Konstıtýsııa – erkin adamdardyń erikti tańdaýy

Beısenbi, 30 tamyz 2012 7:38

Egemen elimizdiń 21 jylda júrip ótken qysqa da bolsa nusqa jolyn oı eleginen ótkizip, búgingi kúnin baǵalap, erteńgi kúnin boljaǵanda eń birinshi oıǵa oralatyn, kóńil tolqytatyn oqıǵalar – Qazaqstan Respýblıkasynyń Táýelsizdigi týraly deklarasııanyń jáne el Konstıtýsııasynyń qabyldanýy ekeni sózsiz.

Beısenbi, 30 tamyz 2012 7:38

Egemen elimizdiń 21 jylda júrip ótken qysqa da bolsa nusqa jolyn oı eleginen ótkizip, búgingi kúnin baǵalap, erteńgi kúnin boljaǵanda eń birinshi oıǵa oralatyn, kóńil tolqytatyn oqıǵalar – Qazaqstan Respýblıkasynyń Táýelsizdigi týraly deklarasııanyń jáne el Konstıtýsııasynyń qabyldanýy ekeni sózsiz.

Qazaqstan halqy birliginiń, ulttar men ulystar úndestiginiń merekesine aınalǵan osy ulyqty kúnderi ár oıly jandy biz kim­biz, babalarymyzdyń tarıhy qaıdan bastalady degen tereń ishki sezim tolqytyp, tolǵan­dyryp,  óziniń Otany – Táýelsiz Qazaqstannyń tarıhyna tereń úńildiredi dep oılaımyn.

Abylaı babamyz: «Qazaqtyń qaıran dalasyn jaǵasy jaılaý el etsem, mereıin bıik, baǵyn zor, yry­syn shalqar kól etsem» dep armandaǵan eken. Bostandyq, er­kindik, táýelsizdik – asyl arman. Sol asyl armanǵa qazaq eliniń qo­ly 1991 jyly 16 jeltoqsanda jetti.

Táýelsiz eldiń endigi qadamy – egemendiginiń zańnamalyq tu­ǵyryn jasap, quqyqtyq qazyǵyn qaǵý boldy. Sondyqtan da 1995 jyl­­­ǵy 29 maýsymda ótken Qazaq­stan ha­lyqtary assambleıasynyń II ses­sııasynda Memleket basshysy Nur­sultan Nazarbaev negizgi zańnyń jobasy jaıynda sóz etip, onyń keleshegi týraly ke­leli oılaryn ortaǵa saldy. Assambleıa biraýyz­dan qoldaǵan zań jobasy qoǵamnyń talqylaýyna usynyldy. Nátıje­sinde 1995 jyly 30 tamyzda, Qa­zaqstan halqy óziniń tarıhı tań­daýyn jasap, jańa Konstıtýsııaǵa daýys berdi.

Elbasy N.Nazarbaev óziniń «Qa­zaqstan joly» kitabynda eli­mizdiń Ata Zańynyń máni men mańyzyn túsinip, rýhyn sezingisi kelgen ár adam onyń dúnıege kelý tarıhyn bilgeni jón ekenin atap kórsetti. Al rasynda, adamnyń quqyqtary men bostandyǵynyń, ar-ojdany men adamdyq qadir-qasıetiniń qorǵalýy­nyń kepili, zańdyq tuǵyry bolyp tabylatyn Konstıtýsııamyz qalaı dúnıege keldi?

Qoǵamnyń saıası, ekonomıka­lyq, áleýmettik jáne mádenı da­mýynyń basty baǵyttaryn aı­qyn­daıtyn Konstıtýsııa jobasyn daıyndaý óte kúrdeli de jaýapty mindet bolǵanyn zańgerler qaýym­dastyǵy ábden biledi. О́ıt­keni, sol kezdegi qyzý pikirta­las­tar esimizde. Zań jobasyn ázir­leýge eń bilikti de bilimdar zańgerler, ekonomıster, tipti fılosoftar qatysty. Olar kúlli álem elderiniń qoldanystaǵy jáne kúshin joıǵan konstıtýsııalaryn zerttedi, zerdeledi. О́z­geniń tájirıbesinen úırengen­men, qaıta­laýǵa urynbaý ońaı emes. Son­dyqtan da Qazaqstan Konstıtýsııa­synyń jobasyn ja­saýshylardyń eńbegi eresen. Kons­tıtýsııanyń dú­nıege kelýine ólsheýsiz úles qos­qandardyń qatarynda demokra­tııa­­lyq kons­tıtýsııa ıdeıasyn júzege asyrýdy bar jan-tánimen qoldaǵan kór­nekti ǵalym, memlekettik qaı­rat­ker N.A.Shaıkenov, aǵa býyn aǵa­lar, belgili zańger-ǵalymdar Ǵ.S.Saparǵalıev, M.­K.Súleı­me­nov, Iý.G.Basınder bolýy, sarapshylar tobyn zańgerlerdiń ula­ǵatty us­tazy, akademık S.Zımanov basqa­rýy kóp jaıdy ań­ǵartady.

Osyndaı ushan-teńiz eńbektiń, izdenistiń nátıjesinde dúnıege kel­­­gen Konstıtýsııanyń óz ómiri­mizdegi ornyn bilemiz be, qadirin túsinemiz be?

Eń áýeli Negizgi Zań el damýy­nyń bolashaq baǵytyn aıqyndap berdi. Qazaqstan halqy Konstı­tý­sııaǵa daýys berý arqyly prezı­denttik basqarý nysanyn qol­dady. Bul tańdaý kezdeısoq emes edi. Ol bıliktiń ártúrli tar­maqtary ara­syndaǵy alaýyz­dyq­qa, aýytqýshy­lyqtarǵa jol ber­meıtin qýatty toptasqan bılik júıesiniń qajet­tiliginen týyndady. Prezıdenttik basqarý nysany memlekettik bı­liktiń zań shy­ǵarýshylyq, atqarý­shylyq jáne sot bıligi tarmaq­tarynyń ara jigin ajyratýdyń kons­tıtý­sııalyq mindetin ıkemdi sheship ber­di. Bir jaǵynan bılik tarmaqtarynyń ózara tyǵyz yn­tymaqtastyǵy qamtamasyz etil­se, ekinshi jaǵynan olardyń Konstıtýsııa men zańdarda belgi­len­gen óza­ra tejeý jáne bir-biriniń óki­lettigine aralaspaý tetigi jasaldy.

Sondaı-aq Konstıtýsııa ja­ńa­dan qurylǵan jas memleket úshin tegeýrindi ister men tereń ózge­risterdiń bastaýy boldy. Arada ótken on jeti jylda Negizgi Zań tek quqyqtyq jú­ıeniń ózegi, zań­dyq qujat qana emes, elimizdiń baǵytyn anyq­taıtyn, tabysyn eksheıtin ta­razyǵa aınaldy.

Árıne, kúlli kezeńder men qıly elderdiń múddesine birdeı jaramdy ámbebap konstıtý­sııa­nyń úlgisi bolmaıtyny belgili. Ár eldiń saıası-áleýmettik jáne ekono­mıkalyq erekshelikteri, ádet-ǵurpy men rýhanı mádenıeti kons­tıtýsııaǵa óz bederin salary haq. Qoǵamdaǵy túrli saıası jáne áleý­mettik kúshterdiń ózara kúre­si­niń sıpaty, olardyń múdde­le­riniń te­pe-teńdigin saqtaý qajet­tigi, ult­tyq kelisim men azamat­tyq beıbit­shilik ólshemderi kóp jaǵdaıda bas­ty zańnyń máni men mazmunyn aıqyndaıdy. Qoǵam­nyń basym bó­ligi saıası júıeniń jańarýyn, áleýmettik, ekonomı­kalyq, mádenı jáne rýhanı ómir­degi jańa ten­densııalardyń zań­namada aıqyn kórinis tabýyn kútken kezeńde mundaı naqty, shynaıy qatynastar Qazaqstan Respýblıkasynyń Konstıtýsııasynda bekitildi. Sóıtip, Negizgi zań óz kúshine engennen keıin órkenıetti memleketterde ba­ǵa­la­­natyn qundylyqtar men saıası-áleýmettik, ekonomıkalyq damý­lar­­dyń qazaq elinde ornyǵýyna jol ashty. Sonymen qatar, týys­qan­dyq pen teńdik sezimderi tereń, mádenı, rýhanı dástúri baı ejelgi qazaq jerinde quryl­ǵan jańa Qazaqstannyń ózindik ulttyq damý erekshelikteri de eskerildi.

Konstıtýsııany quqyqtyq re­simdeý – ótpeli kezeńdegi qazaq­standyq qoǵamnyń kúrdeli de ser­pin­di, birtutas kúsh retinde etek-jeńin jıyp, jedel eko­no­mıkalyq ósýge, mádenı jáne rýhanı órleýge, demo­kratııalyq reformalardy te­reńde­týge umty­lýyn qamtamasyz etti.

Osy jyldar ishinde Konstıtýsııamyz qoǵamdyq qatynas­tard­y búkil álemdik úrdisterge sáıkes qorǵaý men damytý maq­satynda qa­jetti arnalarǵa ba­ǵyttaıtyn qa­lyptastyrýshylyq qyzmet atqa­ryp keledi. Toq ete­rin aıtqanda, el Konstıtýsııasy adam­nyń quqyq­tary men bostan­dyqtarynyń ba­symdyǵyn be­kitip, zań shyǵarýshy, atqarýshy jáne sot bıliginiń búkil qyzmeti adamnyń quqyqtary men bos­­tan­dyqtaryn qorǵaýǵa baǵyt­tal­ǵanyn naqtyly aıqyndap berdi. Onyń 98-babynyń úshten bir bóligi adamnyń quqy men bos­tan­yǵyn qorǵaýǵa arnalǵan. Jáne olar deklaratıvti túrde emes, shyn máninde pármendi jumys isteıdi. Atap aıtqanda, Kons­tı­týsııanyń 13-babynyń 2-bóligine sáıkes, ár qazaqstandyq óz qu­qyqtary men zańdy múddelerin sot arqyly qorǵaýǵa quqyly.

Azamattardan sottarǵa tolassyz túsip jatqan ótinishter sany­nyń artýy halyqtyń sot jú­ıesine degen senimin, olardyń óz múd­delerin qorǵaý úshin sotqa arqa súıeıtinin kórsetedi.

Prezıdent N.Á.Nazarbaev sýdıa­­lardyń 5-sezinde atap kór­setkendeı, azamattardyń óz qu­qyq­tary buzylǵan kezde qor­ǵanysh izdep júgine alatyn se­nimdi organy – sottar bolyp otyr. Kons­tıtý­sııalyq reforma júrgizýdiń nátı­jesinde qazaq­standyq sot tóreligi júıesi adam quqyqtaryn tıimdi qorǵaıtyn qýatty jańa tetikterge ıe boldy.

Sonymen qatar, jeke jáne zańdy tulǵalardyń ótinishpen sot­qa tikeleı júginýi arta túsken saıyn sottardyń qyzmetine de qo­symsha salmaq túsip otyr­ǵanyn aıtpaı ketýge bolmaıdy. Son­dyqtan sot isin júrgizýdi jetildirý máselesin biz shyndap qolǵa aldyq. Kóp keńesý men izdenistiń nátı­jesinde, sot isin ońtaılandyrý maqsatynda 2012 jylǵy 16 aq­panda «Qazaqstan Respýblıka­sy­nyń sot júıesi men sýdıalarynyń mártebesi týraly» Konstıtýsııa­lyq zańǵa ózgerister men tolyq­tyrýlar engizý týraly» zańy qabyldandy. Osyǵan oraı, bıylǵy jylǵy 1 shildeden bastap sottar sot isin júrgizýde jańa zańdy qoldanatyn boldy. Endi oblystyq sottardaǵy apel­lıasııalyq jáne kassasııalyq sot alqalarynyń to­lyqqandy jumys isteýine múmkin­dik berildi. Ob­lys­tyq sottardyń quzyreti keńeıdi, olar birinshi satydaǵy sottardyń zańdy kúshine engen sot aktilerin tekserip, jańa sheshim shyǵara alady. Oblystyq sottyń kassasııalyq sot alqa­synda isterdiń túbegeıli she­shimin tabýy halyqqa qolaıly bolmaq. Kez kelgen is boıynsha sot aktileriniń zań­dylyǵyn tekserý úshin alystan at aryltyp Joǵarǵy Sotqa kelý adam­­darǵa materıaldyq jáne mo­raldyq jaǵynan da ońaı emes. Tek kassasııalyq alqanyń sheshi­mimen kelispegen jaǵdaıda ǵana Joǵar­ǵy Sotqa júginýge bolady. Jo­ǵarǵy Sot ótinishtiń ýájderin oryndy dep tapsa, isti qadaǵalaý tártibimen qaraıdy.

Sot isin júrgizýdegi osy oń ózgeristerdiń nátıjesinde Jo­ǵar­ǵy Sot zańda kózdelgen tártippen jer­gilikti sottardyń qyzmetin keńinen qadaǵalaýǵa, zań normalaryn sot praktıkasynda qoldaný máseleleri boıynsha túsinikte­meler berýge, sot isin júrgizýdi jetildirýmen, sýdıa kadrlaryn sapaly irikteýmen shu­ǵyldanýǵa, respýblıka sottarynda birkelki sot praktıkasyn qalyp­tastyrý baǵyt­tarynda ju­mys isteýge múmkindik alyp otyr.

Tutastaı alǵanda, konstı­týsııa­lyq reformadan bastaý al­ǵan sot reformasynyń jetistigi – qoǵam­dyq qatynastardy quqyq­tyq ret­teýdiń álemdik, demo­kratııalyq stan­­darttaryna ja­qyndaı túsýimiz bolyp tabylady. Bul rette shetel­dik táýelsiz taldaýshylardyń ke­ńes zamanynan keıingi keńistikte sot-qu­qyqtyq reformalar boıynsha Qazaqstannyń aldyńǵy oryn­darǵa shyqqanyn moıyndap, qa­zaqstan­dyq sot tóreliginiń tıim­diligin joǵary baǵalap otyr­ǵanyn aıtýymyz qajet.

Iá, júz jyldyq tarıhy bar eýropalyq konstıtýsııalardyń qa­syn­da bizdiń Ata Zańymyz jas, alaıda, ótken ǵasyrlardyń dana­ly­­ǵynan sabaq alǵan, qazirgi za­mannyń jańalyqtarynan qýat alǵan, ár baby baıypty, ár sózi salmaqty. О́ıtkeni, ol elimizdiń qysqa ǵana merzimdegi tolaǵaı ta­bystarynyń zańdyq tuǵyry boldy jáne bolashaǵymyzdyń quq­yq­­­tyq baǵdary bolmaq.

Elbasynyń: «Halyq – bılik­tiń qaınar kózi, Konstıtýsııa – kóptiń kıeli sózi» degen tol­ǵamdy sózi bar. Kıeli sózdiń qadirin túsingen halyqtyń aspanyn bult shalmaıdy. Endeshe, Konstıtýsııa boıynsha ómir súrý qajettilik qana emes, qasıetti boryshymyz. Bul – óz quqyǵy men bostandyǵyn syılaýmen qa­tar, ózgelerdiń de qu­qyq­taryn moıyndaıtyn erkin adam­dardyń erikti tańdaýy bolýǵa tıis. Tek sonda ǵana biz jeke azamattar emes, tutas bir halyqpyz.

Bektas BEKNAZAROV,

Joǵarǵy Sot Tóraǵasy.