Konstıtýsııalyq zańdylyq naqtylyqty qalaıdy

Seısenbi, 4 qyrkúıek 2012 7:42

Elimiz jasampazdyqtyń jańylmas jarǵysy bolǵan Ata Zańymyzdy jańa jetistiktermen jan-jaqty toılap ótti. Onda uıymdastyrylýyna muryndyq bolǵan Konstıtýsııalyq Keńestiń atsalysýymen ótken «Konstıtýsııa – qoǵam men memleketti áleýmettik jańǵyrtýdyń negizi» atty halyqaralyq ǵylymı-praktıkalyq konferensııada Ata Zańnyń arqasynda kelgen tolaıym tabystar álemge pash etildi. Konferensııada Konstıtýsııanyń ústemdigi men ómirsheńdigi aıqyn dáleldendi.

Seısenbi, 4 qyrkúıek 2012 7:42

Elimiz jasampazdyqtyń jańylmas jarǵysy bolǵan Ata Zańymyzdy jańa jetistiktermen jan-jaqty toılap ótti. Onda uıymdastyrylýyna muryndyq bolǵan Konstıtýsııalyq Keńestiń atsalysýymen ótken «Konstıtýsııa – qoǵam men memleketti áleýmettik jańǵyrtýdyń negizi» atty halyqaralyq ǵylymı-praktıkalyq konferensııada Ata Zańnyń arqasynda kelgen tolaıym tabystar álemge pash etildi. Konferensııada Konstıtýsııanyń ústemdigi men ómirsheńdigi aıqyn dáleldendi. Al osy oraıda bizdiń elimizde Ata Zańnyń ústemdigin anyqtap, tıisti dárejede qamtamasyz etýshi memlekettik organ Konstıtýsııalyq Keńes bolyp tabylady. Onyń bul qyzmetiniń jan-jaqty kórinisi jyl saıynǵy Parlamentke jiberiletin konstıtýsııalyq zańdylyqtyń jaı-kúıi jónindegi joldaýynan da anyq baıqalady. Biz mundaı joldaýdyń mańyzy men mazmuny, negizgi maqsaty týraly keńirek aıtyp berý úshin D.A.Qonaev atyndaǵy ýnıversıtettiń rektory, zań ǵylymdarynyń doktory, professor О́miráli Qopabaevqa jolyqqan edik.

– О́miráli Qajybaıuly, Kons­tıtýsııalyq Keńes týraly Konstıtýsııalyq zańnyń 1-ba­bynyń 1-tarmaǵyna sáıkes Konstıtýsııalyq Keńestiń ne­gizgi qyzmeti respýblıkanyń búkil aımaǵynda Ata Zańnyń ústemdigin qamtamasyz etý bolyp tabylady. Bul týraly taıaýda Konstıtýsııa kúni ótken  halyqaralyq konferensııada da naqty aıtyldy. Soǵan oraı, Konstıtýsııalyq Keńes táýelsiz memlekettik organ deı­miz. Alaıda, onyń Parlamentke jiberetin konstıtýsııalyq zańdylyqtyń jaı-kúıi jó­nin­degi joldaýyn esep berýi dep túsingen durys pa?

– Mundaı joldaý Konstıtý­sııalyq Keńestiń bir jyldyq ju­mysy týraly esep berýi emes, ke­risinshe, Parlamentpen jáne Úki­metpen birlese otyryp zań­namany odan ári konstıtýsııa­lan­dyrý jónindegi óz oıyn or­ta­ǵa salýy bolyp tabylady. О́ıt­keni, Ata Zańymyzdyń ús­tem­digin jáne onyń tikeleı qol­danylýyn qamtamasyz etý, quq­yq­tyq júıede konstıtýsııalyq bastaýlardy júzege asyrý, adam­nyń jáne azamattyń quqyqtary men bostandyqtary qorǵalýyn kúsheıtý Konstıtýsııalyq Ke­ńes­­tiń basty qyzmeti. Bul oraıda elimizdiń Konstıtýsııalyq Ke­ńe­si óz quzyreti sheginde qu­qyq­tyq júıeni jetildirý, ony hal­yq­­ara­lyq standarttarǵa jaqyn­das­ty­rý boıynsha tıimdi sharalardy jıi júzege asyra bastady. Qaz­ir­gi tańda onyń qo­ry­tyndy she­sh­im­derindegi zań­na­ma­ny jetil­dirý jónindegi quqyq­tyq pozısııalar men usynys­tar­dy ýaq­tyly ári tolyq júzege asyrý respýblıkada konstı­tý­sııa­lyq zań­dy­lyqty qamtamasyz etýdiń bas­ty sharttarynyń biri bolyp otyr.

Osy jyldyń basynda Qazaq­stan Eýropalyq komıssııaǵa (Venesııa komıssııasyna) múshe­lik­ke qabyldandy. Bul «Eýro­paǵa jol» memlekettik baǵdar­la­ma­sy­nyń quramdas bóligi bolyp ta­bylady. Osy uıymǵa múshe bolý arqyly demokratııanyń jal­pyǵa tán qundylyqtaryn iske asyrý, konstıtýsııalyq zańdy­lyq­ty nyǵaıtý, adam jáne aza­mat­tyń quqyqtary men bos­tan­dyqtaryn qamtamasyz etý sala­syndaǵy elimizdiń orasan zor jetistikterine qol jetkizýge   Ko­n­s­tıtýsııalyq Keńestiń de qos­qan jáne qosar úlesi mol.

– Konstıtýsııalyq Keńes atalǵan joldaýlarynda qan­daı baǵyttardy qamtyp, nendeı jáıtterge toqtalady?

– О́ziniń jyl saıynǵy jol­daýlarynda Konstıtýsııalyq Ke­ń­es eldegi konstıtýsııalyq zań­dy­lyq­tyń jaı-kúıine jalpy baǵa bere kele, ótken kezeń ara­ly­­ǵyn­da qabyldaǵan sheshim­de­rin­degi mindetteriniń oryndalý barysyna toqtalady. Atalǵan she­sh­imderiniń oryndalýyna saraptama jasap, olardy odan ári júzege asyrý maq­sa­tynda mem­lekettik organdar men laýazym ıelerine tapsyrmalar júk­teıdi. Sonymen qatar, zańna­ma­nyń konstıtýsııalyq jolmen damýyna baǵa berip, onyń olqy­lyq­taryna nazar aýdaryp, olardy jetil­dirý jóninde óziniń oılaryn ortaǵa salady. Kons­tı­tý­sııalyq Keńestiń joldaýla­ryn­da qarastyrylǵan zańna­ma­lyq ol­qy­lyqtardy túzetý maq­sa­tynda kóptegen zańdarǵa ózge­rister men tolyqtyrýlar engi­zilip, qu­qyqtyq saıasatta jańasha baǵ­yt­tar paıda bolǵan kezder de jıi kezdesedi.

– Osy aıtylǵandarǵa naq­ty mysal keltirseńiz.

– Máselen, aldyńǵy jyldary jarııa etilgen joldaýlarynda kórsetilgen Konstıtýsııalyq Keńestiń tapsyrmalaryn júzege asyrý maqsatynda Qylmystyq is júrgizý kodeksine ózgerister engizilip, alqabılerdiń qatysýy arqyly qylmystyq isterdi qa­­- r­aý sheńberi keńeıdi, qylmystyq qýdalaý organdarynyń qylmys­tyq is qozǵaý týraly qaýly­la­ry­na sotqa shaǵymdaný múmkindigi berildi, árkimniń bilikti zań kó­megin alý, sonyń ishinde aqysyz zań kómegin alý jónindegi aza­mattardyń konstıtýsııalyq qu­qy­ǵyn iske asyrý tetikteri je- ­t­il­dirildi.

Konstıtýsııalyq Keńestiń byl­tyrǵy joldaýynyń usy­nys­ta­ry­na saı zań jobalarynyń qa- z­aq jáne orys tilderindegi má­tin­­deriniń maǵynalyq teń nus­qa­ly­ǵyn qamtamasyz etý maq­sa­tynda ǵylymı lıngvıstıkalyq sarap­ta­malyq jumysty jetil­di­rý qolǵa alyndy. Zańdardyń já­ne ózge de normatıvtik-qu­qyq­tyq ak­tilerdiń jobalaryna qu­qyq­­tyq, lıngvıstıkalyq, ekolo­gııa­lyq, qarjylyq, mindetti túr­de sybaılas jemqorlyqqa qarsy saraptama jasalýy da Kons­tı­týsııalyq Keńestiń usynystary ekeni belgili.

– Bul oraıda qandaı sharalar qolǵa alyndy?

– Joldaýda kórsetilgendeı, 2011 jyly Parlament, Úkimet jáne ózge de memlekettik organdar tarapynan Konstıtýsııalyq Keńestiń qorytyndy sheshim­de­rin oryndaýdyń quqyqtyq tetik­te­rin kúsheıtý jáne onyń qyz­metin jetildirý jónindegi bir­qatar mańyzdy sharalar qolǵa alyndy.

Osy maqsatta Qylmystyq ko­deks Konstıtýsııalyq Keńes­tiń qyzmetine kedergi keltiretin bolǵandyqtan qylmystyq jaýap­tylyq belgileıtin 319-1-bappen tolyqtyryldy. Zańnyń normasyn konstıtýsııalyq emes dep taný týraly Konstıtýsııalyq Ke­ń­­estiń normatıvtik qaýly­la­rynyń oryndalý tıimdiligin art­tyrý maqsatynda Parlament Má­­jilisiniń depýtattary keıbir zań­­namalyq aktilerge ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly zań jobasyn ázirlep, Parla-   ­men­­t­tiń qaraýyna engizdi.

– Al Konstıtýsııalyq Ke-ń­es óziniń bıylǵy joldaýynda qandaı máselelerdi alǵa tartyp otyr?

– Ol óziniń bıylǵy jol-daýynda memleketimizdiń qar­qyn­dy damýyndaǵy Qazaqstan Res­pýb­lı­kasynyń Tuńǵysh Pre­zı­denti – Elbasy Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń rólin, Qazaqstan halqynyń 2011 jyl­ǵy 3 sáý­ir­degi kezekten tys saı­laý­da oǵan asa joǵary senim bil­dirip, qaıta Memleket basshysy etip saıla­ǵanyn atap ótedi.

Konstıtýsııalyq Keńes al­dyń­­ǵy joldaý jarııalanǵannan bergi kezeńde qabyldanǵan she­shim­de­rine taldaý jasaı kele olarda be­ki­tilgen jekelegen qu­qyqtyq pozısııalarǵa toq­ta­la­dy. Mysaly, Qaraǵandy qalasy Qazybek bı aýdandyq № 2 soty­nyń óti­nishin qarap, «Jyljymaıtyn múlikke quqyqtardy mem­le­ket­tik tirkeý týraly» zań­nyń 44-ba­bynyń 1-tarmaǵyn Kon­s­tıtý­sııa­ǵa sáıkes dep tanydy. Sot­tyń Konstıtýsııalyq Ke­ńeske óti­nish jasaýyna jer­gi­likti ádi­let departamentiniń zań boıynsha azamattyń sot arqyly tan­yl­ǵan jyljymaıtyn mú­lik­ke qu­qy­ǵyn tirkeýden bas tartýy sebep bolǵan edi. Osy ótinish boı­ynsha qabyldaǵan 2011 jyl­ǵy 7 jeltoqsandaǵy № 5 nor­matıvtik qaýlyda Konstı­týsııa­lyq Keńes, atalǵan zańda oryn alǵan ol­qy­lyqtardy joıý maq­sa­tynda, kú­shi­ne engen sot sheshim­derin oryn­daýdyń erekshe­lik­te­rin qaras­ty­rý týraly «Jyljymaıtyn mú­likke quqyqtardy mem­lekettik tir­keý týraly» zańǵa óz­ge­rister engizý qajettigin es­kert­ti.

Sondaı-aq Premer-Mınıs­tr­diń merzimderdi esepteý másele­leri boıynsha Konstıtýsııa normalaryn resmı túsindirý, Kons­tıtýsııadaǵy bekitilgen «ustaý» uǵymyn aıqyndap berý týraly ótinishteri qaralǵan bolatyn. Kons­tıtýsııalyq Keńes 2012 jylǵy 13 sáýirdegi № 2 nor­ma­tıv­tik qaýlyda kons­tıtý­sııa­daǵy «ustaý» sózi quqyq buzý­shy­lyq­tyń jolyn kesý nemese qyl­mys­tyq is júrgizýdi qamtamasyz etý maqsatymen qatar, basqa da jaǵ­daı­larda adamnyń ustalýy ar­qy­­ly quqyǵynyń shektelýin qam­tı­tynyn aıtty. Naqty ustaý ýa­qy­tynan bastap úzdiksiz esep­teletin 72 saǵattyń ótýi osy mer­zimniń aıaq­talý sáti bolyp tabylady dep atap kórsetti.

– Demek, endi Konstı­tý­sııa­lyq Keńestiń osy normatıvtik qaý­ly­sy oryndalý úshin ne is­tegen jón?

– Konstıtýsııalyq Keńestiń osy normatıvtik qaýlysyn oryndaý maqsatynda is júrgizý týraly jáne ózge de zańdarǵa ustaý, son­daı-aq onyń merzimin esepteý má­seleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý qajet­tigi aıan. Máselen, Qylmystyq is júrgizý kodeksi, «Sheteldikterdiń qu­qyq­tyq jaǵdaıy týraly» jáne ózge de zańdar Konstıtýsııalyq Keńestiń sheshimine baılanysty túzetýler engizýdi qajet etýi múm­kin.

Joldaýda Konstıtýsııalyq   Keń­­es, sondaı-aq, ózge de is-sha­ra­lar­dy ýaqtyly júzege asyrý qa­jet­tigin usyndy. Mysaly, «je­­ke ómirge qol suǵylmaýy» degen kons­tıtýsııalyq uǵymnyń zań­na­malyq maǵynasyn ashý, sóz­siz tul­ǵanyń quqyqtary men bos­tan­dyq­tarynyń qorǵalýyna sep­ti­gin tı­gi­zedi. Adamnyń quqyq­ta­ry men bos­tandyqtary tek zań­men shek­telýi múmkin degen kons­tı­­tý­sııa­lyq qaǵıdany basshy­lyq­qa ala otyryp, Úkimet qaýly­symen beki­tilgen Jol qozǵalysy erejesin qaıta qaraý da qoǵam úshin izgilikti is ekeni belgili.

– Áńgimeńizge rahmet.

 Áńgimelesken Aleksandr TASBOLATOV,

«Egemen Qazaqstan».