Áleýmettik qamsyzdandyrý jáne onyń damý bolashaǵy

Juma, 31 tamyz 2012 7:50

Elimizdiń Konstıtýsııasynda Qazaqstan Respýblıkasy ózin demokratııalyq, zaıyrly, quqyqtyq jáne áleýmettik memleket retinde ornyqtyrady, onyń eń qymbat qazynasy – adam jáne adamnyń ómiri, quqyqtary men bostandyqtary dep taıǵa tańba basqandaı kórsetilgen. Osyǵan oraı, memleketimizdiń áleýmettik saıasatynyń negizgi mindeti men onyń tıimdiliginiń basty ólshemi halyqtyń ál-aýqatyn udaıy arttyrý bolyp tabylady.

Juma, 31 tamyz 2012 7:50

Elimizdiń Konstıtýsııasynda Qazaqstan Respýblıkasy ózin demokratııalyq, zaıyrly, quqyqtyq jáne áleýmettik memleket retinde ornyqtyrady, onyń eń qymbat qazynasy – adam jáne adamnyń ómiri, quqyqtary men bostandyqtary dep taıǵa tańba basqandaı kórsetilgen. Osyǵan oraı, memleketimizdiń áleýmettik saıasatynyń negizgi mindeti men onyń tıimdiliginiń basty ólshemi halyqtyń ál-aýqatyn udaıy arttyrý bolyp tabylady.

Elimizdiń údemeli ındýstrııa­lyq-ınnovasııalyq damý joly áleý­mettik damý modeline jańa jo­ǵary talaptar júkteıdi. О́zde­ri­ńizge belgili, «Qazaq­stan­nyń áleý­­mettik jańǵyrtylýy: Jal­py­ǵa Ortaq Eńbek Qoǵamyna qaraı 20 qadam» atty baǵdarlamalyq ma­qa­lada Elbasy Nursultan Nazarbaev elimizdiń odan ári da­mýy­nyń tu­jyrymdamalyq vektory retinde ónimdi eńbek jolymen iske asy­rylatyn áleýmettik jań­ǵyrtý ar­qyly ǵana qol jetkizýge bolatyn jalpyǵa ortaq eńbek qo­ǵamyn qurý joldaryn belgilep berdi.

Jalpyǵa ortaq eńbek qoǵamy ıdeıasy mem­le­ket­tiń áleýmettik saıasatyn jańǵyrtý, ıaǵnı tranzıt mat­rı­sa­synda áleýmettik qoldaý modelinen áleý­mettik progress paradıgmasyna ótýdi jan-jaqty da tutas­taı qaıta formattaý mindeti qamtylǵan keleshek maqsat bolyp tabylady. Áleýmettik-eń­bek qa­ty­nas­ta­ry salasynda memlekettik saıasattyń mań­yz­dy qu­ram­das bóligi áleýmettik qamsyz­dandyrý, áleý­­mettik saqtandyrý jáne áleýmettik kómekti qam­­­tı­tyn áleýmettik qamsyzdandyrý bolyp taby­la­tyny sózsiz.

Áleýmettik jańǵyrtýdyń ózi, atap aıtqanda, áleý­mettik zańna­ma­ny túbegeıli jańartý, aldyńǵy qa­tarly áleýmettik standarttar júıesin engizý, áleý­mettik-eńbek qatynastarynyń tıimdi modelin qurý, masyldyqty jáne áleý­met­tik ınfantılızmdi eńserý, sondaı-aq eńbek qyzmetine yntany art­tyrýdy kóz­deıdi. Bul rette, áleý­mettik qamsyzdandyrý júıesin odan ári arttyrý jedeldetilgen ekonomıkalyq damý men qoǵam ıgilikterin jınaqtap bólý ara­syn­da ońtaıly teńgerimniń turaq­ty baılanysynyń negi­zin­de júrgiziletin bolady.

Áleýmettik jańǵyrtýdy iske asyrý logıkasy 5 ba­symdyq negizinde qurylǵandyǵy belgili. 1-ba­symdyq – áleýmettik zańnamany jańartý sheńberinde áleý­met­tik-eńbek salasyndaǵy ulttyq zań­namalarǵa bas­tap­qy aýdıt júr­gizip, jańǵyrtýdy qajet etetin nor­matıvtik-quqyqtyq aktilerdiń tizbesin aıqyndaý. Oǵan 130-dan astam normatıvtik-quqyqtyq akti endi. Olardyń qatarynda Eńbek kodeksi, 17 zań, Úkimettiń 62 qaýlysy jáne 53 vedomstvolyq normatıvtik-quqyqtyq akti bar.

Árıne, bul josparlanyp otyrǵan jumysty da­mýdyń keleshek perspektıvalarynyń tutas kórinisin­siz atqarý múmkin emes. Osy maqsatta múddeli mem­lekettik organdardyń, kásipodaqtar­dyń, azamat­tyq qoǵam ınstıtýt­ta­ry­nyń, halyqaralyq uıymdar ókil­deriniń, otandyq jáne halyq­aralyq sarapshylardyń qaty­sýy­men jumys toptary qurylyp, olar­dyń ju­mys qorytyndysy áleýmettik-eńbek zańnamasyn je­til­dirý tujyrymdasy bolyp ta­bylady.

2-basymdyq – áleýmettik-eń­bek qatynastarynyń tıimdi modelin qalyptastyrý aıasynda mınıstrlikte mynadaı baǵyttar: nátı­jeli jumyspen qamtýdyń qol jetimdiligin arttyrý, ulttyq biliktilik júıesiniń negizgi elementterin jáne 147 kásibı standarttardy bekitý; kásiporyndar qyzmetin erikti túrde deklarasııalaý jáne kásiptik qaterlerdi basqarý júıe­lerin engizý; kásiptik odaqtar tý­ra­ly zańǵa keshendi taldaý júr­gizý tárizdi baǵyttarda jumys júrgizilýde.

3-basymdyq – ómir súrý sa­pa­sy­nyń qazaqstandyq standarty boıynsha Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrligi múddeli memlekettik organdarmen, otandyq jáne halyqaralyq sarap­shy­larmen birlesip eń tómengi áleý­mettik standarttardy: eń tó­men­gi kúnkóris deńgeıi, eńbek­aqy­nyń, zeınetaqy já­ne áleýmettik járdemaqylardyń eń tómengi mól­she­rin je­tildirýge baǵyttalǵan mindetterdi iske asyrýmen aı­nalysýda.

Dúnıejúzilik bankpen ynty­maq­tastyq táýelsizdi­gimiz­diń al­ǵash­qy jyldarynda – 1992 jyly bastaý alǵan, al Halyqaralyq eń­bek uıymymen (HEU) 1993 jyl­dan beri jalǵasýda. Halyqaralyq ınstıtýttarmen jemisti eńbektiń nátıjesi Qazaqstannyń halyq­ara­lyq eńbek normatıvteri salasyn­daǵy 20 kon­ven­sııany ratıfıka­sııalaýy bolyp tabylady.

Áleýmettik jańǵyrtý strate­gııasy áleýmettik qor­ǵaýdan jumyspen qamtý jáne ýájdemeli eńbek ónimdiligi úshin qajetti jaǵdaılar jasaý konseptine negizdelgen áleýmettik progreske ótý jelilik-úde­me­lik vek­torǵa qurylady. Bul oraıda, halyqtyq áleý­mettik áljýaz toptary, ómirlik qıyn jaǵ­daıǵa tap bolǵan adamdar áleýmettik kelisim-sharttar júıesi jáne áleýmettik shartty sıpattaǵy ataýly kómek arqyly ýájdemeli eńbekke engiziletin bolady.

Zamanaýı jalpyadamdyq dıskýrsta qarttarǵa, áıel­der men ba­lalarǵa degen kózqaraspen baǵala­natyn órkenıetti qoǵam týraly túsinik qalyptasqan. Bul sıpattamalar dýalızmin 3-quramdas bó­lik: múm­kindikteri shekteýli adam­darǵa degen qarym-qatynas­pen tolyqtyrý qajet dep oılaımyn.

Qazaqstan, demokratııalyq jáne ekonomıkalyq damyǵan memleket retinde memleket kepildik bergen tólemder (jasyna, múge­dektigine baılanysty), son­daı-aq jumys isteıtin azamattar úshin áleýmettik qor­ǵaýdyń qosymsha nysandaryn (mindetti áleýmet­tik saqtandyrý jáne jazataıym oqı­ǵa­lardan min­det­ti saqtandyrý) qam­tıtyn jarty deńgeılik áleý­mettik qamsyzdandyrý júıesin qalyptastyrdy.

2005 jyly elimizde áleý­mettik qater týynda­ǵan­da áleý­met­tik tólemdi qamtamasyz etetin mindetti áleý­met­tik saqtandyrý júıesi, sondaı-aq óndiriste zardap shekken adamdardy áleýmettik qor­ǵaýdyń qo­sym­sha deńgeıin qam­tamasyz etý maqsatynda jaza­taıym oqıǵalardan qyzmetkerdi mindetti saqtandyrý engi­zil­di. Nátıjesinde, jumys isteıtin azamattar eńbek qabiletinen aırylý jaǵdaıy boıynsha áleý­met­tik qa­ter týyndaǵanda úsh deńgeıden: respýblıkalyq bıýd­jetten beriletin memlekettik áleýmettik jár­dem­aqy, mindetti áleýmettik saq­tandyrý júıesinen áleý­mettik tó­lemder jáne saqtandyrý uıymy­nan beriletin saq­tandyrýdan tu­ratyn tólemder alatyn boldy.

Halyqty áleýmettik qorǵaý júıesinde balaly ot­basylardy áleýmettik qoldaý máselesi erekshe oryn­da tur. Balaly otbasy­lardyń memlekettik áleýmettik qol­daýǵa degen jáne ómir súrý sapasyn jaqsartýǵa baǵyttalǵan eń tómengi áleýmettik standart­tardyń saqtalýyna quqyqtary sol salany retteıtin ulttyq zań­namada naqty kórsetilgen.

Jumys isteıtin áıelderdi áleý­mettik qorǵaý maq­sa­tynda 2008 jyly mindetti áleýmettik saq­tandyrý júıesi júkti bolý jáne bosaný, jańa týǵan balany (balalardy) asyrap alý, sondaı-aq bala bir jasqa tol­ǵanǵa deıin onyń kútimine baılanysty taby­synan aı­rylý jaǵdaıy qaterin saqtandyrýmen tolyq­ty­ryl­dy.

Respýblıkamyzdyń osy sala­daǵy halyqaralyq stan­­darttardy saqtaý jáne oryndaý jolyn usta­na­tyn­­dyǵynyń zańdy ári lo­gıka­lyq dáleli retinde Qazaq­­stannyń bıylǵy jyldyń 14 aqpanynda HEU ana­ny qorǵaý konvensııasyn ratıfıkasııalaýyn alý­ǵa bolady.

Qosymsha áleýmettik jańǵyr­týdyń negizgi ere­je­lerine sáıkes bizdiń jumysymyz óndiristegi bel­sendi jumyspen aınalysýdy otbasylyq mindettemelermen úı­lestirýge múmkindik beretin kóp balaly otbasy­lardy áleýmettik qoldaýdy keńeıtýge baǵyttal­ǵan­dyǵyn atap ótý qajet.

Jalpy, Qazaqstanda basty damý kórsetkishteriniń biri bala týý kórsetkishiniń ósýi bolyp sana­la­dy. Eger 2007 jyly 316 822 bala ómir esigin ashqan bolsa, 2011 jyly 372 208 bala, al bıylǵy jyl­dyń birinshi toq­sanynda dú­nıe­ge kelgen balanyń sany 187 387-ni qu­ra­dy, bul 2011 jyldyń osy kezeńimen salys­tyr­ǵanda 28 274 balaǵa kóp degendi bildiredi. Bul kór­set­kish Qazaqstan halqynyń memlekettiń áleýmettik saıasatyn tolyq qol­daıtyndyǵynyń jáne keleshekke se­nim­dilikpen qaraıtyndyǵynyń aıqyn dáleli bolyp tabylady.

Respýblıkamyzda múmkindik­teri shekteýli adam­dar­­dy áleýmet­tik qorǵaý júıesi de qarqyndy damy­tylýda. Múgedekterdiń qu­qyq­taryn qorǵaý jumys­tary­nyń tıimdiligin arttyrý úshin Qazaq­stan 2008 jyly Múgedekterdiń quqyqtary týraly konvensııaǵa jáne Fakýltatıvtik hattamaǵa qol qoıa otyryp múmkindikteri shek­teýli adamdarǵa qatysty ha­lyq­aralyq standarttardy ımplementasııalaý boıynsha mindettemelerdi óz moınyna aldy.

Memlekettiń aldynda áleý­mettik járdem­aqy­lar­dy ýaqty­ly tóleý máselesi turǵan bolsa, qa­zirgi kezde bul mindet keńeı­tilip, múmkindikteri shekteýli adam­dardy ońaltý jáne olardy qoǵamǵa tolyq kiriktirýdi qamtı­dy. Áleýmettik jańǵyrtý aıasynda arnaý­ly áleýmettik qyzmet kór­setý júıesin reformalaýdy jal­ǵas­tyryp, memlekettik qatysýdyń qosymsha sha­ra­larynyń jáne la­ıyq­ty ómir súrý úshin ózge de jaǵ­­daı jasaýdyń pár­men­di nysan­darynyń negizinde azamattardyń áleý­met­tik turǵydan osal top­taryn qol­daý júıesin keńeıtý máselelerin qarastyrýdamyz.

Alaıda, Memleket basshysy atap ótkendeı, «memleket – shet­siz-sheksiz donor emes». Ol «shy­ny­men muq­­taj adamdarǵa ǵana kómek qolyn sozatyn bolady. Aza­mattar óziniń qolynan keletin sharýany ózi at­qarýǵa tıis». Áleý­mettik qoldaýdyń mindeti «azamat­tardyń eńbek, shyǵarmashylyq jáne qoǵamdyq bel­sendiligin oıatý­ǵa» baǵyttalyp otyr.

Bizdiń oıymyzsha, áleýmettik jańǵyrtýdy iske asy­rýdyń eń mańyzdy basymdyǵy árbir Qa­zaqstan azamatynyń jalpyǵa ortaq eńbek qoǵamynyń ıdeıasyn jetik uǵynýy jáne osynyń negizinde ony iske asyrýǵa belsene qatysý arqyly jańa áleýmettik saıasatty qoldaýy bolyp tabylady.

Áleýmettik-ekonomıkalyq jań­ǵyrtý tuǵyrnama­synda jańa áleýmettik saıasatty qalyptasty­rý Qazaq­stannyń álemniń damyǵan 50-eliniń qataryna enýi jónindegi jalpy maqsatqa qol jetkizý úshin halyqtyń odan ári jumyla eńbek etýine baǵyttalǵan.

Gúlshara ÁBDIQALYQOVA,

Eńbek jáne halyqty áleýmettik

qorǵaý mınıstri.