Úı úıimen, kúı kúıimen, biraq men endi jumys isteýim kerek qoı. Oıymda birtindep pisip-jetilip kele jatqan ishki jospar bar. Ol jospar «Sosıalıstik Qazaqstan» gazetine Mańǵystaý oblysyndaǵy menshikti tilshisi bolý. Sherhan aǵam meni buryn redaktor bolyp turǵan kezinde «Qazaq ádebıetine» de, sonan keıin «Sosıalıstik Qazaqstanǵa»da bólim meńgerýshiligine shaqyrǵany esimde. Biraq Sheraǵańa meni jumysqa alyńyz dep, ózimdi ózim usynǵanym qalaı bolar eken dep te qoıam. Biraq meni kim usyna qoıady dep te oılaımyn. Ishteı arpalysyp júrdim de, qoı bolmas, óstip júrgende basqa bireý ótip keter, ne bolǵanda da táýekel eteıin, bul qylyǵyma Sheraǵań renjip jatsa, ersi qylyǵym úshin keshirim surarmyn, dep túıdim de Sheraǵańa telefon soqtym. Hatshy qyz birden qosty. Amandyq-saýlyqtan keıin, «Sher-aǵa, siz meni «Qazaq ádebıetine» de, «Sosıalıstik Qazaqstanǵa» da shaqyryp edińiz, biraq úı jaǵdaıyn alǵa tartyp bara almap edim. Endi qate bolsa aıyp etpeńiz, ózimdi ózim «Sosıalıstik Qazaqstannyń» Mańǵystaý oblysyndaǵy menshikti tilshiligine usynyp otyrmyn» dedim. Tigisin jatqyzyp, óte bııazy, sypaıy-aq sóıleımin dep otyr em, sózim osyndaı doǵaldaý shyqty. Sheraǵań, biraq «ózińdi óziń usynǵanyńnyń eshqandaı oqasy joq. Araǵa adam salǵannan góri osy durys. Biraq óziń bilesiń, bul gazet partııalyq gazet. Qatardaǵy kúndelikti maqalalardy jazarsyń, biraq pleným, sessııa degender bolady. Olardy jazýdyń ábden qalyptasqan stıli bolady. Sol qıyn ǵoı» dedi. «Sher-aǵa, men oblystyq gazette bólim meńgerýshisi bolyp júrgende bas maqalalar jazǵam» dedim. «Á-á, onda sen kelip, buıryǵyńdy alyp ket» dedi. Tańǵalyp, otyrdym da qaldym. Sener-senbesimdi bilmeımin. О́ıtkeni bári dál osylaı qas pen kózdiń arasynda sheshile qalady dep oılaǵam joq. Eń bolmasa, kórermiz, aqyldasarmyz degen de, oblystyq partııa komıtetiniń pikirin bileıik te degen joq. Kelip buıryǵyńdy alyp ket dedi-aý. Qaıtadan suraýǵa yńǵaısyz. «Oıpyrmaı, eń bolmasa aryzyńdy jaz, ómirbaıanyńdy toltyr degen de joq» dep tańǵalam. Sonymen erteńine shuǵyl túrde ushaqqa bılet alyp, Almatyǵa ushyp kettim. Barsam, Sheraǵań issaparmen ketip qalypty. Endi ne isteımin dep ańtarylyp tur em, qabyldaý bólmesine Erjuman Smaıyl kirip kelsin. Meni kórip, «Oý, Temirhan keldiń be, Sheraǵań aıtyp ketken, ótken bir kúndi qoıyp ótinishińdi jaz da, myna qaǵazǵa ómirbaıanyńdy toltyr. Buıryǵyń mine, muny oblystyq partııa komıtetiniń bólim meńgerýshisi men hatshysyna kórsetersiń. Olar áldene dep jatsa bizge habarlas, oblys basshylarymen Sheraǵańnyń ózi sóılesedi» dedi. Erjumanda da kóp sóz joq. Sonymen men jarty saǵattyń ishinde «Sosıalıstik Qazaqstannyń» Mańǵystaýdaǵy menshikti tilshisi bolyp shyǵa keldim.
Bireýler qartaıǵanda jýrnalıst bolyp jatyrsyń ba dep kúlgendeı de boldy. Qaıteıin, jumyssyz qashanǵy júrem. Shyǵyp jatqan kitap ta, shyǵa qalsa oǵan tóleıtin qalamaqy da shamaly. Al men aqshaǵa, qashanǵydaı sumdyq zárýmin. Jaqynda taǵy qaryzdanyp qaldym. Aýylǵa barǵanda! Onyń ústine mynadaı dúrligip, ne bolary belgisiz astań-kesteń bop jatqan zamanda, úıde buǵyp otyra berý de uıat qoı. Meniń sol astań-kesteńi shyǵyp jatqan dúnıeniń ishinde júrýim kerek.Tilshilikke barǵan taǵy bir sebebim, kókiregimde tirlik haqynda, ómir jaıynda, ýaqyt týraly aıtatyn kóp nárse bar sııaqty. Olardyń keıbireýleri jaıshylyqta aıtylmaı qala beretindeı. Al tilshilik qyzmet solardy aıt dep mindetteıtindeı.
Sonymen meniń ómirbaıanymnyń taǵy bir jańa beti ashyldy. Aldymen oblys basshylaryna bardym. Tómenirek qyzmette otyrǵandary meni qup kórgendeı boldy da, bólim meńgerýshisinen bastap irirek laýazymdylary maǵan bul qaıdan shyǵa keldi degendeı sostııa-sostııa qarady. Árıne ózimdi olar jaqsy biledi. Bilgende de buryn oblystyq gazettiń qatardaǵy qyzmet deńgeıinde nemese bıliktegilermen eshqandaı qatysy joq, óz betimen júrgen Jazýshylar odaǵynyń oblystaǵy ókili, keńesshisi dep qana biledi. Al endi sondaı adamnyń aıaq astynan respýblıkadaǵy eń bedeldi gazet – atynan at úrketin «Sosıalıstik Qazaqstan» gazetiniń oblystaǵy menshikti tilshisi bola qalǵanyn qalaı túsinýge bolady?!. Oıbaı-aý, ol gazet basqasyn bylaı qoıǵanda Qazaqstan Kommýnıstik partııasy Ortalyq komıtetiniń organy ǵoı. Sonda qadirli de jaýapty organǵa qatardaǵy bireýdi alyp kelip, qonjıta salǵany qalaı? Meni olar dál osylaı qabyldady. Biraq men olardyń qabaǵynyń astymen qaraǵandaryna yǵa qoımadym. О́ıtkeni ózime ábden senimdi edim.
Kóp uzamaı «Sosıalıstik Qazaqstan» gazetiniń ishki betine meni ózderiniń Mańǵystaý oblysyndaǵy menshikti tilshi bolyp taǵaıyndalǵanymdy aıtyp, «Obal men saýap» degen kólemdi maqalamdy jarııalady. Ol maqalanyń mán-maǵynasyn Mańǵystaý baılyǵyn óreskel, óktem kúshpen ıgerilgeniniń zardaby týraly dálel-dáıekterimdi keltirip jazǵanmyn.
Estip jattym, ondaǵy oılarym baz bireýlerdiń qıtyǵyna tıse de, elge unaǵan sııaqty. Tipti tý-ý Almatydan ataǵy taýdaı akademık Zeınolla Qabdolov telefon soǵyp, «Al Temirhan, aınalaıyn «Sosıalıstik Qazaqstanǵa» menshikti tilshi bolǵanyń qutty bolsyn. Alǵashqy maqalańdy demalys úıinde jatqan biraz aǵalaryń, ishinde Ábish te bar, oqyp qatty qýanyp qaldyq. Naǵyz búgingi zamannyń tilshisi bolaıyn dep tur ekensiń. Biraq aqyndyqty da umytyp ketpe» dep alyp, taǵy da meniń kóńilimdi kóteretin qolpash sózder (ony basqa-basqa Zekeń qatyrady ǵoı) tópelep, tógip-tógip jiberdi. Men kádimgideı jelpinip qaldym.
Tilshi degen tek kólemdi, irgeli maqalalardy ǵana emes, kúndelikti ómirde ne bolyp jatqan úlkendi-kishili oqıǵalardy da, búgin bar da erteń joq shaǵyn habarlardy da tolassyz jiberip otyrý kerek. Aınalańdaǵy tirshilikpen bite qaınasyp ketpeseń, jumysyń áp-sátte kómeskilenip qalady. О́ıtkeni «Sosıalıstik Qazaqstandy» el de, bılik oryndary da, redaksııa bosa bolmasyn qadaǵalap otyr. Solaı bola tura, eń aldymen eldiń kókeıinde júrgen máseleni kótergen jón. Jurttyń tilegi men ótinishin qalt jibermeı qulaq túrip otyrǵan da artyqtyq etpeıdi. Bir kúni Almatydan Mańǵystaýdan saılanǵan Parlament depýtaty Qaırolla Erejepov telefon soqty. «Temirhan, dinsiz qoǵam kezindegi basshylardyń Beket ataǵa jasaǵan qysastyǵyn bilesiń ǵoı. Qazir zaman ózgerip keledi. Sol kisi týraly bir maqala jazsań qaıtedi. Múmkin jarııalanyp qalar», dedi. Men birden qup kórdim.
Qaırollanyń Beket ataǵa jasaǵan qysastyǵyn bilesiń ǵoı degeni tap ras. Bilgende qalaı? Ol kezde Beket ata mazary turǵan tutas Oǵlandy jeri Eralıev aýdanynyń aýmaǵyna kiretin. Budan biraz jyl buryn sol aýdandy Kazachenko degen basqaryp otyrdy da, Beket atanyń basyna túneıtinder, oǵan minájat etetinder tipti kóbeıip bara jatyr dep, onyń basyndaǵy jurtshylyq túneıtin úıdi býldozermen syryp tastamaq bolǵan ǵoı. Biraq býldozer qaıta-qaıta buzylyp, aqyrynda júrgizýshi áldeneden sekem ap, qashyp ketedi. Jartylaı qıraǵan úı qalady. Muny estigen búkil Mańǵystaý jurtshylyǵy qatty qapalanady. Meniń ol kezde oblystyq gazette isteıtin kezim. Jurttyń bári narazy boldy. Biraq qoldan keler shara joq. Sondaı bir kezde Almatydan bir top jazýshylar kele qaldy. Ishinde Farıza Ońǵarsynova bar. Solardyń kelý qurmetine oblystyq partııa komıtetiniń zalynda kezdesý boldy. Úlkender, laýazymdylar sóılep bolǵannan keıin sóz Farızaǵa berildi. Ol shaqtap qana sóıledi de, sózin, «al endi sizderdi Alla taǵala, sonan keıin Beket atanyń arýaǵy qoldasyn, áýmın» dep sózin aıaqtady. Otyrǵandar shetinen qyp-qyzyl kommýnıster. Zalda bir sátke óli tynyshtyq ornady da, kenetten bári bir mezette dýyldatyp shapalaq soqty...
Ol oqıǵany, árıne, Qaırolla da, men de bilem. Beket ata týraly ańyzdardy bir kisideı estigem.
Sonan keıin otyra qap «Jar bola gór, Beket ata» degen maqalany shuǵyl jazdym, redaksııaǵa salyp jiberdim. Shap-shaǵyn maqala. Lezde jarııalandy. Ol maqala, basqa jerdi qaıdam, Mańǵystaýda úlken rezonans týdyrdy.
«Jar bola gór, Beket ata» dep atalatyn ol maqala «Mańǵystaý jurtshylyǵy kóńiline medeý, janyna qaırat kútken tustarda Alladan keıin aldymen osy sózderdi aıtady. Allany aýyzǵa alyp, ata-baba arýaǵyna syıyný úshin dindar bolý tipti de mindetti emes. Ol, bile bilsek, besikten belimiz shyqpastan-aq qanymyzǵa qasıetti bir uǵym bop daryp, súıegimizge sińip ketken kóńilge medet, rýhqa tirek berer sózdik ǵuryp», dep bastalyp, áýlıeniń qasıetin kórsetetin ańyzben jalǵasady.
Mańǵystaý jurtshylyǵyna bul maqalanyń áseri edáýir boldy. Kezdesken jurt alǵysyn úıip-tógip jatty. Telefon qońyraýy tipti kóp boldy. Árıne jurttyń aǵyl-tegil alǵysyna men ózim de marqaıyp ósip qaldym. Jurttyń kóńilinen shyqqanǵa ne jetsin?!
Sol kezde gazet betine shyqqan «Radıasııa» degen maqalam úkimet deńgeıine deıin áńgime boldy. Mańǵystaý jeri de radıasııa zardabyn tartyp otyrǵan jer ǵoı. Soǵan baılanysty bolsa kerek, osy taqyrypty qaýzaıtyn Aqtaýda shekteýli adamdar ǵana qatysqan ǵylymı konferensııa ótti. Men respýblıkalyq gazettiń tilshisi bolǵan soń ba, áıteýir ishke kirgizdi. Úsh-tórt adam ǵana baıandama jasady. Bir baıandama maǵan qatty áser etti. Faktileri naqty. Dálel-dáıekteri de shymyr, birden ondyqqa tıedi. Konferensııa aıaqtalǵan boıda álgi azamatqa baryp, ózimdi tanystyryp, kýáligimdi kórsetip baıandamasynyń kóshirmesin suradym. «О́zińiz baıqap otyrǵan shyǵarsyz, bul konferensııa jartylaı qupııa konferensııa. Jalpy siz bul jerge qalaı kirip júrsiz. Tilshiler kirmeý kerek edi ǵoı. Bizge úkimetten baıandamalaryńdy jarııa etýge bolmaıdy dep nusqaý berilgen. Men sizge qalaı berem» dedi. «Sizdiń sózińiz maǵan qatty unady. О́zińiz bilesiz, qazir zaman ózgerip jatyr, biraq úkimettiń ózgerýi qıyn. О́ıtkeni onda ótken zamannyń adamdary otyr. Al sizdiń aıtqan pikirler men faktilerdi jurt bilýi kerek qoı. Bul zaman – jarııalylyq zamany emes pe?» dep jatyrmyn. Ol jigit shamaly oılanyp turdy da, «má, alyńyz. Biraq jurtqa meniń qolymnan aldym dep aıtpańyz» dep baıandamasyn qolyma ustatty. Onyń tez kóne qoıǵanyna ne ıtermeledi, bilmedim. Árıne ol meniń sózime ılana qoıdy dep oılamaımyn. Bálkim, bul áreket «el aldyndaǵy boryshym» degen óziniń ishki ılanymy bolsa kerek.
Ol maqalamda Semeı polıgonynan basqa Qazaqstan aýmaǵynda 20 jarylys bolypty. Ol jarylystardyń bárin ózderiniń kodtyq ataýlarymen tizip turyp kórsetkem. Bul maqalamdy jazyp bolǵan boıda, tike Sheraǵańnyń ózimen habarlasyp, álgi jigittiń aty-jónin aıtýǵa bolmaıtynyn aıttym. Sheraǵań maqalańdy jiber, aldymen kóreıik dedi. Maqala qoldaryna tıgen boıda jarq etip shyǵa keldi. Úkimet tarapynan qupııa málimetterdi nege jarııalaısyńdar, ony qaıdan aldyńdar dep redaksııany biraz qyspaqqa alǵan kórinedi. Biraq ondaı dóńaıbatty kóp kórgen Sheraǵań qyńbapty.
Ol jarylystardyń elge, jerge keltirgen zardaptary da naqty aıtylǵan bolatyn. Sheraǵamnyń ózi qalqan bop turǵannan keıin maǵan eshkim eshteńe degen joq.
Sondaı-aq men «Úsh júz alpys eki áýlıeli Mańǵystaý», «Sanadaǵy ulttyq rýh», «Ústirttegi úreı», «Shyńyraýlar», «At qaıǵysyn kim ashar», taǵy basqa da maqalalarymmen jurtshylyqqa keńinen tanymal boldym.
Men ylǵı aıtyp júrem, meni asyraǵan óleń emes, meni asyraǵan jýrnalıstıka dep. Jýrnalıstik jumys meni tek materıaldyq jaǵynan ǵana asyrap qoıǵan joq, rýhanı da baıytty. Odan meniń alǵanym kóp.
Bir sózben aıtqanda «Egemen Qazaqstan» men úshin úlken mektep boldy. Búgingi tańda mereıtoıyn atap ótip jatqan «Egemen Qazaqstanǵa» aıtar alǵysym sheksiz. Jasaı ber, «Egemen!».
Temirhan MEDETBEK,
aqyn, Memlekettik syılyqtyń laýreaty
