Adam quqyǵynyń bas qujaty

Juma, 24 tamyz 2012 7:55

Ata Zańymyz – Konstıtýsııada adam quqyqtary men bos­tan­dyqtary, konstıtýsııalyq mindetteri egjeı-tegjeıli qaras­ty­ry­lyp, erekshe kórsetilgen. Onda el kóleminde qoldanylatyn qu­qyq normalary Adam quqyqtary jónindegi halyqaralyq úlgi-qalypqa negizdelgen.
Konstıtýsııa memleketti uı­ym­dastyrý men memlekettik bı­lik­tiń qyzmettik júıesiniń, quzy­re­tiniń demokratııalyq qaǵıda­syn bekitti. Halyq Prezıdentti, Parlament Májilisiniń depýtat­ta­ryn,

Juma, 24 tamyz 2012 7:55

Ata Zańymyz – Konstıtýsııada adam quqyqtary men bos­tan­dyqtary, konstıtýsııalyq mindetteri egjeı-tegjeıli qaras­ty­ry­lyp, erekshe kórsetilgen. Onda el kóleminde qoldanylatyn qu­qyq normalary Adam quqyqtary jónindegi halyqaralyq úlgi-qalypqa negizdelgen.
Konstıtýsııa memleketti uı­ym­dastyrý men memlekettik bı­lik­tiń qyzmettik júıesiniń, quzy­re­tiniń demokratııalyq qaǵıda­syn bekitti. Halyq Prezıdentti, Parlament Májilisiniń depýtat­ta­ryn, jergilikti organdar ókil­derin tikeleı saılaıdy. Halyq memlekettik ómirdiń asa mańyzdy máselelerin sheshýge  referendým arqyly qatysady. Qazaqstanda árbir adam óz quqyǵyna saı  memlekettik organdardyń isterin bas­qarýǵa, qatysýǵa, qoǵamdyq birlestikter qurýǵa quqyly. Ár­túr­li áleýmettik, ulttyq konfes­sııa­lyq, kásibı jáne basqa toptarǵa jatatyn azamattar demokratııa­lyq qaǵıdany basshylyqqa ala otyryp, ózderiniń múddelerin bil­dirip, qorǵaı alady. Bul oraıda Konstıtýsııa demokratııalyq quqyqtar men bostandyqtardy naqty iske asyrý úshin zańdy kepildikterdi qamtamasyz etedi.

Konstıtýsııada memlekettiń zaıyrly ekendigi kórsetilip, onyń sıpatyna da mán berilgen. Elimizde dinı birlestikter memleketten bólingen, barlyq dinder men dinı birlestikter zań aldyn­da teń, dinı birlestikter memlekettik fýnksııalardy oryndamaı­dy jáne dinı birlestikterdiń qyzmeti zańǵa qaıshy kelmese, memleket oǵan aralaspaıdy jáne dinı birlestikterdi qarjylan­dyr­­maıdy, bilim men tárbıe be­rý­diń memlekettik júıesi dinı bir­lestikterden bólingen jáne zaıyrly sıpatqa ıe. Qazaqstanda dinı uıymdarmen baılanys júr­gizetin arnaýly memlekettik organdar qurylǵan. Mundaı organdar dinge qatysty zańdardyń múl­tiksiz júzege asyrylýyn qam­tamasyz etedi.
Osy oraıda bizdiń elimiz Kons­tıtýsııaǵa sáıkes quqyqtyq memleket ornatýda. Quqyqtyq mem­leket degenimiz adamnyń jáne azamattyń konstıtýsııalyq quqyqtary men bostandyqtaryn tolyq qamtamasyz etetin, son­daı-aq quqyq normasy arqyly mem­le­kettiń quqyqqa qaıshy is-áre­ketterge jol bermeýin qada­ǵa­laı­tyn saıası bılik bolyp ta­bylady.
Osy kórsetilgen anyqtamaǵa sáıkes quqyqtyq memleketti sı­pat­taıtyn eki túrli basty qaǵı­dany bólip qaraýǵa bolady.  Birinshiden, quqyqtyq memlekettiń áleýmettik jaǵy – adamnyń jáne azamattyń tabıǵı quqyqtary men bostandyqtaryn barynsha, tolyq qamtamasyz etý. Ekinshiden, qu­qyq­tyq memlekettiń zańdylyq qubylysy – quqyq normalary arqyly saıası rejimniń qyzmetin jurtshylyq múddesimen tikeleı baılanystyrý, memlekettik qu­ry­lymdardyń quzyretin quqyq­tyq tejeý. Osy kórsetilgen qa­ǵıdanyń alǵashqysy bizdiń eli­mizdiń Ata Zańnyń 1-babynda tikeleı kórsetilgen, onda adam quqyqtary men bostandyqtary eń qymbat qazyna dep jazylǵan.
Quqyqtyq memlekettiń eń basty baǵyty – árbir azamattyń jeke tulǵa retinde jan-jaqty je­tilýine, damýyna barynsha jaǵ­daı jasaý. О́ıtkeni, quqyqtyq memlekettiń belgileri qoǵamda, ómir­diń barlyq salasynda zań­nyń ústemdiginiń kórinis alýy; memlekettik bıliktiń – zań shy­ǵarý, atqarý jáne sot bıligi bo­lyp tarmaqtarǵa bólinýi; bular­dyń árqaısysynyń óz fýnk­sııa­laryn ádiletti iske asyrýy jáne quqyqtyq negizde qyzmet atqa­rýy; azamattardyń quqyqtary men bostandyqtarynyń naqty­ly­ǵy; olardyń quqyqtyq jáne áleý­mettik qorǵalýy; ártúrli bir­lestikterdiń, partııalardyń, uı­ym­dardyń Konstıtýsııa sheń­be­rinde qurylýy jáne qyzmet etýi; memlekettegi zańdylyq pen qu­qyq tártibiniń turaqtylyǵy; qo­ǵamdyq sanadan quqyqtyq nıgılızmdi alastaý; saıası-quqyqtyq saýattylyqty barynsha jetildirý; memlekettik jáne partııalyq qyzmet fýnksııalarynyń ara-jigin ashý; memleketti basqarýdyń tıimdi júıesin jetildirý; kez kelgen zańsyzdyqtarǵa tejeý ja­saıtyn tásilderdi júzege asyrý; quqyqtyq plıýralızmniń saltanat qurýyn qalyptastyrý bolyp tabylady.
Quqyqtyq memleketti qurý azamattyq qoǵamnyń ornyǵýyna jáne damýyna tikeleı áser etedi. Al azamattyq qoǵam degenimiz – adamgershilik, dinı, ulttyq, áleý­mettik-ekonomıkalyq, otbasylyq qatynastar ınstıtýttarynyń jeke tulǵalar men memleket múdde­le­rin qanaǵattandyrýǵa birlesip jumyla qyzmet isteýi.
Qurylymyna baılanysty aza­mattyq qoǵam belgilerine: adam­nyń, azamattyń quqyqtary men bostandyqtarynyń ústem bolýy men saltanat qurýy; ár topqa jatatyn adamdar arasyndaǵy ká­sipkerlik básekelestikti damytý; qoǵamdyq-quqyqtyq pikirdi erkin túrde jarııalaý; adam quqyq­tary­nyń saqtalýy týraly málimet­ter­di jarııalaýdy qamtamasyz etý; eko­nomıkanyń kóp satyly damýyn jolǵa qoıý; adamnyń laıyqty ómir súrýin qamtamasyz etetin ekono­mı­kalyq-áleýmettik saıasatty or­nyqtyrý máseleleri jatady.
Bizdiń elimizdiń Konstıtýsııa­syn­da Qazaqstanda áleýmettik memleket ornyqtyrýdyń negizi de kórsetilgen. Osyǵan baıla­nys­ty Konstıtýsııada menshikti qorǵaý, halyqty áleýmettik qam­syz­dandyrý, jumyspen qamtý, óndiris salasynda áleýmettik ádi­lettilik ornatý, halyqtyń ál-aýqa­tyn jaqsartýǵa basymdyq berý zańdy turǵyda belgilengen.
Bul máseleler jóninde Prezıdent N.Á.Nazarbaevtyń «Qa­zaq­stan­nyń áleýmettik jańǵyr­ty­lýy: Jalpyǵa Ortaq Eńbek Qoǵamyna qaraı 20 qadam» atty qundy maqalasynda erekshe mán berilgen. Osy alǵa maqsat etip qoıylǵan 20 qadamnyń barlyǵy derlik elimizde áleýmettik memleketti odan ári jetildirýge, damy­týǵa arnalǵan, oǵan qol jetkizý­diń tıimdi joldary naqtylanyp kórsetilgen.
Konstıtýsııada quqyqtyq mem­leket qurýǵa, azamattyq, zaıyr­ly, áleýmettik, demokratııalyq qoǵam qalyptastyrýǵa naqty qu­qyqtyq negizder jasalǵan. Olar­dyń ishindegi basty qundylyq adam quqyqtary men bostan­dyq­tary mártebesiniń zańdylyq kórinis tabýy.
Qazaqstan Respýblıkasy egemendik alǵannan keıingi jyldary azamattyq jáne saıası quqyqtar ekonomıkalyq, áleýmettik jáne mádenı quqyqtar, BUU-nyń genosıd qylmysynyń aldyn alý jáne ol úshin jaza qoldaný, ke­pilge alýǵa kúres týraly, azap­taýlarǵa jatpaıtyn jáne ar-namysty qorlaıtyn is-áreketter men jazalaý túrlerine qarsy jáne taǵy basqa adam quqyqtary men bostandyqtary jónindegi kon­vensııalardy ratıfıkasııa­la­dy. Qazirgi ýaqytta Qazaqstan­nyń ókili BUU-nyń Adam qu­qyqtary jónindegi keńesiniń múshesi bolyp otyr.
1995 jyly 30 tamyzda res­pýb­lıkalyq referendýmda qa­byl­danǵan Qazaqstan Respýb­lı­kasynyń Konstıtýsııasy búkil álem moıyndaǵan halyqaralyq aktilerdiń erejelerin eń basty qundylyqtar retinde tanıdy. Kons­tıtýsııada memlekettik bı­liktiń birden-bir bastaýy halyq ekendigi kórsetilip, adamnyń jáne azamattardyń konstı­týsııa­lyq quqyqtary men bostan­dyq­taryn, mindetterin aıqyndaıtyn quqyqtyq mártebesine erekshe mán berildi.
Bul baǵytta Qazaqstan Res­pýblıkasynyń Konstıtýsııasy – árkimniń ómir súrýge quqyǵyn (15-bap) erekshe atap kórsetti. Eshkim­niń óz betinshe adam ómirin qııýǵa haqysy joq. О́lim jazasy adam­dardyń qaza bolýymen baı­la­nys­ty terrorlyq qylmys ja­saǵany úshin, sondaı-aq soǵys ýaqytynda erekshe aýyr qylmys jasaǵany úshin eń aýyr jaza retinde zańmen belgilenedi, ondaı jazaǵa kesilgen adam keshirim jasaý týraly ótinish berýge de haqyly.
Árkimniń óziniń jeke basy­nyń bostandyǵyna quqyǵy bar (16-bap). Iаǵnı, zańda belgilengen negizde jáne tek qana sottyń sanksııasymen tutqyndaýǵa jáne qamaýda ustaýǵa bolady.
Adamnyń qadir-qasıetine qol suǵylmaıdy (27-bap). Ata Zańda belgilengendeı, eshkimdi azap­taý­ǵa, oǵan zorlyq-zombylyq jasaý­ǵa, basqadaı qatygezdik nemese adamnyń qadir-qasıetin qorlaı­tyn­daı  jábir kórsetýge ne ja­zalaýǵa bolmaıdy. Mundaı is-áreketter jasaǵandarǵa zań boı­ynsha jaýaptylyq belgilengen.
Árkimniń jeke ómirine qol suǵylmaýyna óziniń jáne otbasy­nyń qupııasy bolýyna, ar-namy­sy men abyroıly atynyń qor­ǵa­lýyna quqyǵy bar (18-bap). Zań­ǵa sáıkes árkim óziniń jeke sa­lym­dary men jınaǵan qarajat­tary­nyń, jazysqan hattarynyń, telefon arqyly sóılesken sóz­deriniń poshta, telegraf arqyly jáne basqa joldarmen alysqan habarlarynyń qupııalylyǵy saq­talýyna quqyly. Mundaı quqyq­ty shekteýge zańda tikeleı belgilengen retter men tártip boı­ynsha ǵana jol beriledi.
Turǵyn úıge qol suǵylmaıdy (25-bap). Sottyń sheshiminsiz turǵyn úıden aıyrýǵa  jol berilmeıdi. Turǵyn úıge basyp kirýge, ony tekserýge jáne tintýge zańmen belgilengen retter men tártip boıynsha ǵana jol beriledi.
Árkimniń óz quqyqtary men bostandyqtarynyń sot arqyly qorǵalýyna quqyǵy bar (13-bap). Ata Zańda azamattardyń saıası quqyqtary men bostandyqtaryna erekshe mán berilgen. Konstıtý­sııaǵa sáıkes mundaı quqyqtar men bostandyqtarǵa mynalar ja­tady.  Sóz ben shyǵarmashylyq er­kindigi. Senzýraǵa tyıym sa­lynǵan. Árkimniń zań júzinde tyıym salynbaǵan kez kelgen tásildermen erkin aqparat alýǵa jáne taratýǵa quqyǵy bar. Qa­zaqstan Respýblıkasy azamat­ta­ry­nyń  birlesý bostandyǵyna qu­qyǵy bar. Qazaqstan Respýblı­ka­synyń azamattary beıbit ári qarýsyz jınalýǵa, mıtıngiler, de­monstrasııalar, sherýler ót­ki­zýge jáne tosqaýyldarǵa turýǵa haqyly. Bul quqyqty paıdalaný memlekettik qaýipsizdik, qoǵam­dyq tártip, densaýlyq saqtaý, basqa adamdardyń quqyqtary men bostandyqtaryn qorǵaý múd­deleri úshin zańmen shektelýi múmkin. Qazaqstan Respýblıkasy azamattarynyń tikeleı jáne óz ókilderi arqyly memleket isterin basqarýǵa qatysýǵa, memlekettik organdar men jergilikti ózin-ózi basqarý organdaryna tikeleı ózi júginýge, sondaı-aq jeke jáne ujymdyq ótinishter joldaýǵa qu­qyǵy bar. Azamattardyń ekono­mı­kalyq, áleýmettik jáne má­denı quqyqtary týraly da eli­mizdiń Ata Zańynda  naqty kór­se­tilgen. Olar zańdy túrde alǵan qandaı da bolsyn múlkin jeke menshiginde ustaı alady. Menshik, onyń ishinde muragerlik quqy­ǵyna zańmen kepildik beredi. Árkim kásipkerlik qyzmet erkindigine, óz múlkin kez kelgen zańdy kásipkerlik qyzmet úshin erkin paıdalanýǵa quqyly. Árkim eńbek etý bostandyǵyn, qyzmet pen kásip túrin erkin tańdaýyna quqyqty. Árkimniń qaýipsizdik pen tazalyq talaptaryna saı eń­bek etý jaǵdaıynda, eńbegi úshin nendeı bir kemsitýsiz syıaqy alýyna, sondaı-aq jumyssyz­dyq­tan áleýmettik qorǵalýǵa quqyǵy bar.
Azamattardyń memlekettik oqý oryndarynda tegin orta bilim alýyna kepildik beriledi. Azamat memlekettik joǵary oqý ornynda konkýrstyq negizde tegin joǵary bilim alýǵa quqyqty. Neke men otbasy, ana men áke jáne bala memleket qorǵaýynda bolady.
Qazaqstan Respýblıkasy aza­ma­ty­nyń jasy kelgen, naýqas­tan­ǵan, múgedek bolǵan, asyraý­shy­synan aıyrylǵan jaǵdaıda jáne ózge de zańdy negizderde eń tómengi jalaqy men zeınet­aqy­nyń mólshe­rinde áleýmettik qamsyzdandy­rylýyna kepildik beriledi.
Respýblıka azamattary Ata Zańda kórsetilgen quqyqtar men bostandyqtardy paıdalana oty­ryp, konstıtýsııalyq mindetterin de múltiksiz atqarýǵa mindetti. Olar el Konstıtýsııasyn jáne zańdaryn saqtaýǵa, basqa adam­dardyń quqyqtaryn, bostan­dyq­taryn, abyroıy men qadir-qa­sıetin qurmetteýge jáne  respýb­lıkanyń memlekettik rámizderin qurmetteýge mindetti.
Konstıtýsııaǵa sáıkes, Qazaq­stan Respýblıkasynyń azamat­ty­ǵy zańǵa sáıkes alynady jáne toqtatylady, ol qandaı negizde alynǵanyna qaramastan, biryń­ǵaı jáne teń bolyp tabylady. Respýblıkanyń azamatyn eshqan­daı jaǵdaıda azamattyǵynan, ózi­niń azamattyǵyn ózgertý quqy­ǵy­nan aıyrýǵa, sondaı-aq ony Qa­zaqstannan tys jerlerge alasta­tý­ǵa bolmaıdy. Respýblıka azamatynyń basqa memlekettiń azamattyǵynda bolýy sanal­maı­dy. Iаǵnı, bizdiń elde qos aza­mat­tyq alý Konstıtýsııaǵa qaıshy.
Konstıtýsııanyń 11-babyna sáıkes, respýblıkanyń halyqara­lyq sharttaryna ózgeshe belgilenbese, Qazaqstan Respýblıkasy­nyń azamatyn shet memleketke be­rýge bolmaıdy. Memleket el aýmaǵynan tys jerlerde júrgen azamattaryn da qorǵaýǵa jáne olarǵa qamqor­lyq jasaýǵa kepildik beredi.
Konstıtýsııada kórsetilgen adam, azamat quqyqtary men bos­tandyqtarynyń buljytpaı jú­zege asyrylýynyń nyshany ári kepili Qazaqstan Respýblıkasy­nyń Prezıdenti bolyp ta­bylady.

Aryqbaı AǴYBAEV,
zań ǵylymdarynyń doktory, Ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ-diń professory.