Alǵashqy memlekettik sapardyń túıini

Nege О́zbekstan? Jalpy kez kelgen memlekettiń jańa basshysynyń al­ǵash­qy sheteldik saparyna kóp mán beriledi. Sebebi ol sol eldiń syrtqy saıasatyndaǵy basymdyq jaıly habar berýi múmkin. Prezıdent alǵashqy sheteldik saparmen Re­seı­ge bardy. Bul ózindik saqtalǵan dás­túr dese de bolady. Ol túsinikti de. Re­seı – Qazaqstannyń kórshisi ári strate­gııa­lyq áriptesi. Búginde bir odaqqa mú­she. Qasym-Jomart Toqaev osy jol­dy jal­ǵas­tyr­ǵandaı boldy. Alaıda, sapardyń mártebesi resmı edi, memlekettik emes. Aıyrmashylyq bar.

Memleket basshysynyń memlekettik sapardy Qytaı, Eýropa ne AQSh-tan emes, О́z­bekstannan bastaýynda ózindik bi­r­shama sebepter bar. Birinshiden, kór­shi eldiń basshysy arnaıy shaqyrdy. Eki­n­shiden, qos prezıdent te Qazaqstan men О́zbekstannyń ekinshi basshylary. El­derdiń damýynda tyń baǵyt bas­taý alýy múmkin. Úshinshiden, byltyr Qazaqstanda О́zbekstan jyly jarııa­lansa, bıyl endi ózbek elinde Qazaq­stan jyly 15 sáýir kúni bastaldy. Tór­tinshiden, dıplomatııa tiregi – saý­da. Qos eldiń alys-berisi ósip otyr. Máselen, 2018 jyly Qazaqstan men О́zbekstan arasyndaǵy taýar aınalymy 26 paıyzǵa ósip, 2,5 mlrd dollardy quraǵan. Bul ósim – jaqsy kórsetkish. Q.Toqaevtyń memlekettik sapary kezinde bul kórsetkishtiń 3 mlrd dollarǵa jetkeni aıtyldy. Besinshiden, О́zbekstan – Ortalyq Azııadaǵy eki iri eldiń biri. Halqy 32 mln-ǵa jýyq. Qazaq eline túbi bir týys túrki jurt. Bul kórshimen qandaı jaǵdaıda da beıbit qatynas qurý paryz. Altynshydan, eki respýblıkanyń arasyndaǵy jaǵdaılar qazir anaǵurlym jaqsardy. Burynǵy kózge kórinbes báseke, keden beketindegi uzyn-sonar kezek, shekaradaǵy oq atý, shekara syzyǵy júrmegen aýyldar degen másele azaıdy. Iаǵnı, Qasym-Jomart Toqaev osyndaı jaǵymdy faktorlardyń kezinde sapar shegip, olardy odan ári jalǵastyrǵysy kelgen bolar. Oǵan qosa, sheshilmegen máselelerdi talqylap, jańa kelisimderge qol qoıýdy da kózdegen bolar.

Jalpy, jańa basshynyń kórshi elge sapar shegýi Ortalyq Azııa úshin tań­syq emes. Máselen, Shavkat Mır­zıeıov shet elge óziniń alǵashqy saparyn Túr­ik­men­stan­nan bastady. Alaıda, onyń sebepteri múlde basqa edi.

Qos eldiń saýda aınalymy. Byltyr Qazaqstannyń syrtqy saýdasy 93,4 mlrd dol­larǵa jetti. Al О́zbekstan ózge elder­men 33,8 mlrd dollardyń saýdasyn jasa­dy. Qazaqstan saýda áriptesteriniń tizi­minde Qytaı men Reseıden keıin úshin­shi orynda. Osy sapar barysynda pre­zı­dentter aldymen shaǵyn quramda kez­desti, keıinnen keńeıtilgen quramda kelis­sóz júrgizdi. Jıynda taraptar 2020 jyl­­dyń sońyna deıin saýda aınaly­myn 5 mıllıard dollar deńgeıine jet­ki­zý­di kózdeıtini aıtyldy. Qos memleket ara­­syn­daǵy ekijaqty yntymaqtastyq jó­nin­­degi úkimetaralyq komıssııaǵa saýda qa­­ty­­nastaryn keńeıtý, ekonomıkalyq yn­­ty­­maqtastyqtyń jańa uzaqmerzimdi ny­san­daryn tabý jáne damytý tapsyryldy.

2 jylda saýda aınalymyn 2,5 mlrd dollardan 5 mıllıard dollarǵa jetkizý ońaı emes, biraq múmkin. Eger byltyr saýda aınalymy 26 paıyzǵa ósse, onda eki jylda 100 paıyzǵa eseleý kerek degen sóz. Jalpy, Qazaqstan men О́zbekstan ekonomıkalarynyń áleýe­tin, ortaq shekaranyń uzyndyǵyn, onda jaıǵasqan halyqtyń tyǵyzdyǵyn eskersek, 2,5 mlrd dollar maqtanatyn kórsetkish emes. Odan da kóbeıtýge bolar edi. Alaıda, О́zbekstan buǵan deıin óz naryǵyn qorǵaý maqsatynda eksport­tyq taýarlarǵa joǵary aksız paıyzda­ryn qoıyp keldi. Tek byltyrǵy kelissóz­den keıin aksız salyǵy salynatyn qazaqstandyq taýarlardyń túri azaıdy. Máselen, buryn  208 otandyq taýar túri О́zbekstanǵa eksporttalǵanda aksız salynsa, 2019 jyldyń 1 qańtarynan bastap olardyń sany 50-ge tústi. Aksız salyǵy salynbasa, taýardyń naryqtaǵy quny arzandaıdy. Sáıkesinshe bul ózgeris 2019 jyly eki el arasyndaǵy taýar aınalymy kóleminiń artýyna ákelýi múmkin.

Saýda – memleketterdiń arasyndaǵy asa mańyzdy faktordyń biri. Tipti tiregi dep qaıtalaýǵa bolady. Bıyl AQSh prezıdenti Donald Tramptyń álemniń birneshe eline tarıfter arqyly jarııalaǵan saýda soǵysy osy oıdy taǵy bir ret naqtylady.

Qazaqstan men О́zbekstan arasyndaǵy bıznes qatynastaryn ilgeriletýde arnaıy forýmdar jaqsy yqpal etedi eken. Mysaly, byltyr 22 mamyrda Shymkentte 600-den astam kásipkerler qatysqan qazaq-ózbek bıznes-forýmy ótti. Shara  B2B formatynda, ıaǵnı kásipkerler arasynda uıymdastyryldy. Nátıjesinde, 62 mln dollarǵa eksporttyq kelisimsharttar jasaldy. Al 15-16 qazanda Tashkentte qazaqstandyq 29 kompanııanyń qatysýymen saýda-ekonomıkalyq mıssııasy quryldy. Ol kezde 20,9 mln AQSh dollary somasyna eksporttyq kelisimge qol qoıyldy. Iаǵnı, burynǵy qoldan jasalǵan ákimshilik kedergilerdi azaıtsa, taýar aınalymy eselenetini anyq.

Qol qoıylǵan qujattar. Sapar barysynda Qasym-Jomart Toqaev pen Shavkat Mırzııoev birneshe kelisimge qol qoıdy. Bul eńbek mıgranttarynyń quqyǵy, zańsyz kóshi-qonmen kúres, áýe shabýylyna qarsy qorǵanys, áskerı ushaqtardy qabyldaý, «Ortalyq Azııa» halyqaralyq saýda-ekonomıkalyq yntymaqtastyq ortalyǵyn qurý jáne basqa salalarǵa qatysty.

О́zbekstanmen eńbek mıgrasııasyn retteý qajet ekeni burynnan belgili. Sebebi tek osy elden Qazaqstanǵa jyl saıyn 140 myńdaı jumys izdegen azamat keledi. Ortasha qala turǵyndaryna teń halyq dersiń. Olardyń tirkelýi, terrıtorııamyzda júrip-turýy, deportasııasy – barlyǵy arnaıy qujatpen rettelýi kerek edi. Endi ondaı úkimetaralyq kelisim bar. Jalpy, О́zbekstan áli kúnge mıgranttardyń jiberetin qarjysyna táýeldi el. Byltyr Reseıden 2,6 mln ózbek eńbek mıgranty otanyna 3,9 mlrd dollar aqsha jiberipti. Al Reseı sanksııalyq qysymdarǵa ushyraǵan soń Ortalyq Azııadan shyqqan birshama jumys izdegen jurt nazaryn Qazaqstanǵa burdy. Oǵan qosa, biz eńbek mıgrasııasynda úlken tranzıt eli sanalamyz.

Áýe shabýylyna qarsy qorǵanys, áskerı ushaqtardy qabyldaý salasyndaǵy kelisim – Qazaqstan men О́zbekstan úshin Ortalyq Azııadaǵy qaýipsizdik máselesi qanshalyqty mańyzdy ekenin kórsetedi. DAISh jendetteri Sırııa men Irakta jeńilgenimen, sarqynshaqtary Ortalyq Azııa jeri­ne jetýi ábden múmkin. Sol úshin óńir­diń qaýipsizdigin kórshiler birlese kú­zet­kende, jeńilirek ári tıimdirek bolar. 

Kelesi mańyzdy bastama – «Ortalyq Azııa» halyqaralyq saýda-ekonomıkalyq yntymaqtastyq ortalyǵyn qurý. Eki el arasyndaǵy saýda kólemin arttyrýǵa arnalyp otyrǵan joba. Bálkim Qytaımen shekara boıynda ornalasqan «Qorǵas» ortalyǵy sekildi fýnksııany atqaratyn bolar.