaqty etnotoptardan basty ereksheligi, repertýarynyń biregeıligi, oryndalatyn án men kúıdiń «Turan» úshin arnaıy jazylatyny jáne osy ýaqyt aralyǵynda óz avtorlaryn túze alǵany. Sondyqtan bolar, olardyń oryndaýynda tanymal, taptaýryn mýzyka joqtyń qasy. Tipti ulttyq, etnografııalyq orkestrler men ansamblderdiń oryndaýynan túspeı, halyqqa teń taraǵan Dáýletkereıdiń «Kóruǵly», N.Tilendıevtiń «Aqqýy», halyqtyq «Aqsaq qulan», «Qarajorǵa» men «Orteke» «Turan» tobynyń oryndaýynda jańa sıpat ıelenip, kóne mýzykalyq aspaptardyń tuńǵıyq syry burynǵydan da ashyla túsedi. Top quramyndaǵy ónerli jastardyń avtorlyq týyndylarynyń ózi bir tóbe. Toptyń tánti etetin taǵy bir qyry, toptaǵy bes ónerpaz otyzǵa jýyq kóne aspapta oınaıdy. Ár ónerpazdyń kemi bes-alty aspapta qatar oınap otyrǵanyn kórgende, tańyrqamaý múmkin emes. Kompozıtor Aqtoty Raıymqulovanyń «Dala syry», «Ejelgi Turan», «Jámıla» sımfonııalyq poemalary arnaıy jazylǵan. «Turannyń» ózi Túrkııanyń «Er Tugrul», «Isimsizler» teleserıaldaryna, «Turan dalam – qyran dalam», «Sounds of Time» baletine, «Astana – meniń alǵashqy mahabbatym», «Astana – mahabbatym meniń», «Kenesary han» otandyq teleserıaldaryna, «Qozy Kórpesh – Baıan sulý», «Beıbarys», «Qojanasyr tiri eken», «Aqan seri – Aqtoqty», «Fatıma», «Men umytylmaımyn», «Aı, Qaragóz» spektaklderine, A.Raıymqulovamen birge «Er Tóstik jáne aıdahar», «Qazaq eli» anımasııalyq fılmderine mýzyka jazdy. Túrli janrdaǵy elýden artyq mýzykany toptastyrǵan úsh CD albom jaryq kórdi.
Dańǵaza, jeńil mýzykadan sharshap, rýhanı turalaýdy bastan keship otyrǵan tek biz ǵana emes, ónerdegi maǵynasyzdyqtan mádenı qundylyqtary tómendegen basqalarǵa da «Turannyń» etno-folk janry shıpa ispetti – tyń baǵyt túletedi, sergitedi, silkindiredi. Bul – on jyldyq belesti artqa tastaǵan, talanty da, tanymaldylyǵy da tolyqtaı moıyndalǵan toptyń basty jeńisi.
ALMATY
