Ertis jaǵasynan tabylǵan eski shahar

Talaı zaman, talaı kezeńniń kýási qart Ertistiń jaǵasyndaǵy Besqaraǵaı aýdanynyń Jetijar aýylynyń mańynan tabylǵan, Beǵazy-Dándibaı mádenıetine jatatyn kóne shahardyń orny jaıynda byltyr kerekýlik arheolog, S.Toraıǵyrov atyn­daǵy Pav­lodar memlekettik ýnıver­sıtetiniń arheologııalyq zertteýler ortalyǵynyń dırektory Vıktor Mersten estigende «bu­ǵan deıin qalaısha bilmeı kel­genbiz?!» dep tańdanǵan edik. Sóıt­sek, arheolog ózi «Krı­vın-Semııar eskertkishteri» dep ataý bergen arheologııalyq aýdan­dy 2000 jyldyń basynan beri júıeli túrde zerttep keledi eken. Besqaraǵaı óńirinde zert­teý jumystaryn bastaýyna 1998 jyly Jetijar aýylynyń tur­ǵyny Tımýr Shiderbaevtyń qola dáýirine tıesili eńbek qura­lyn (já­diger Pavlodar oblystyq ta­rı­hı-ólketaný mýzeıinde saqtaý­ly) ákep berýi sebep bolypty. V.Mers osy ýaqytqa deıin tek Je­tijar qonysynyń ózinen 500-den astam qysh, tas, súıek já­ne qola buıymdardy taýypty. Al Je­tijar aýylyna jaqyn Qara­oba jerleý kesheninen 50 myń­ǵa jýyq qysh synyqtaryn kez­destiripti. Besqaraǵaı jerinen ta­byl­ǵan qundy jádigerlerdiń bar­­lyǵy qazir Pavlodardaǵy jo­ǵa­ryda atalǵan oqý ornynyń ar­heo­­logııalyq zertteýler or­ta­ly­ǵynda saqtaýly turǵan kórinedi.

Iri ortalyq bolǵan degen boljam bar

Jıyrma jylǵa jýyq ýa­qyt­tan beri osy ispen janyn sala shuǵyldanyp júrgen ǵalym­nyń sózine sensek, shamamen biz­diń eramyzǵa deıingi XIII-XIV ǵasyrlarda turǵyzylǵan, ke­ıingi qola dáýirine tıesili ejel­gi protoqalashyq Qazaqstan ǵana emes, Ońtústik-Batys Sibir aı­ma­ǵyndaǵy osyndaı úlgidegi es­kert­kishter arasyndaǵy eń iri qonys sanalady. «Jetijar qo­­ny­synyń tek eskertkishteri bú­lingen aımaqtarynan, sondaı-aq jerdiń joǵarǵy qabatynan ǵa­na materıaldar zertteýge alyn­­dy. Nege deseńiz, bul nysan bi­­re­geıligimen erekshe. Osy aýmaq­ty muqııat zertteý úshin shet­el­­den seriktes izdep, birneshe már­­te kelissóz júrgizdim. 2018 jy­ly Besqaraǵaıǵa Anglııanyń Kem­brıdj ýnıversıtetinen Denıel Loýrens esimdi áripte­simiz kelip, Jetijar qonysyna geofızıkalyq zertteý júrgiz­di. So­nyń nátı­jesinde, arheolo­gııa­lyq aýmaqtyń naqty ólshemin anyqtadyq. Sóı­tip, eskertkishtiń 100 gektardan astam jerdi alyp jat­qanyna kóz jetkizdik. Árıne bul jumys ońaı­ǵa túsken joq. О́ıtkeni qonystyń shyǵys bóli­gine tıesili jer kezinde aýyl sha­rýa­shylyǵy maqsatynda jyr­tylyp ketken. Keıinnen, ótken ǵasyrdyń 70-jyl­darynda Krı­vınka aýy­lyna deıin jol salynǵan. Jol salynǵan kezde ondaǵan eskert­kishter buzy­lyp, qıraǵan. Qonys­tyń kóp bóli­giniń buzylyp ketýi bul jerde naqty qansha turǵyn jaı bol­ǵ­anyn jáne qansha halyq tur­ǵandyǵyn anyqtaýǵa qıyndyq týdyryp otyr. Bizdi qýantqany, eskertkishtiń batys jaǵynyń bútin kúıinde saqtalǵandyǵy. Es­te joq eski zamandaǵy shaǵyn qala­shyqtyń osynsha aýmaqty alyp jatqanyna, ǵımarattardyń sanyna, ózgeshe sáýletine qarap, bul jerde iri saıası-ákimshilik, ekonomıkalyq, óndiristik, dinı jáne qolóner ortalyǵy bolǵan degen boljam jasap otyrmyn. Bul aýmaqta sol kezeńniń astanasy ornalasýy da ǵajap emes»,  deıdi arheolog.

Ǵalymnyń «Joǵarǵy Ertis óńirindegi protoqala mádenıetin qalyp­tastyrý máselesi konteks­indegi qola dáýiriniń Semııar qo­­nysy» degen maqalasyn oqyp shyq­qanymyzda Jetijar qony­synyń ǵaryshtan túsirilgen sý­reti nazarymyzdy erekshe aýdar­dy. Bul sýretten bir úlken ǵı­ma­rattyń oqshaýlanyp bólek tur­ǵanyn, kólemi budan kishirek ózge nysandardyń sál ıile qaz-qatar tizile ornalasqanyn anyq kórýge bolady. 

«Jeke-dara oryn tepken ǵımarat kóne ǵıbadat orny bolýy múmkin. Bul – meniń jáne brıtanııalyq áriptesterimniń pikiri. О́zge ǵımarattardan bó­lek turǵanyna qaraǵanda, óz ýa­qy­tynda asa mańyzdy ról atqar­ǵanyn ańǵarý qıyn emes. Nysan­nyń uzyndyǵy 60 eni 50 metr shamasynda. Kiretin esigi batys jaǵynda bolǵan sekildi. Taǵy bir baıqaǵan dúnıem, bólek ǵı­marat pen onyń art jaǵyn­daǵy nysandardyń ortasynda úlken alań ornalasqan. Jalpy, bul jerde 100-den astam turǵynjaılar, sheberhanalar men sharýashylyq oryndary bolǵan sııaqty. Es­kertkishtiń buzylmaı saqtalǵan batys ja­ǵynan 50 ǵımarattyń sulba­syn anyq kórýge bolady, al jyrtyl­ǵan jerde shamamen 100-ge taqaý ǵımarat bolǵanyn baıqaımyz», deıdi V.Mers.

Qola dáýirinde qazaq jerinde jazba mádenıeti bolǵan ba?

Joǵaryda Jetijar qony­sy­nan 500-den astam jádiger ta­byl­ǵanyn aıttyq. Ol qandaı já­di­gerler? Árıne báriniń atyn atap, túsin tústep jipke tizip shyǵý múmkin emes. Arheologtyń aıtýynsha, bul aýmaqtan qysh, qola, súıek jáne tastan jasalǵan (betinde strelkaǵa uqsas tańbasy bar oraq tárizdi pyshaq, tas jumyrtqalar, jebe ushtary, qola ara men qola pyshaqtyń sabynyń synyǵy, metall balqytqan kezde qoldanatyn ydystyń qaldyǵy, toqyma barysynda paıdalanylatyn súıek bizder, qola júzik, qorǵasyn jáne qola quımalary) ártúrli buıymdar tabylǵan. Bir qyzyǵy, zertteýshi súıekten ja­salǵan dúnıeler buǵan deıin elimizdegi birde-bir eskertkishte kez­despegenin, mundaı zattar Ba­tys Eýropanyń jerleý orynda­rynan kóp tabylǵanyn aıtady. Erek­she atap óterligi, ǵalym ta­byl­ǵan buıymdardan ártúrli tań­balar men belgilerdi, túsiniksiz jazýlardy ańǵarǵan. «Bul sonaý qola dáýirinde qazaq jerinde jaz­ba mádenıetiniń qalyptasa bas­taǵandyǵyn kórsetpeı me? De­mek, sol kezeńdegi taıpalar ja­zý mádenıetin tolyq bolmasa da, birshama meńgergenin baıqaımyz. Biz kóbine órkenıet saq dáýirinde bas­­talǵanyn aıtamyz. Saqtar aspannan túsken joq shyǵar. Olar qola dáýirinde ózindik órkenıet, ózindik mádenıet qalyptastyrǵan taıpalardyń jalǵasy emes pe?» degen arheolog Jetijar qo­ny­sy tolyq zerttelip, zerdelen­gennen keıin qola dáýirindegi eskert­kish­terge, jalpy sol zamanǵa degen kóz­qarasty múlde basqa arnaǵa buratynyna senimdi.

Kerekýlik zertteýshi Jetijar men osy aýylǵa kórshiles Krıvın­ka eldi mekenderiniń mańynan kúı­dirilgen kirpishten qalanǵan birneshe elıtalyq jerleý oryndaryn taýypty. Qaraoba jáne Chemar degen ataý alǵan ejelgi qorymdar eki aýyldyń ortasynda oryn tepken. Arheolog eki eldi mekende neo­lıt turaqtarynan bas­tap keıingi qola dáýiriniń iri qonystaryna deıin túrli dáýir­lerdiń ondaǵan nysandary sho­ǵyrlanǵanyn jáne Jetijar qo­nysy men Qaraoba, Chemar qo­rymdaryn óz aldyna jeke-jeke qarastyrǵan jón dep sanaı­dy. Vıktor Merstiń pa­ıymyn­sha, Qara­oba jáne Chemar qorym­da­rynda jerlengen adamdar Jeti­jar qonysyn mekendegen taı­palardyń ókilderi bolýy da áb­den múmkin. О́ıtkeni Jetijar qo­nysy men joǵaryda atalǵan eki úlken qorym da kúıdirilgen kir­pishten salynypty. Demek, bir teh­nologııa. Ekinshiden, qonys pen qo­rymnyń araqashyqtyqtary da tym alshaq emes. Ǵalymnyń sózinshe, ázirge Chemar qorymyna qazba jumystary júrgizilmegen. Alaıda arheolog bul qorymda 100-ge jýyq jerleý orny bar eken­digine senimdi. Al Qaraoba qo­­ry­myna qazba jumystary júr­gizilip, 50 myńǵa jýyq qysh sy­nyqtary tabylǵanyn joǵaryda aıttyq.

Eskertkishtiń kóp bóligi topyraq astynda jatyr

Bir qyzyǵy, qyzyǵy emes-aý, ókinishtisi desek te bolatyn shyǵar, Jetijar aýylynyń tur­ǵyndary eldi mekenniń dál irge­sinde qupııa-syry áli tolyq ashyl­maǵan, 3-3,5 myń jyl burynǵy óte ejelgi qala baryn buǵan deıin bilmeı kelgendigi. Odan góri 300 jyl buryn salyn­ǵan, otarlyq tańbasyndaı Jeti­jar forposty (bekinisi) jaıynda jergilikti jurttyń kóbirek esti­genin turǵyndardyń ózderi de joqqa shyǵarmaıdy. «Ras, aýyl turǵyndary mundaı keremet eskertkishtiń eldi mekenniń dál irgesinde turǵandyǵyn bil­gen joq. Kerekýlik ǵalymnyń zert­teýinen keıin ǵana estip, bilip, tańdanyp jatyrmyz. О́zim osy aýyldyń týmasymyn. Aýyldaǵy ózim quralpy zamandastarymnyń aýzynan ara-tura: «bala kezimizde ártúrli sadaq oqtaryn taýyp alyp, oınaıtynbyz» degen sóz­derdi estip qalatynmyn. Je­ti­jar­dyń irgesindegi qabaqta beıit bar. Ákem «qabirdi qazǵanda ártúrli zattar shyǵatyn. Osy jerde bir­deme bar ǵoı deımin» dep otyratyn. Onyń bárine buryn mán ber­meppiz ǵoı», deıdi Jetijar aýylynyń tur­ǵyny, osyndaǵy Semııar orta mektebiniń geografııa pá­niniń muǵalimi Almıra Kúterova.

Osy jerde erekshe eskerte ke­ter bir dúnıe, qazirgi ýa­qyt­ta Jetijar qonysynyń kóp bó­liginiń topyraq astynda jat­qany. Arheologtar nemese osy sa­lanyń mamandary bolmasa qarapaıym adamdardyń ańǵar­maýy da múmkin. Ashyq jatqany – Qara­oba qorymy men Jeti­jar qonysynyń kezinde jyrtylyp ketken shyǵys bóligi. Jetijar men Krıvınka aýyldary mańynan tabylǵan asa qundy, tipti sensasııa deýge turarlyq eskertkishterge aýdan, oblys tarapynan qanshalyqty kóńil bólinip jatqandyǵyn bi­leıik dep Besqaraǵaı aýdany ákiminiń orynbasary Baýyrjan Bata­lovqa habarlasqanymyzda «Qazir sý tasqynyna daıyndyq qa­mymen júrmiz. Jer kepsin. So­syn osy eskertkishti zerttep júr­­gen arheolog Vıktor Mers­pen jumysty ári qaraı jal­ǵas­tyramyz. Osynda shaqyryp, ne bolmasa ózimiz baryp usynys-pikirlerin tyńdap, tıisti sheshim qabyldaımyz» dep jaýap berdi.

Al osy eskertkishti birneshe jyldan beri erinbeı-jalyqpaı, óz kúshimen, óz ynta-jigerimen zerttep júrgen kerekýlik arheolog Vıktor Merstiń endigi oıy, joba-jospary mynadaı. «Bul jerdegi qonystardy, qo­rymdardy basqa qorǵandardy zerttegendeı jaı ǵana zertteý­ge, birden qazba jumystaryn bastap ketýge bolmaıdy. Úlken jumysty ejelgi qalanyń orny tabylǵan Jetijar qonysynan bastaý kerek. Eń áýeli osy qo­nystaǵy joǵaryda aıtyp ótken jeke-dara turǵan ǵımaratty zer­tteýden bastaǵanymyz jón. Mu­ny tez arada mýzeılendirý qajet. Bul ǵımarat qazaqstandyq arheologııanyń brendine aınalýy múmkin. Mundaı ózgeshe es­kertkish elimizde joq. Zertteýdi bastamas buryn osy nysannyń ústine IýNESKO-nyń álemdik mura tizimine engen Túrkııanyń Chatal-Hıýıýk jáne Serbııanyń Lepensk-Vır eskertkishteri sekildi úlken shatyr ornatylsa jaqsy bolar edi. Sol kezde qazba jumystaryn kez kelgen ýaqytta alańsyz júrgize berýge bolady. Eskertkish te buzylmaıdy. Týrısterge de kórsetýge bolady. Qazir qalǵan nysandarǵa tıisýdiń qajeti joq. Qur qazǵannan esh­teńe ónbeıdi. Buzyp alamyz. Eń úlken mindet – eskertkishti saqtaý. Es­kert­kishti saqtaı alsaq qana ejelgi órkenıetti kúlli álemge pash ete alamyz», degen arheolog zertteý jumystaryn shet­el­dik áriptesterimen birlese jalǵastyra beretinin, degenmen oblys basshylyǵy tarapynan qoldaý kútetinin de jasyrmady.

Túıin

Elbasy óziniń «Uly dala­nyń jeti qyry» maqalasynda protomemlekettik birlestikter­diń deni qazirgi Qazaqstan aýma­ǵyn­da qurylyp, qazaq ulty etno­geneziniń negizgi elementterin qurap otyrǵanyna toqtalyp: «Biz aıtqaly otyrǵan zor máde­nı jetistikter shoǵyry dala­myzǵa syrttan kelgen joq, ke­risinshe, kópshiligi osy keń-baıtaq ólkede paıda bolyp, sodan keıin Batys pen Shyǵysqa, Kúngeı men Teriskeıge taraldy» degen edi. 3 myń jyldan astam tarıhy bar Jetijar qonysy da osyny aıǵaqtap turǵan joq pa? О́ńirimizde oblys ákimi Danıal Ahmetovtiń bastamasymen «Shy­ǵys Qazaqstanda arheologııa­ny damytý» baǵdarlamasy jú­zege asyrylyp jatqany bel­­gili. Baǵdarlamanyń eleýli nátıjesi retinde Tarbaǵataı aýdanyndaǵy Eleke sazy jaılaýynan tabylǵan Altyn adamdy aıtsaq da jetkilikti shyǵar. En­deshe, sol Altyn adamnan da myń jyl buryn ómir súrgen kóne qa­lashyq – Jetijar qonysy osy baǵdarlamaǵa engizilip, aýqymdy zertteý jumystary bastalady dep senemiz.

Shyǵys Qazaqstan oblysy,

Besqaraǵaı aýdany,

Jetijar aýyly

Sýretterde: arheolog Vıktor Mers, Jetijar qony­synyń ǵaryshtan túsirilgen sýretteri, tabylǵan jádiger­ler men buıymdar, Serbııadaǵy Lepensk-Vır eskertkishi.