Sot júıesiniń bedeli sýdıalardyń ádil tóreligimen qalyptasady
Sársenbi, 29 tamyz 2012 7:45
Qoǵam bir orynda turmaıdy, ol árdaıym ósý ústinde. Sot júıesi de qoǵam men zaman talabyna saı árkez ózgerip, damyp keledi. Osyǵan oraı sońǵy jyldary sot salasy kóptegen reformalardy júzege asyrdy. Sol reformalar sot tóreliginde oryn alatyn qaıshylyqtardy joıyp, júıeni odan ári jetildirýge baǵyttaldy. Bizben áńgimesinde Ońtústik Qazaqstan oblystyq sotynyń tóraǵasy Nurserik Sháripov sot júıesindegi reformalar jáne ózi basqaryp otyrǵan oblystyq sotta atqarylyp jatqan jumystar jóninde aıtyp berdi.
Sársenbi, 29 tamyz 2012 7:45
Qoǵam bir orynda turmaıdy, ol árdaıym ósý ústinde. Sot júıesi de qoǵam men zaman talabyna saı árkez ózgerip, damyp keledi. Osyǵan oraı sońǵy jyldary sot salasy kóptegen reformalardy júzege asyrdy. Sol reformalar sot tóreliginde oryn alatyn qaıshylyqtardy joıyp, júıeni odan ári jetildirýge baǵyttaldy. Bizben áńgimesinde Ońtústik Qazaqstan oblystyq sotynyń tóraǵasy Nurserik Sháripov sot júıesindegi reformalar jáne ózi basqaryp otyrǵan oblystyq sotta atqarylyp jatqan jumystar jóninde aıtyp berdi.
– Osydan 17 jyl buryn búkilhalyqtyq referendýmda qabyldanǵan Qazaqstan Respýblıkasynyń Konstıtýsııasy elimizdiń memlekettik qurylymyn naqtylaǵan eń joǵary deńgeıdegi Ata Zańymyz bolyp tabylady. Onyń negizgi maqsaty – qoǵamdaǵy árbir adamnyń qundylyǵyn qorǵaý. Konstıtýsııanyń qabyldanýy qoǵamdy ári qaraı demokratııalandyrýdyń shynaıy qajettiligi, táýelsiz Qazaqstannyń konstıtýsııalyq damýynyń jańa kezeńiniń bastaýy boldy. Osy ýaqyt aralyǵynda Elbasynyń tikeleı qoldaýymen júrgizilgen sot reformasy óliara kezeńderdi basynan ótkerdi. Konstıtýsııamyz boıynsha elimiz – prezıdenttik basqarý nysanyndaǵy birtutas memleket bolyp jarııalandy. Zań shyǵarýshy, atqarýshy jáne sot bıligi tarmaqtary óz quzyretterin oryndaý kezinde tyǵyz baılanysta bolady. Biraq, bul qarym-qatynas zań negizinde júzege asady. Konstıtýsııanyń 76-babynda: «Sot bıligi Qazaqstan Respýblıkasynyń atynan júzege asyrylady jáne onyń maqsat-mindeti azamattar men uıymdardyń quqyqtaryn, bostandyqtary men zańdy múddelerin qorǵaýdy, Respýblıkanyń Konstıtýsııasynyń, zańdarynyń, ózge de normatıvtik quqyqtyq aktileriniń, halyqaralyq sharttarynyń oryndalýyn qamtamasyz etýdi maqsat etip qoıady» – delingen. Degenmen, tıisti sot qorǵaýynsyz bul quqyq pen bostandyqtar, olar qandaı minsiz bolsa da, qandaı halyqaralyq standarttarǵa saı bolǵanymen, tek ádemi sóz bolyp qalady. Mine, sot bıliginiń mańyzdylyǵy da osynda!
Ata Zańymyzdyń negizinde «Qazaqstan Respýblıkasynyń sot júıesi men sýdıalarynyń mártebesi týraly», «Qazaqstan Respýblıkasynyń Joǵary Sot Keńesi týraly» Qazaqstan Respýblıkasynyń Konstıtýsııalyq zańdary jáne «Alqabıler týraly», «Medıasııa týraly», taǵy basqa da zańdar qabyldanǵan.
Sondaı-aq, aǵymdaǵy jyldyń 1 shildesinde «Sot tóreligine senimdilik deńgeıine joǵarylatý jáne qoljetimdilikti qamtamasyz etý, isterdi apellıasııalyq, kassasııalyq jáne qadaǵalaý tártibinde qaraý máselelerin jetildirý boıynsha Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine tolyqtyrýlar men ózgertýler engizý týraly» Zań kúshine endi. Tolyqtyrýlarǵa sáıkes jergilikti sottardyń róli edáýir kúsheıtildi. Iske qosylǵan jańashyldyqtar aıasynda oblystyq jáne oǵan teńestirilgen sottarda qylmystyq ister boıynsha apellıasııalyq sot alqalary, azamattyq jáne ákimshilik ister boıynsha apellıasııalyq sot alqalary quryldy. Apellıasııalyq satyǵa qaralýǵa túsken ister birinshi satyly sotqa qaıtarylmaı, is boıynsha túpkilikti sheshim qabyldanatyn bolady. Sot aktilerine shaǵym berý tártibi naqty rettelip, sot aktileriniń zańdy kúshine ený merzimderi qysqartyldy. Engizilgen ózgertýlerge sáıkes budan bylaı apellıasııalyq sot satysyndaǵy sot aktileri jarııalanǵan sátten bastap kúshine enedi. Apellıasııalyq satynyń qaýlylary kúshine engennen keıin alty aı ishinde kassasııalyq aryz nemese shaǵym berýge bolady. Joǵarǵy Sotqa júginbes buryn kassasııalyq satyǵa aryzdaný mindetti shart bolyp tabylady. Zańdy kúshine engen, biraq kassasııalyq tártipte qaralmaǵan jergilikti sottardyń aktileri, qadaǵalaý tártibimen tekserilýge jatpaıdy. Bunyń barlyǵy sot isin ońtaılandyrýǵa, sot tóreligine qoljetimdilikti qamtamasyz etýge, adam jáne azamattyń quqyn, bostandyǵyn jáne zańdy múddelerin sotpen qorǵaýdyń tıimdiligin arttyrýǵa baǵyttalǵan.
Sottardyń Ata Zańymyz boıynsha adamnyń jáne azamattyń quqyqtary men bostandyqtaryna nuqsan keltiretin zańdar men ózge de normatıvtik quqyqtyq aktilerdi qoldanýǵa haqy joq. Eger sot qoldanýǵa tıisti zań nemese ózge de normatıvtik quqyqtyq akt Konstıtýsııamen baıandy etilgen adamnyń jáne azamattyń quqyqtary men bostandyqtaryna nuqsan keltiredi dep tapsa, ol is boıynsha is júrgizýdi toqtata turýǵa jáne osy aktini konstıtýsııalyq emes dep taný týraly usynyspen Qazaqstan Respýblıkasynyń Konstıtýsııalyq Keńesine júginýge mindetti.
Táýelsiz, kúshti jáne ádil sot bıligi – quqyqtyq memlekettiń demokratııalyq damýy men zııalylyq dárejesiniń kórsetkishi. Sot ádildigin júzege asyrý úshin biz áli de qyrýar jumystar atqarýymyz kerek jáne sol eńbektiń nátıjesinde, tutastaı alǵanda, sot júıesiniń bedelin kóterýimiz qajet. Árıne, sot júıesiniń bedeli, eń áýeli, sýdıalardyń ádil tóreligimen jasalýy tıis. Elbasymyzdyń ózi Ata Zańymyzdyń áleýeti áli de bolsa tolyǵymen júzege aspaı kele jatqandyǵyn aıtqan bolatyn.
– Sot bıligine qatysty bolǵan eleýli ózgeristerdiń biri – ótken jyly qabyldanǵan «Medıasııa týraly» zańnyń qabyldanýy. Osy zań týraly aıtyp ótseńiz.
– Iá, memlekettik bıliktiń úsh tarmaǵynyń biri – sot bıligine qatysty bolǵan ózgeristerdiń biri, ol 2011 jylǵy 5 tamyzda zańdy kúshine engen «Medıasııa týraly» Zańnyń qabyldanýy.
«Medıasııa» sózi – latyn tilinen aýdarǵanda deldal, eki tarapty mámilege keltirýshi úshinshi tulǵa degen maǵynany bildiredi. Medıasııa taraptardyń erikti kelisim boıynsha júzege asyrylatyn, olardyń ózara qolaıly sheshimge qol jetkizýi maqsatynda medıatorlardyń járdemdesýimen taraptar arasyndaǵy daýdy retteý rásimi. Medıasııany, qarapaıym tilmen aıtqanda, bitimgershilik dep túsinýge bolady. Iаǵnı, qandaı da bir másele boıynsha taraptar arasynda kelispeýshilik týǵan jeke azamattar nemese zańdy tulǵalar ony sottan tys, ózara kelisim jaǵdaıynda sheshe alady. Eki aradaǵy kelisim medıatorlar arqyly júzege asyrylady. Aýdan, qala, aýyl ákimderi respýblıka aýmaǵynda kásibı emes negizde medıasııany júzege asyratyn kásipqoı emes medıatorlardyń tizilimin júrgizedi. Medıasııanyń maqsaty: daýdy bitimgershilikpen sheshýdiń eki tarapty da qanaǵattandyratyn nusqasyna qol jetkizý.
Medıasııany júrgizý kezinde eriktilik, qupııalyq, medıatordyń táýelsizdigi men beıtaraptyǵy jáne medıasııa taraptarynyń teń quqylyǵy men onyń rásimine aralasýǵa jol bermeýshilik qaǵıdattary saqtalýy tıis. Medıasııa tásili sot isindegi tazalyqty, ádil tórelikti qamtamasyz etýdiń negizgi tásilderiniń biri. Bizdiń ata-babalarymyz buryn bul tásildi tıimdi qoldanyp, túrli daýdy bıler soty arqyly bitimgershilikpen sheship kelgendikten, bul Zań qazaqqa jat emes. Jeke jáne zańdy tulǵalar qatysatyn azamattyq, eńbek, otbasylyq jáne ózge de quqyq qatynastarynan týyndaıtyn daýlardy retteý kezindegi medıasııa sotqa júgingenge deıin de, sot talqylaýy bastalǵannan keıin de qoldanylýy múmkin. Qylmystyq sot isin júrgizý barysyndaǵy medıasııa qylmystyq prosessýaldyq zańynda belgilengen sotqa deıingi jáne sotta is júrgizý merzimderinde júzege asyrylýǵa tıis.
«Medıasııa týraly» Zańnyń qoldaný aıasyn keńeıtý maqsatynda oblysymyzda júıeli túrde birqatar jumystar atqarylyp, nátıjesinde medıatorlardyń qatysýymen jergilikti sottarda 28 azamattyq jáne 33 qylmystyq ister bitimgershilikpen aıaqtaldy.
– Joǵaryda ózińiz aıtqanyńyzdaı, sot júıesi eleýli ózgeristerge ushyrady. Endi eń sońǵy ózgeristerdiń nátıjesi qandaı?
– Árıne, bul ózgerister men tolyqtyrýlardy kúndelikti tájirıbede qoldanýda oblystyq sottardyń sot bıligin júzege asyrýdaǵy jaýapkershiligi arta túsetinine eshkimniń kúmáni bolmas. Apellıasııalyq satyly sotta taraptardyń quqyqtaryn qorǵaýǵa barynsha jaǵdaı jasalady, isterdi birinshi satyly sottarǵa qaıta qaraýǵa joldamaı taraptarǵa tıisti dálelderin sotqa tabystap sheshim qabyldatýǵa tolyq múmkinshilik jasaldy. Sonymen birge, taraptardy sot májilisterine shaqyrý da búgingi zamannyń baılanystaǵy barlyq jetistikterin qoldanyp, uıaly telefonmen habarlama joldaý jáne elektrondyq baılanysty keńinen qoldanýǵa jol ashty.
Sheshim qabyldaý barysynda tek qarar bóligin jarııalaý sýdıalarǵa biraz jeńildikter alyp keletini jasyryn emes.
Sondaı-aq, qabyldanǵan zańǵa sáıkes kassasııalyq sot alqasynyń sot tájirıbesin qalyptastyrýdaǵy alar orny erekshe, sebebi birde-bir is kassasııalyq sot alqasynan ótpeı, Qazaqstan Respýblıkasynyń Bas prokýrory narazylyq bergennen basqa ýaqytta, Joǵarǵy Sotta qaralmaıtyn bolady.
Qabyldanǵan ózgerister men tolyqtyrýlardy tizip aıtýdyń qajeti shamaly bolar, óıtkeni búgingi kúni olardy barlyqtarymyz tıisti talqylaýdan ótkizip, is júzinde júzege asyrýdamyz.
Toqsan aýyz sózdiń tobyqtaı túıini retinde – elimizdegi sot júıesi damyp, keleli ózgeristermen tolyqtyrylyp, Ata Zańymyzdyń aıasynda azamattardyń quqyqtary men bostandyqtaryn qorǵaý úshin memleketimizde barlyq múmkindikter jasalyp jatqanyn tolyq senimmen aıta alamyn.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńimelesken
Sharafaddın ÁMIROV,
«Egemen Qazaqstan».
