О́ziniń ústine áldekimniń tónip turǵanyn sezgen Bátıma kózin ashyp aldy. Qarakóleńkede kúıbeńdep júrgen Ryskúl kempir eken. «Osy kisi-aq júregimdi jaratyn shyǵar» dep oılaǵan kúıi Bátıma basyn tumshalap teris qarap jatty. «Munda barlyq bólmede tórt adamnan turady, tek osy on tórtinshi palatada ǵana ázirge bir adam, Ryskúl ájeı ǵana bar, sonyń qasyna barasyz. Ol kisi mazasyzdaý, biraq adamǵa zııany joq» degen bolatyn qabyldaýshy qyzmetker osy jerge alǵash kelgende.
Kimniń qasyna bóledi, qalaı turady, alǵash kelgende buǵan báribir edi, «E-e, meıli, bap tańdaıtyn ne jaǵdaıym bar, báribir óz úıińdeı qaıdan bolsyn, ne bolsa da meılinshe ońasha bolǵany jaqsy» dep oılaǵan. Alǵash kelgen kezderi Ryskúldiń qylyqtaryn tosyrqap, tipti zárezap bolyp dárigerge shaǵym jasap kórgenimen, biraq, dáriger «Oı, ol kisi demensııa ǵoı» dep qolyn siltegen soń, demensııanyń ne ekenin uqpasa da Ryskúldiń oǵash qylyqtaryna kele-kele mán bermeıtin bolǵan. Bastapqyda Ryskúl kempir muny áldekimge uqsatty ma, qart adamdarda bola bermes shıraqtyqpen enteleı kelip, qushaqtaı alatyn.
-
Úıbaı-aý, Botash, bul sen be? Qaıdan júrsiń?
Sosyn silekeıin jaǵyp munyń eki betin alma-kezek súıe bastaıdy. Osylaı kúnine birneshe ret qaıtalanady. О́tken shaqpen ǵana ómir súretin, muny kún saıyn basqa bireýmen shatystyryp ózine jabysa ketetin aljyǵan kempirdi Bátıma kele-kele keri ıterip tastaıtyn boldy. Ondaıda kempir bir sát muńaıyp qalǵandaı kórinedi de, qaltasynan birdeńe alyp jep jónine ketedi, osybir ekeýine de yńǵaısyzdyq ákeletin oqıǵa demde umytylady.
Ryskúl kempir ala tańnan turyp alyp, kún saıyn bir jaqqa jınalatyn. Dárigerden estigeni, kempirdiń eki uly bar, úlkeniniń qolynda turǵan kempir álsin-álsin úıden shyǵyp ketip adasyp, birese sýdy aǵyzyp, birese gazdy óshirmeı, úı ishin ábigerge salyp, aqyry úlken ul sheshesin poezǵa mingizip kishi ulyna jibergen eken. Sheshesi men áıeliniń arasyndaǵy bitpeıtin kıkiljińnen mıy ashyp ketken kishi ul ony ýaqytsha osy jerge ornalastyryp, «bir kúni ózim kelip alyp ketem» dep ýáde berse kerek, sodan beri kempir kúnde ertemen áldeqaıda asyǵys jınala bastaıtyn bolǵan. Týmbosynyń qaqpaǵyn ashyp áldeneni aqtaryp, odan tars etkizip jabady, ústindegi jyltyr jipteri bar matadan tigilgen kóılektiń syrtynan altyn zerli kájekeıin iledi, onyń syrtynan kıim iletin orynǵa tapsyrmaı alyp qalǵan eski paltosyn kıedi. Jıekteri gúldi-gúldi oramalyn jaǵynan tartyp baılaıdy da bir jaqqa asyqqandaı shyǵa jóneledi. Al ala tańmen jınaqtaǵan chemodany sol kúıi qalady. Ashyq turǵan búkil esikke kirip, adaqtap ketetin Ryskúl ózi turatyn on tórtinshi palatany taba almaı uzaq aınalady. Keıde basqalar ursyp, julqylap júrip ózderiniń mazasyn alǵan kempirdi ákelip kirgizip tastaıdy, keıde Bátımanyń ózi adasyp júrgen kórshisin alyp keledi. Erteńinde Ryskúldiń taǵy da asyǵys bir jaqqa jınalyp jatqany.
Aýrý adammen ne áńgime aıtasyń, Bátıma sońǵy kezde osy jerdiń basshylyǵyna jasy ózi shamalas kórshim bolsa dep ótinish aıtýdy da oılap júrgen. Ol kórshisi Ryskúl sııaqty demensııaǵa ushyramaǵan, qoıý shaıdy tartyp otyryp, ótken-ketkendi áńgimelep, bir-biriniń muńy men syryn bólisse deıdi. Osy tilegin áne aıtam, mine aıtam dep júrgende qastaryndaǵy bos orynǵa ózdiginen júrip-tura almaıtyn kári adamdy ákelip ornalastyrdy. Jańa kórshisi eshkimmen tanysýǵa asyqpady. Jasy toqsannnyń ústine shyqqan kempir kelgeli betin ári buryp alyp jatady da qoıady. Eshkimmen sóılespeıdi. Keıde túnimen jylap shyǵatynyn da biledi. Jylaǵany da birtúrli qorqynyshty. Áýeli murnyn tartyp ishinen jylap, birte-birte ishinen lyqsyp shyqqan óksigin bas almaı tunshyǵyp, ári-beriden soń bir jerin aýyrsynǵandaı yńyrsı jylaıtyny bar. Bulaı ishinde derti bar adam ǵana jylasa kerek. Bulaı etip búkil jany syzdap qoımaı aýyratyn adamnyń ǵana jylaıtynyn Bátıma biledi. Osy jerge kelgende ózi de osylaı tezirek tún bolsa dep kútetin, ońashalyqty túnde ǵana sezinetin. Muny túsinetin, jylaǵanyn eshkimge bildirmeıtin tún sekildi. Túnde ǵana basqaǵa bildirmes muń-sherinen arylatyn, túnde ǵana aýylyn, aýylyndaǵy eń bir kóz tartar eńseli úıin, sol úıde balalarynyń qalaı óskenin, árqıly qylyqtaryn, sol úıdiń aýlasyndaǵy kúıeýi ekeýi otyrǵyzǵan alma men órik aǵashtaryn kóz aldyna ákelip, kúıeýimen, balalarymen ótken alańsyz ǵajaıyp shaqtardy qaıyra esine alyp, kóz aldynan kıno sekildi ótkizip shyǵatyn, túnde ǵana keıbir qyzyqty oqıǵalar esine túsip kúletin. Kúlgeni de qyzyq, bireý-mireý estip qoımasyn dep aýzyn jastyqqa taqap eki ıyǵy selkildep keter edi. Sóıtip júrip bul jerge de úırendi, bastapqyda ýaqytsha kelgendeı áne-mine keri qaıtar kúni taqalǵandaı sezimde júrdi de, aqyr aıaǵynda bul jerdi de jersine bastady. Adam beıshara keýdesinen jany shyqpaı nege bolsa da úırene beredi eken ǵoı.
«Bul jerge men ózim keldim» deý osyndaǵylardyń jıi aıtatyn sózi. Balalary syıǵyzbaı ne baqpaı osy jerge kelýge májbúr bolyp otyryp, «ınternatqa balalarym emes, ózim sondaı sheshim qabyldap keldim» deý ózderine bir jeńildik beretindeı. Ári balalaryna jamanat keltirmeıin deı me... Birte-birte Bátımanyń da osy jerde júrgenine qorynatyndyǵy báseńsı bastady, qarttar úıindegi kempir-shaldardyń ishinde qaı-qaısysy da jaman bolǵandyǵynan osy kepti kımegenin túsindi, qartaıǵanda osy jerdi pana tutam dep oılamaǵan, tipti buǵan laıyq esh emestermen kúnde bir stoldyń basynda as ishedi. Anaý ústi-basyn jóndep, ıissý jaǵynyp júretin Tımýr degen kisi she, kezinde úlken basshy bolǵan, balalaryn shetelde oqytqan, ol nemeleri shetelden qaıtpaǵan, keıin kempiri qaıtys bolǵanda eki ret ınsýlt alǵan Tımýr qaraıtyn eshkimi bolmaǵasyn amalsyz osynda kelgen. Al, Tatıana Ivanovna she? Kúnuzaqqa kezinde zaýytta jumys istegenin, sehtaǵy qyzyqtaryn aıtyp taýysa almaıtyn áńgimeshil áıeldiń kúıeýbalasy onyń zaýyttan bergen páterin satqyzyp, bızneske salyp, ózin qańǵytyp jibergen. Tipti jaqynda kelgen kózildirikti qarııa da shendi áskerı adam bolypty. Bul jerge kelýdegi árkimniń óz sebebi bar. Jáne olardyń bári de eshkim ákelip tapsyrmaı aq ózi kelgen. О́zderi solaı deıdi.
***
Kún bulttansa aýylyn oılap jany jabyrqaı bastaıtynyn Bátıma sońǵy kezde anyq baıqap júr. Jazda appaq shańy burqyrap jatatyn týǵan aýylǵa endi bara almaıdy-aý... Sol aq shańdy armansyz jutar ma edi! Qaı betimen barady, ne dep barady? «Oıbaı-aý, muǵalim Bátımany balasy qarttar úıine tapsyryp jiberipti» desip gýildesip jatqan da shyǵar-aý. О́zine jeterlik pensııasymen kúneltip áp-ásem otyrǵan jerinen astyna sý shyqqandaı bolyp, balasynyń sózine ilesip, birdeńeden qur qalǵandaı qalaǵa keldi emes pe? Sol óziniń jyly ornynda otyra berse qartaıyp ta turǵan eshteńesi joq edi. Bátımanyń ishinde búkil julyn-júıesin ustap turǵan názik talshyqtary úzilip jatqandaı bolyp, keýdesi shanshyp ketti. Ishi ýdaı ashyǵanda óstetin ádeti.
Eger dál qazir aýylda bolsa synyq múıizdi qyzyl sıyryn saýyp alyp, óriske aıdap, mysyǵy Mýrkataıǵa sút quıyp, Shalqar radıosyn tyńdap otyryp sháıin isher edi de, baqshadaǵy azyn-aýlap kartoby men pııazynyń aramshóbin julyp, ári-beriden soń aýyryp jatqan Raıanyń kóńilin surap, odan qaıtyp kele jatyp kórshi Zlıhanyń qasyna otyryp aýyl-eldiń áńgimesin tyńdap qaıtar edi. Bul kezde Maılyaıaq ta munyń sońynan ere júrip, bul shyqqansha kútip otyrar edi. «Itim aı, óz qolymmen jaqqan otymdy ózim óshirgen menen góri ishken asyńdy aqtap úıińnen uzamaǵan sen myń ese aqyldy boldyń aý, seni de tastap kettim aý, ne kúıde ekensiń, álde ıt atatyndar atyp ketti me eken»? Keterinde betin shymshylap sóılemese sóziniń dámi kelmeıtin Látıpa «qalaǵa ketip bara jatyrsyń, endi biz sııaqty aýyldyń qarataıaq, aqsaq kempirlerin umytasyń-aý» dep kózine jas almap pa edi, sonda bul mereıi tasyp, kóńili shalqyp turyp: «Umytqany nesi, meni kim dep edińder, qaıta ózderiń qalaǵa kelgende soǵyp, shaı iship, aýyl-eldiń áńgimelerin aıtyp ketip turyńdar» degen. Sóıtken basy keıin aýyldyń bir-eki kempiri telefon shalǵanda «aýyryp jatyr edim, qazir sóılese alatyn shamam bolmaı turǵany» dep sıpaqtatpap pa edi. E-e, dúnıe-aı... Endi, mine, ózimen baıaǵyda mektepte birge jasap, zeınetke birge shyqqan Gúlzadamen shaı ishkendi de arman etip otyrǵany, pesh túbinde nemeresin oınatyp, áni úı, myna úıdiń qonaǵyna baryp júrgen shyǵar dep Látıpany esine alady! Bárinen buryn solardyń óz aýylynda, óz úıindegi peshtiń túbinde otyrǵanyn aıtsaıshy, naǵyz baqyt sol ǵoı, sol. Baǵıla keıde óziniń saǵynyshy kún ótken saıyn báseńdeýdiń ornyna burynǵydan da kúsh alyp bara jatqanynan sekem alady.
****
Jańbyr tamshylary betine tıe bastasa da ornynan qozǵalmady. Boıy tońazysa da otyra berdi. О́ziniń aýylyndaǵy jańbyr jumsaq ári jyly tıetin, aǵashtyń japyraqtarynan syrǵanaı túsip jerge sińip, qalyń shópterdi toıyndyryp bolǵasyn toǵan-kólge aınalyp, kóp ótpeı sol jerdiń gúldi alqapqa aınalǵanyn kórer ediń. Bul jaqta jelge yzaly jańbyr taqyr jerdi sabalaıdy. Jel men daýyldan qaraıyp, qolaısyzdyqtan kóz ashpaǵan aǵashtar emin-erkin boı jazýǵa qoryqqandaı búkireıip ósken. Tek qarsy jaq bettegi qatar turǵan úsh terek qana basqalardan erekshelenip tur. Qudaı sheber, osyndaı da ádemilik bolady dese buryn mán beretin be edi. Eki jaǵyna aq terek, ortasyna jalǵyz sámbi tal otyrǵyzýǵa mıy jetken adamnyń ózi de bir kúni osyndaı sulýlyq paıda bolady dep oılamaǵan shyǵar. Aýlada oryndyq jetedi, biraq, osy úırenshikti oryndyqqa otyrsa ǵana sol úsh terekti anyq kóredi. Oryndyqqa jaıǵasyp alyp sol úsh terektiń ádemiligine kári janaryn sýarady. Kúndegisi osy. Anaý shettegisi – Ádıi. Terektiń tip-tik bolyp, butalarynyń da uzynsha bitip, japyraqtarynyń da tyǵyz ósýi aınalasyna kóńilin ashyp, senip qaraıtyn aqjarqyn ulynyń keıpine uqsap tur emes pe? Ortadaǵy sámbi taldyń ádemiligi, tarala ósken suńǵaqtyǵy, tómengi butaqtarynyń ıilip óskeni aýmaǵan Maıra dersiń. Maıra da osyndaı sulý, minezi uıań bolatyn. I-ı, jaryǵym... Oń jaq shettegi terek jastaý, bul óziniń Berikjany ǵoı. Qyryqqa kelgen erkekti jas degeni Bátımanyń ózine ersi kórinbedi, óziniń kóńilinde kenje balasy jany názikteý, kúırekteý. Bárinen buryn úsh birdeı terektiń qatar sap túzep, sánderi kelisip turǵanyn aıtsaıshy, kishkentaı kúnderinde eki jaǵynda eki ul, ortasynda jalǵyz qyz bolyp baýyrlar osylaı qatar kele jatýshy edi. Bátıma kempir úsh birdeı aq terekke jaqyndap keldi de, áýeli ózi Berikjan dep ataǵan bireýin tamyrlary adyraıyp ketken ájimdi qoldarymen aıalaı sıpap ótti. Ishinen ne oılaǵany belgisiz, kózin jumyp ekinshi terekti de, úshinshisin de ustap turyp basyn kóterip aǵashtyń ushar basyna qarady. Osy turysynda aǵashtardyń emin-erkin jaıqalyp óskenine qýanǵanǵandaı.
***
Balalaryn saǵynǵan saıyn úsh terekke emirene qaraıtyn munyń minezin baıqaǵandar tańǵalsa tańǵalyp jatqan da shyǵar. Oǵan bas aýyrtatyn Bátıma ma? Qatar ósken úsh terekke qarap óziniń úsh balasyn eske túsiredi, árqaısysy týraly oılap, árqaısysyn aınalyp-tolǵanyp otyrǵany.
E-e, ózi de aǵyn sýdaı toqtaı almaı, basqany da aldy-artyna qaratpaı zymyraǵan ýaqyt-aı... Ádıi tiri júrse bıyl elý birge keledi eken-aý. Balaly-shaǵaly bolyp, tipti nemere súıetin ýaǵy... Kempir tip-tik bolyp ózgelerinen de boıshań, ózgelerinen de kórkem ósken aq terekke kóz salyp otyryp Ádıin elestetti.
Jańa jylǵa tórt-bes kún qalǵanda tańǵy 4-te ulyna shaqyrý qaǵazy keldi. «Men áskerı jıynǵa ketetin boldym» dep quddy naǵashysynyń aýlyna toıǵa ketetindeı máz-máıram bolǵan edi uly. «Áskerı jattyǵýǵa baramyz, partızan bolamyz, partızandyqqa úsh aı álde jarty jyl oqytýy múmkin!» degen taǵy arsalańdap. On segizge jańa ilikken ulymdy áskerı jattyǵýǵa jibere almaımyn degendi sovhozda prorab bolyp isteıtin kúıeýi de, mekteptiń bastaýysh muǵalimi bolyp júrgen ózi de aıta almady. Olaı deý sol kezdegi ózińe otan, pana bolyp otyrǵan memleketke jaýmyn degenmen birdeı edi. Tuńǵyshyn sońǵy ret kórip turǵandaı óziniń eńirep jylap qoshtasyp, jamanat shaqyrǵandaı bolǵany nesi sonda? «Apa, onyń ne, kelem ǵoı, medalimdi taǵyp kelem» degen sonda uly aqsııa kúlip. Ádı hat jazyp turdy, biraq, ol hattyń bárinde «Qazaqstandamyz» dep jazylatyn. Keıin bildi, tapsyrma solaı eken. Munyń uly da sol qoldan jasalǵan zymııan saıasattyń qurbany bolyp, sábet áskeriniń arasynda Aýǵan shekarasynan ótip urys salǵan kóp soldattyń biri bolǵanyn keıin bildi. Kim úshin, ne úshin soǵysyp jatqanyn bilmeıtin qupııa soǵysta biri-birimen jaý bolǵan eki memlekettiń eshteńeniń baıybyn túsinip úlgermegen jap-jas jigitteri bir birine oq atyp, qan tógilip jatqanynan da beıhabar edi jurt. Tipti sol jas jaýyngerlerdiń ózinde Aýǵan degen eldi úlken sábet memleketine qastandyq oılap, dushpandyq jasady degen túsinik basym bolǵan shyǵar aý. Shyndyǵynda bóten eldiń ishki máselesine, saıasatyna aralasyp, soǵys salǵan sol sábet memleketiniń ózi ekeni eshkimniń mıyna da kirip shyqpaıtyn. Ańqyldap, arsalańdap, ózin osy qupııa maıdan úshin tańdap alǵan otany úshin erlik jasaýǵa asyqqan munyń Ádıiniń de quny suraýsyz ketken. Artynsha Sábet memleketiniń ózi de qurydy, Aýǵan soǵysynyń nege qajet bolǵanyn da, qandaı mańyzy bolǵanyn da eshkim ashyp aıta almady...
Sol kúndi umytaıyn dep, sanadan birjola óshirem dep tyrysqanymen kóz aldynda qalyp qoıdy. Ádettegishe sabaq ótip jatqan, esikti tyqyldatyp «sizdi dırektordyń kabınetine shaqyryp jatyr» degenge «aldaǵy paradqa oqýshylardyń ázirligin suraıtyn shyǵar» dep ishteı jaýabyn daıyndap kabınetke kire bergende bir top adamdy kórip tosylyp qaldy. Munyń kúıeýi de osy jerde eken, sovhozdyń dırektorynan bólek aýpartkom hatshysyn, onyń janynda ere júretin eki jigitti shyramytqandaı boldy. Áskerı kıimdegi eki jigit aǵasyn ǵana tanymady. Muǵalim emes pe, top kisiniń kóńil-kúıinen jaıshylyq emestigin ańǵaryp úlgerdi. «Sizdiń ulyńyz Ádı Smahanov elimizdiń ońtústik shekarasyn qorǵaý kezinde qaza tapty» degen qaǵazdy oqyp bergende aıaǵynyń astyndaǵy jer qozǵalyp, shekesi shym etip, kóziniń aldy buldyrap júre bergen... Artynsha tikushaqpen denesin de jetkizdi, biraq, «Temir tabytty ashpaısyńdar, ashýǵa ruqsat joq» dedi. Buıryq qatty edi. Ulynyń júzin sońǵy ret bir kóre almaı shermende bolǵan kóńili de jyldar óte jubanǵandaı bolǵan. Osy kúni oılaıdy, sol temir tabyttyń ishindegi munyń uly emes, múldem basqa bireý bolýy da, tipti sonyń bos tabyt bolýy da múmkin-aý. Kórshi aýyldaǵy aýǵan soǵysynan aman kelgenimen qany buzylǵannan maskúnemge aınalǵan Sataı degen jigitten sol ınternasıonalıst jigitterdiń qaza tapqandarynan bólek tutqynǵa túskenderi de kóp ekenin estigen. Al, tutqynǵa túsip, ondaǵy azapty kótere almaǵan qazaq jigitteri ııa ózderin jaryp jibergen, ııa sol modjahedterdiń ózimen qarsylasyp, solardyń qolynan ólgen kórinedi. Buǵan óziniń Ádıi de tutqynǵa túsip, biraq odan bosap shyǵyp, álemniń bir shetinde aman-esen júrgen sııaqty kórinedi. «Qandaı boldy eken, et alyp ákesi sekildi tórtbaq jigitke aınaldy ma eken, álde naǵashylary sııaqty sıdań qalpynda ma eken. Bala-shaǵasyn ertip bir kúni kelip tursa... Áskerde iz-túzsiz ketip ne esin joǵaltyp alyp, arada birneshe jyldar ótkende qaıta tabylyp jatqandar az ba... Rasymen de elge kelip jatsa, týǵan úıiniń ornyn sıpap qalatyn boldy-aý...»
Bátıma endi ortadaǵy sámbi talǵa kóz toqtatty. Iilip bitken taldyń butaqtaryndaǵy japyraqtary jeldiń bolmashy lebimen ózinen ózi dirildep turǵandaı kórinedi. Maırasynyń da júregi osylaı lúpildep, sál nárseden áserlenip, sál nársege kóńili bosap júretin. Kisige jany ashyp turatyn meıirimdi balany aınalada bári jaqsy kórdi. Aldyndaǵy aǵasy Ádıdiń qaıǵysy oǵan da ońaı bolmady. Erte eseıdi, sońynan ergen Berikti janyndaı jaqsy kórip erkeletetin. Tipti bular ýaıymdaıdy dep óziniń syrqatyn da jasyrǵanyn keıin bildi ǵoı. Qulynym aı, dertiń janyńa batqan kezde de ózgeniń jaıyn oılaǵanyń netkeniń, tym bolmasa týǵan anańa ashylyp, osylaı edi dep aıtsań ǵoı, bálkim erterek qaratar edik, em qonar ma edi? Otyz jeti jas degeniń ómirdi naǵyz erkin súrip, jaırań qaǵyp júretin keziń edi, qaıteıin. Kórshi aýyldaǵy áıelderden keıin baryp estidi ǵoı, mas bolyp kelip, «maǵan seniń ne keregiń bar, odan da jyl saıyn balalaıtyn urǵashy mysyq baqpaımyn ba?» dep tepkileıtin kúıeýiniń qorlyǵyna da shydap júripti ǵoı, qulynym-aı...
***
Endi ózi Berikjan dep atap ketken, oń jaq shettegi jastaý terekke júzin burǵany sol edi, ǵımarattan ubap-shubap shyqqan kempir-shaldardyń birinen soń biri tizilip oryndyqqa qaraı bettegenin kórdi. Taıaǵymen jerdi tesip jibererdeı nyǵyzdap júrgen etjeńdi Maqpal toqtaı qalyp buǵan qarap ernin sylp etkizdi. Onyń basqalardyń isine baǵa berip, ernin shyǵaryp júretin ádeti. Ústi-basyn jóndep, ıissý jaǵynyp júretin kerbez Tımýr oryndyqqa burylmastan aǵash arasyna serýendep ketti. Aýyr denesin áreń ıgerip, entige demalatyn Tatıana Ivanovna kúndegishe áńgimeniń betasharyn jasap bastady.
-
Qan qysymym taǵy joǵary, oı-oı-oı, men osy kópke barmaıtyn shyǵarmyn. Matveı ata qusap uzaq jatpasam boldy, alsa qınamaı alsyn dedi, – týra Qudaıdyń ózimen kelisim-shartqa otyryp jatqandaı.
-
Qan qysymy bárinde de bar ǵoı, onyń emi de bar kórinedi, gazetten oqydym.
-
Oı, bos áńgime, qanshama emdi taýyp jasap kórdim, bireýi de kómektespedi.
-
E-e, sen óziń pensııa alǵan saıyn bazarǵa baryp kelseń táýir bolyp ketetin ediń ǵoı.
Bári kúldi. Osy kezde basyna aq qalpaq, ústine aq kóılek kıgen qartańdaý er adam shyǵyp bularǵa burylmaı qarsy bettegi oryndyqqa otyrdy.
-
Myna kisini bir jerden kórgen sııaqtymyn, – Tatıana Ivanovnanyń sózine eshkim eleńdespedi.
-
Bárimiz de kórdik, keshe keldi, Tımýrmen birge turatyn boldy. О́zi áskerı adam bolǵan ba, áıteýir, minezi dikeń-dikeń... Maqpal kempir qashanǵydaı jańa ǵana kelgen adamnyń minin kórip úlgeripti.
-
Áskerı adam deısiz, báse,báse, durys aıtasyz, bul kisini bilem. Bul otstavkadaǵy polkovnık qoı! Tatıana Ivanovna ornynan aýyr kóterilip, qorbańdaı júrip, qolyndaǵy áldebir qaǵazdarǵa úńile otyrǵan qartqa jaqyndady.
-
Robert Galımovıch!
Anaý basyn julyp aldy. Júzinde «Meni kim tanyp jatyr?» degen tańdanys bar.
-
Robert Galımovıch, bul men ǵoı Tatıana Ivanovna.
Qart qalpaǵyn jóndep ornynan turyp, denesi keń-mol pishilgen qartań áıeldiń ııa qolyn alyp, ne bolmasa qushaqtaı amandasýdyń da retin tappaı, osy turysy da ózine sóleket kórinip, aqyry qolyn usyndy.
-
Keshirińiz... aıyp etpeńiz... kishkene tanymaı qalyp jatyrmyn...
-
Siz bizdiń departamentke orynbasar bolyp kelgende bólimde jaı qyzmetker edim ǵoı. Jaraıdy, eshteńe etpes, sizder úlken qyzmette, biz kishkentaı adamdarmyz, sizderdiń bizdi tanı bermeıtinderińiz aıyp emes.
-
A-a, siz odan keıin komıtetke aýysyp ketken joqpysyz?
-
Mine, endi esińizge tústi, durys aıtasyz... sol kezde departamentterdi botqa jasap jatty ǵoı.
-
Tatıana Ivanovna, sizdi tanymaı qalǵanym... arada biraz jyldar ótti ǵoı.
-
Iıa, Robert Galımovıch, ol kezde jas kelinshek edik, onyń ornynda fıgýrasy ózgergen kelinshekti qaıdan tanıyn dep edińiz? Tatıana Mıhaılovna óziniń áziline ózi denesi dirildeı kúlgenimen sóziniń sońy muńaıa shyqqanyn ózi de sezdi.
-
О́zińiz bul jerde qaıdan júrsiz? dep suraǵany yńǵaısyz boldy.
-
Bul taǵdyr..., – dep qana qoıa saldy aq qalpaqty qart.
Taǵdyry da, minezi de bir-birine uqsamaıtyn bul adamdar kúnderdiń kúni bolǵanda osy jerge toqaılasamyz dep oılamaǵany anyq.
«Qarııalar kúnine» arnap konsert bolady eken, volonterlar kelip merekelik sharalar ótkizedi eken degenge óz aıaǵymen júretin úlkender kádimgideı eleńdesip qaldy. Túgi qyrqylyp, beti aǵal-jaǵal bolyp, ár jer-ár jerinen jipteri tarqatyla bastaǵan kónetoz kilemniń ornyna jańasy jaıylyp, holldaǵy úı ósimdikteriniń arasyna shyn gúl atyp turǵandaı kórinýi úshin jasandy gúlder qadalyp, jańa jaımalar men súlgiler taratylyp, daıyndyq bastalǵany kádimgideı toı bolatyndaı kóńil-kúı syılaıdy eken. Qarııalar merekeni jaqsy kóredi. Aýyldarynda bolsa toıdyń kórki bolyp, bata beretin, qudaıy tamaqtan qalmaı tórde otyratyn qarııalar ǵoı, qazynanyń aıadaı bólmesinde otyryp keıde bir-birimen kelispeı sháńkildesip qalatyn kezderi de bar. О́z ónerlerin kórsetetin saıysqa qatysam dep biri kestesin tigip, biri sýret salyp, biri qol kúreske daıyndalyp, kádimgi mektep jasyndaǵy balalar sekildi yntyǵyp júr. Qartaıǵan balalar dersiń. Betinde «osy jerdiń basshysy ózim» degen jazýy bar etjeńdi áıel kirip kele jatqanda da qarııalar balalar sekildi oryndarynan turyp, bir-birimen jaǵalasa, basshy áıelmen qaýqyldasyp amandasa bastady.
Aýylda jıyn-toıǵa kıip baratyn qamzolyn kıip, basyna aq sharqatyn tógildire baılaǵan Bátıma bul kúni de eshkimge qosylmaı, bárin syrttaı baqylap otyrdy. Eki qulaǵynyń birdeı tosańy bolǵandyqtan áńgimege aralasa bermeıtin Málıkeniń qasynda otyrdy da qoıdy. Bir sáttik qýanyshtyń ózi adamnyń kóńilin birlep, bir sátke bolsa da dertin, syrqatyn, muńyn da umyttyra alatyny qandaı jaqsy. Bul jerdegiler de osy bir joq jerden tabylǵan jańalyqty kópten kútip júrgendeı, kádimgideı serpilip qalǵany baıqalady. Osy bir ózgeler úshin eleýsiz bolsa da qarııalardyń jarym kóńilin aýlaǵan merekeni oılap tapqan adamnyń basynan aınalmaımysyń! Ánsheıinde aıaǵym bastyrmaıdy dep shaǵynatyn qarııalardyń ózi ortaǵa shyǵyp shoqyraqtaı, tapyraqtaı bılep, qulaqtan qaldyq deıtinder estigen tamashasyna máz bolyp, kózimniń aldy tuman, eshteńe kórmeımin dep júretinder konsert kórip, qoldaryn shapalaqtap jatqanda Bátıma óziniń kúıeýin oılap otyrdy. Aýylda bolsa quran oqytyp, Járdemǵalıdy, ana kósheden Bergendi, úıge jaqyn jerdegi Sálımany, Zıpa qudaǵıyn shaqyryp qudaıy tamaq berer edim aý dep kúrsindi. Kópten ózi oǵan hat ta jazbady...
***
Birte-birte on tórtinshi palataǵa jýyrda kelgen jańa kórshisi de basyn kóterip otyratyn boldy. «Anany jemeımin, mynany maǵan bolmaıdy, keshe meni jýyndyrǵan joq» dep kirpııazdanyp, qaltyldap otyryp-aq shashyn taraǵan bolyp, tyrnaqtaryn egep, beti men qolyna balalar kremin jaǵyp otyratyn ádetinen kúninde kútinip, bolyp-tolǵan qalalyq adam ekenin baıqady. Toqsannyń úsheýinde eken. Qudaı-oý, ońaı jas emes, Bátımanyń ózi jetpistiń tórteýine bıyl shyqsa da júregi qaǵyp, qan qysymy kóterilgende qulaǵy shýlap, aıaq-qoly dirildep jatyp qalady. Shekesi qysyp, qusyp baryp adam bolatyny bar. Tomaǵa-tuıyq kórshilerdiń kereýetteri tym jaqyn bolsa da ózderi emen-jarqyn sóılesip kete almady. Keıýana ózinen jasy kishi adamǵa da siz dep sóıleıtin sypaıy eken.
-
Meniń atym Sara, bul jerde menen úlkeni joq shyǵar, Sara táte deseńiz bolady, ózińizdiń balańyz bar ma edi? –dep surady budan birde.
-
Bar...
-
Aaa? Qulaǵym aýyrlaý.
-
Úsh balam bolǵan...
-
E-e, úsh balasy barlar osy jerde turyp jatqanda balasy ólip kelinine qarap qalǵan meniń ókpeleýim artyq eken ǵoı, – dedi keıýana sózin úzip-úzip.
-
Úsh balam bolǵan, bireýi Aýǵan soǵysynan oralmady, qyzym aýrýdan ketti, bireýi... tiri.
-
E-e, meıli, qalǵany aman bolsyn. О́z balańa ókpeleseń de amandyǵyn tileısiń, eshqandaı jamandyqqa qımaısyń.
-
Balam jaman emes, kelinim de...
-
A-aý? Estimeım...
-
Bul jerge ózim keldim deımin. Solarǵa salmaq bolmaıynshy dep.
-
Bul jerge kelgenińizge kóp boldy ma?
-
Jarty jyldaı bolyp qaldy-aý.
-
Balań bolyp turyp óziń keldi ne, basqa sebeppen keldiń be, aıyrmasy qansha? Toqsandaǵy kempirdiń sózi tabalaǵandaı, keýdesine týra baǵyttalyp, ókpesine qadalǵandaı boldy. «Sózi mirdiń oǵyndaı, shamasy óziń kelinmen syıyspaı kelip otyrǵan kesir kempirsiń aý» dep oılap úlgerdi.
-
Aı, qaraǵym-aı, – dedi ózimen-ózi sóıleskendeı kempir kúrsinip. – Áke-sheshe balaǵa salmaq bolýshy ma edi? Biz solardy salmaq bolady demeı-aq týyp, ósirip, jetkizdik. Erteń olardy da óz balalary salmaqsyń dep úıge syıǵyzbasa ádildik pe?
Bátıma úndemedi. Kúnde ózimen-ózi teris qarap jata beretin kórshisiniń búgin qaıralyp alǵandaı nyǵarlaı sóılep otyrǵanyna da tańǵalyp otyr.
-
Qarap otyrǵansha sóılesýge shaqyrǵanym ǵoı. Sóıleskińiz kelmese ózińiz bilersiz. On segiz jyldan beri kútýshimen otyryp, ózim de kisikıik bolyp ketýge qalǵan adammyn. Kútýshimen ne aıtasyń? Olar jumysyn atqaryp jatyrmyn dep oılaıdy. Ishterinen seni músirkeıdi taǵy. Keshirińiz, sizdiń mazańyzdy aldym aý deımin, bir jerińiz aýyryp tur ma? Túrińiz aýyryp turǵanǵa uqsaıdy, – dedi kempir aqyryn.
-
Eshteńe etpeıdi, basym aýyryp...
-
A-a?
-
Qazir qoıady deımin, – degen Bátıma qaltasyn qarmanyp dárisin izdep jatty. Sońǵy kezderi qıt etse qan qysymy kóteriletin bolǵan.
Búgindikke kúndegisinen kóp sóılegen kempir tynshyp, qaıtadan teris qarap jatty.
(Jalǵasy 1)
